H μάχη για την «επανάκτηση» του χαμηλού ουρανού – Πώς ένα φθηνό drone «τρυπά» άμυνες δισεκατομμυρίων

Δεν χρειάζεται πλέον ένας στρατός για να απειληθεί ένα αεροδρόμιο, ένα λιμάνι, ένα στάδιο ή ένας σταθμός ενέργειας. Αρκεί ένας άνθρωπος, ένα drone που αγοράζεται από το εμπόριο και ένας αυτοσχέδιος μηχανισμός. Μέχρι το μικρό ιπτάμενο αντικείμενο να εμφανιστεί στο ραντάρ, να εντοπιστεί από την κάμερα, να αξιολογηθεί από την Αστυνομία και να φτάσει η πληροφορία σε εκείνον που έχει δικαίωμα να αντιδράσει, μπορεί να έχει ήδη πέσει στον στόχο του.

Αυτό είναι το καινούργιο παράδοξο ή, καλύτερα, ο εφιάλτης της ασφάλειας: ο επιτιθέμενος κινείται με μια συσκευή λίγων εκατοντάδων ευρώ, ενώ ο αμυνόμενος επιστρατεύει τεχνολογίες εκατομμυρίων — και πάλι ενδέχεται να αργήσει.

ΤΡΟΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΡΑΦΙ

Τα μικρά, φθηνά drones έχουν αιφνιδιάσει την παγκόσμια πολεμική βιομηχανία, η οποία σχεδιάστηκε επί δεκαετίες για να βλέπει μεγάλους, γρήγορους και ακριβούς στόχους. Ο νέος εισβολέας είναι μικρός, αργός, πετά πολύ χαμηλά και χάνεται εύκολα μέσα στα κτίρια, στις κεραίες και στον ηλεκτρομαγνητικό θόρυβο μιας πόλης.

Δεν είναι αόρατος. Αυτό ακριβώς κάνει το πρόβλημα πιο εξοργιστικό. Ένα ραντάρ μπορεί να δει ένα ίχνος, ένας αισθητήρας ραδιοσυχνοτήτων να συλλάβει το σήμα και μια κάμερα να καταγράψει την κίνησή του. Συχνά, όμως, οι τρεις πληροφορίες φτάνουν σε τρεις διαφορετικές οθόνες, τις οποίες παρακολουθούν διαφορετικοί άνθρωποι σε διαφορετικές υπηρεσίες. Κάποιος πρέπει να καταλάβει ότι πρόκειται για το ίδιο drone, να εξακριβώσει αν είναι νόμιμο ή εχθρικό, να βρει ποιος είναι αρμόδιος και να αποφασίσει αν θα το παρεμβάλει, θα το αναγκάσει να προσγειωθεί ή θα το καταρρίψει.

Κι όλα αυτά όχι μέσα σε ώρες, αλλά σε μερικά λεπτά.

«Στην καλύτερη περίπτωση έχεις πέντε λεπτά — και σε αυτά περιλαμβάνονται τα πάντα», λέει, μιλώντας στον «Φιλελεύθερο», ο εν αποστρατεία ταξίαρχος της ισραηλινής Πολεμικής Αεροπορίας Γιαρόν Ρόζεν. Πρώην πιλότος, πρώην επικεφαλής της Διεύθυνσης Κοινών Επιχειρήσεων της Αεροπορίας και αργότερα επικεφαλής του επιτελείου κυβερνοχώρου των IDF, ο Ρόζεν είναι σήμερα εκτελεστικός πρόεδρος της ισραηλινής startup Airwayz.

«ΙΠΤΑΜΕΝΕΣ ΧΕΙΡΟΒΟΜΒΙΔΕΣ»

Η φράση κλειδί στην περιγραφή του είναι: «Χάσαμε τον έλεγχο του εναέριου χώρου χαμηλού ύψους». Ο ίδιος αποκαλεί τα μικρά drones «ιπτάμενες χειροβομβίδες». Όπως εξηγεί, εκείνος που κάποτε έπρεπε να πλησιάσει έναν δρόμο ή μια εγκατάσταση για να τοποθετήσει έναν εκρηκτικό μηχανισμό μπορεί τώρα να στείλει το φορτίο του από απόσταση δεκάδων χιλιομέτρων. Η οπτική ίνα, η αυτονομία και η φθηνή υπολογιστική ισχύς περιορίζουν ακόμη και την αποτελεσματικότητα των παρεμβολών.

Ο Γιαρόν Ρόζεν συγκρίνει όσα συμβαίνουν σήμερα στον χαμηλό ουρανό με την πρώτη εποχή του κυβερνοχώρου. Οι επιτιθέμενοι μπήκαν στα δίκτυα χωρίς να ενδιαφέρονται για σύνορα, διαβατήρια και παραδοσιακές άμυνες. Τα κράτη αντιλήφθηκαν ότι είχαν χάσει ένα κομμάτι της κυριαρχίας τους και έπρεπε να δημιουργήσουν νέες υποδομές. Το ίδιο συμβαίνει τώρα, λίγες εκατοντάδες μέτρα πάνω από το έδαφος.

Η αδυναμία δεν βρίσκεται μόνο στους αισθητήρες ή στα όπλα. Βρίσκεται ανάμεσά τους. Σε αρκετά κέντρα, λέει, ο χειριστής κάθεται μπροστά σε πέντε, επτά ή και δέκα διαφορετικά συστήματα. Το καθένα βλέπει ένα κομμάτι της απειλής και προτείνει κάτι διαφορετικό. Ο άνθρωπος καλείται να ενώσει νοητικά όλα τα δεδομένα και να αποφασίσει εγκαίρως. «Είναι ένα mission impossible», λέει.

ΤΑ 40 ΔΙΣ. ΤΟΥ ΝΑΤΟ

Ακριβώς αυτό το κενό προσπαθεί να καλύψει τώρα και το ΝΑΤΟ. Οι σύμμαχοι δεσμεύθηκαν να επενδύσουν περισσότερα από 40 δισ. δολάρια σε δυνατότητες αντιμετώπισης drones μέσα στην επόμενη πενταετία και να εκπαιδεύσουν πέντε φορές περισσότερους χειριστές έως το τέλος του 2027. Παράλληλα, δημιουργείται κοινή αγορά για συστήματα δοκιμασμένα και συμβατά με τα νατοϊκά πρότυπα.

Το στοίχημα, όμως, δεν είναι απλώς να αγοραστούν περισσότερα ραντάρ, παρεμβολείς και αναχαιτιστές. Στη μεγάλη άσκηση TIE26 στην Ολλανδία, περίπου 300 ειδικοί, 40 εταιρείες, περισσότερα από 60 συστήματα και 40 εφαρμογές δούλεψαν μαζί. Το κρίσιμο ερώτημα δεν ήταν μόνο αν λειτουργεί το καθένα, αλλά αν μπορεί να ανταλλάξει πληροφορίες με όλα τα υπόλοιπα.

Η αγορά για αυτή την ενιαία «στρώση» διοίκησης παραμένει εξαιρετικά μικρή. Πέντε εταιρείες διεθνώς αναπτύσσουν ένα ενιαίο σύστημα για να ενώσουν ολόκληρη την αλυσίδα — από την άδεια μιας νόμιμης πτήσης και τον εντοπισμό ενός άγνωστου drone μέχρι την επιλογή της ασφαλέστερης αντίδρασης. Μία από αυτές είναι η Airwayz. Από όσες έχουν παρουσιάσει δημόσια λειτουργικές εγκαταστάσεις, η ισραηλινή startup εμφανίζει σήμερα την πιο ώριμη επιχειρησιακή παρουσία, σε τέτοιο βαθμό μάλιστα ώστε το σύστημά της να έχει ήδη πωληθεί διεθνώς. Αυτό, ωστόσο, δεν την καθιστά το θέμα. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στο πρόβλημα που προσπαθεί να λύσει.

Στην TIE26, η πλατφόρμα OVERWATCH της εταιρείας λειτούργησε ως ανώτερο επίπεδο διοίκησης, συνδέοντας συστήματα από 13 χώρες, και έλαβε βεβαίωση διαλειτουργικότητας από την αρμόδια υπηρεσία του ΝΑΤΟ. Δεν πρόκειται για επιλογή της Airwayz ως μοναδικής λύσης ούτε για εμπορική ανάθεση. Είναι, όμως, απόδειξη ότι η ιδέα μπορεί να συνδέσει τεχνολογίες που δεν κατασκευάστηκαν για να συνεργάζονται. Αυτό είναι και το ζητούμενο.

Η λογική της πλατφόρμας είναι απλή, ακόμη κι αν η τεχνολογία δεν είναι. Όλες οι πληροφορίες —ραντάρ, κάμερες, ακουστικοί αισθητήρες, ηλεκτρονική ταυτότητα των νόμιμων drones, απαγορευμένες ζώνες και διαθέσιμα μέσα αντίδρασης— συγκεντρώνονται σε μία εικόνα. Το σύστημα υπολογίζει τον κίνδυνο, εντοπίζει μια ύποπτη αλλαγή πορείας και προτείνει επιλογές. Δεν πατά μόνο του τη σκανδάλη. Ο άνθρωπος παραμένει υπεύθυνος, αλλά δεν χρειάζεται να τηλεφωνεί σε πέντε διαφορετικά κέντρα για να καταλάβει τι συμβαίνει.

ΣΤΟ ΡΟΤΕΡΝΤΑΜ ΚΑΙ ΤΟ ΜΟΥΝΤΙΑΛ

Η χρησιμότητα αυτής της ιδέας φαίνεται καλύτερα, μάλιστα, μακριά από το πεδίο της μάχης. Στο λιμάνι του Ρότερνταμ, οι εγκεκριμένοι χειριστές μπορούν από τον Ιανουάριο του 2024 να ζητούν χώρο πτήσης μέσω του συστήματος UTM της Airwayz, ακόμη και δύο λεπτά πριν από την απογείωση. Κατά τον Ρόζεν, όταν άρχισε η συνεργασία, στο λιμάνι δραστηριοποιούνταν τέσσερις εταιρείες drones. Σήμερα είναι περισσότερες από 80 και εκτελούν επιθεωρήσεις, εργασίες συντήρησης και ασφάλειας, μεταφέρουν δείγματα από τα πλοία και συνδέουν τη θάλασσα με την ξηρά.

Το εντυπωσιακότερο της εποχής μας δεν είναι καν ο αριθμός. Είναι ότι όλη αυτή η κυκλοφορία γίνεται χωρίς έναν παραδοσιακό πύργο ελέγχου. Όταν πρέπει να προσγειωθεί ένα ελικόπτερο, αποκτά προτεραιότητα και οι διαδρομές των drones αλλάζουν. Αν ένα drone εγκαταλείψει την εγκεκριμένη περιοχή του, το σύστημα το επισημαίνει. Το λιμάνι του Ρότερνταμ δεν είναι ένα οποιοδήποτε λιμάνι. Είναι το μεγαλύτερο της Ευρώπης. Ο ταξίαρχος ε.α. το αποκαλεί «το μεγαλύτερο λιμενικό αεροδρόμιο στον κόσμο».

Η ίδια λογική δοκιμάστηκε σε ακόμη πιο τεταμένο περιβάλλον, στο επίσημο FIFA Fan Festival του Παγκοσμίου Κυπέλλου, στο Bayfront Park του Μαϊάμι. Η περιοχή ήταν ζώνη απαγόρευσης drones και οι αρχές είχαν δικαίωμα εντοπισμού, αναχαίτισης και κατάσχεσης παράνομων συσκευών. Εκεί, η πλατφόρμα συγκέντρωνε στην ίδια οθόνη τα στοιχεία της πολιτικής αεροπορίας, τους αισθητήρες ασφαλείας, τα αστυνομικά drones πρώτης ανταπόκρισης και τις ομάδες αναχαίτισης. Ένας αστυνομικός στο έδαφος μπορούσε να δει στο tablet του από πού ερχόταν το άγνωστο drone και ποια ομάδα βρισκόταν στη σωστή θέση για να αντιδράσει.

Εδώ ο χαμηλός ουρανός παύει να είναι αποκλειστικά στρατιωτικό ζήτημα. Γίνεται θέμα καθημερινής λειτουργίας του κράτους — όπως και θέμα δημοκρατίας. Ποιος αποφασίζει ότι ένα drone είναι εχθρικό; Ποιος έχει δικαίωμα να κόψει το σήμα του ή να το καταρρίψει πάνω από μια πόλη; Ποιος βλέπει τα δεδομένα των νόμιμων πτήσεων; Και ποιος θα λογοδοτήσει εάν το σύστημα κάνει λάθος;

Ο Γιαρόν Ρόζεν εγείρει το θέμα και παραπέμπει στην «εποπτευόμενη αυτονομία»: η μηχανή κάνει τη γρήγορη σύνθεση, ο άνθρωπος εγκρίνει την κρίσιμη ενέργεια και κάθε βήμα καταγράφεται ψηφιακά. Αυτή η καταγραφή δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι εκείνη που θα δείξει εκ των υστέρων ποιος είδε τι, ποιος αποφάσισε και γιατί χρησιμοποιήθηκε ένα συγκεκριμένο μέσο.

Το πραγματικό προϊόν, επομένως, δεν είναι ακόμη ένα ραντάρ ούτε ακόμη ένα όπλο. Είναι κάτι που μοιάζει με λειτουργικό σύστημα για τον χαμηλό ουρανό: ένα κοινό περιβάλλον μέσα στο οποίο οι νόμιμες πτήσεις συνεχίζονται, οι ύποπτες ξεχωρίζουν και οι υπηρεσίες αντιδρούν πριν εξαντληθούν αυτά τα πέντε λεπτά — που κάποτε δεν είναι καν τόσα.

Είναι γεγονός ότι τα 40 δισ. δολάρια μπορούν να αγοράσουν πολύ υλικό. Η κυριαρχία στον νέο ουρανό, όμως, θα εξαρτηθεί από την αρχιτεκτονική που θα το μετατρέψει σε ενιαία άμυνα. Μέχρι τότε, οι απειλές από το drone που μπορεί κανείς να αγοράσει σε ένα κατάστημα ή να παραγγείλει παραμένουν μια μεγάλη πρόκληση, και κάθε τεχνολογία που καταφέρνει να τις ελαχιστοποιήσει προσφέρει μια τεράστια βοήθεια ενάντια σε απειλές ασύμμετρες, εν μέρει ή εν όλω.

Η Κύπρος και τα πρόσθετα προβλήματα

Για χώρες όπως η Κύπρος, όπου λιμάνια, αεροδρόμια, πόλεις, στρατιωτικές εγκαταστάσεις και ενεργειακές υποδομές βρίσκονται σε πολύ μικρές αποστάσεις, τα ερωτήματα που εγείρει αυτή η άβολη «τρύπα» σε επενδύσεις δισεκατομμυρίων σε συστήματα δεν είναι θεωρητικά. Στον ίδιο περιορισμένο ουρανό μπορεί να πετούν ένα ελικόπτερο, ένα αστυνομικό drone, μια νόμιμη εμπορική πτήση, μια παράνομη και μια «ιπτάμενη χειροβομβίδα».

Υπάρχει, όμως, πρωτίστως η διάσταση της κατοχής. Η ιδιομορφία αυτή δεν είναι απλώς ένας ακόμη παράγοντας του προβλήματος. Υπάρχει σκόπιμη διασάλευση των ισορροπιών. Το FIR Λευκωσίας καλύπτει ολόκληρη την Κύπρο και μεγάλο τμήμα της Ανατολικής Μεσογείου, με τη διεθνώς αναγνωρισμένη ευθύνη ελέγχου να ανήκει στην Κυπριακή Δημοκρατία. Την ίδια στιγμή, το παράνομο αεροδρόμιο της Τύμπου και ο λεγόμενος σταθμός ελέγχου «Ερτζάν» λειτουργούν χωρίς αναγνώριση από τον ICAO και εκδίδουν οδηγίες που δεν συντονίζονται κανονικά με το Κέντρο Ελέγχου Λευκωσίας, δημιουργώντας εδώ και χρόνια σύγχυση και κινδύνους για την ασφάλεια των πτήσεων.

Τον περασμένο Αύγουστο, το Ίδρυμα Ασφάλειας Πτήσεων Νοτιοανατολικής Ευρώπης–Κύπρου προειδοποίησε για επανειλημμένες, μη συντονισμένες εισόδους τουρκικών στρατιωτικών αεροσκαφών και drones στο FIR Λευκωσίας, ακόμη και κοντά στις διαδρομές προσέγγισης των αεροδρομίων Λάρνακας και Πάφου.

Το πρόβλημα, μάλιστα, δεν είναι καινούργιο ούτε αποτελεί απλώς πολιτική διαφωνία περί αρμοδιοτήτων. Η ίδια η IATA καταγράφει για το βόρειο τμήμα του FIR Λευκωσίας κίνδυνο αντικρουόμενων οδηγιών ελέγχου εναέριας κυκλοφορίας, μη συντονισμένης παράδοσης αεροσκαφών από τον έναν ελεγκτικό τομέα στον άλλο και άγνωστης στρατιωτικής δραστηριότητας σε μικρή απόσταση από πολιτικές πτήσεις. Η Κυπριακή Δημοκρατία έχει καταγράψει επίσης επανειλημμένα περιστατικά αεροσκαφών που εισέρχονται από το FIR Άγκυρας χωρίς την προβλεπόμενη προηγούμενη συνεννόηση με τη Λευκωσία. Σε αυτό το ήδη σύνθετο περιβάλλον προστίθεται τώρα η μαζική ανάπτυξη μικρότερων UAV, πολιτικών και στρατιωτικών. Το αποτέλεσμα είναι ότι στην Κύπρο η διαχείριση του χαμηλού εναέριου χώρου δεν αποτελεί απλώς τεχνολογικό ζήτημα «traffic management»: συνδέεται άμεσα με την αεροπορική ασφάλεια, την εθνική κυριαρχία και, σε συνθήκες κρίσης, με την ικανότητα διάκρισης, μέσα σε δευτερόλεπτα, ανάμεσα σε νόμιμη πτήση, άγνωστο ίχνος και πραγματική απειλή.

Παράλληλα, από το 2019 η Τουρκία χρησιμοποιεί το κατεχόμενο αεροδρόμιο Λευκονοίκου (στη φωτογραφία) ως βάση για στρατιωτικά Bayraktar TB2 και αποστολές επιτήρησης στην Ανατολική Μεσόγειο. Έτσι, το κυπριακό πρόβλημα του χαμηλού εναέριου χώρου περιλαμβάνει όχι μόνο ιδιωτικά ή εχθρικά drones, αλλά και μη συντονισμένη κρατική και «κρατική» στρατιωτική δραστηριότητα μέσα σε ένα ήδη επιβαρυμένο και πολιτικά διαιρεμένο επιχειρησιακό περιβάλλον.