Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google
Add philenews.com on GoogleΤο ταχυδρομείο
Πριν από λίγες εβδομάδες πήγα στο ταχυδρομείο να παραλάβω μια συστημένη επιστολή. Η ειδοποίηση είχε σταλεί σε μια παλιά διεύθυνση, οπότε πήγα με μια φωτογραφία της στο κινητό μου, μαζί με τον ραβδωτό κώδικα. Η υπάλληλος δεν σάρωσε τον κώδικα. Διάβασε το όνομά μου, έψαξε με το χέρι σε μια στοίβα φακέλων και βρήκε την επιστολή. Αφού έλεγξε την ταυτότητά μου, μου ζήτησε να υπογράψω σε ηλεκτρονική συσκευή και ύστερα να προσθέσω το πλήρες όνομα και τον αριθμό ταυτότητάς μου, περισσότερα απ’ όσα χρειαζόταν η συναλλαγή. Και με επέπληξε που δεν έφερα την έντυπη ειδοποίηση για να υπογράψω κι εκείνη. Τίποτα σε αυτή τη συναλλαγή δεν ήταν ασυνήθιστο, και αυτό ακριβώς είναι το θέμα. Όποιος έχει δοσοληψίες με το κυπριακό κράτος, κεντρικό ή τοπικό, ξέρει το τελετουργικό: μια βεβαίωση από ένα γραφείο για ένα άλλο που ήδη έχει την ίδια πληροφορία, μια σφραγίδα, μια υπογραφή, ένα αντίγραφο του αντιγράφου. Η υπάλληλος δεν προσπαθούσε να με δυσκολέψει. Προστάτευε τον εαυτό της.
Ο συμβολαιογράφος της Αμμοχώστου
Δεν ήταν πάντα έτσι. Γύρω στο 1300, σε μια Αμμόχωστο πλούσια από το εμπόριο με την Ανατολή, ένας Γενουάτης συμβολαιογράφος, ο Lamberto di Sambuceto, συνέτασσε τα έγγραφα του εμπορίου. Τα μητρώα του σώζονται στα αρχεία της Γένοβας και ανάμεσά τους βρίσκονται πληρεξούσια: έμποροι που δεν μπορούσαν να μείνουν στο νησί διόριζαν κάποιον να εισπράξει τα χρέη τους στο όνομά τους.
Ένας έμπορος που δεν είχε γνωρίσει ποτέ τον συμβολαιογράφο, μπορούσε να εμπιστευτεί το έγγραφο, επειδή πιστοποιείτο μία φορά και σωστά. Κάθε έγγραφο ακολουθούσε την ίδια μορφή: επίκληση, τα μέρη και η συναλλαγή τους και στο τέλος ο τόπος και οι επώνυμοι μάρτυρες. Το πρωτότυπο έμενε στο μητρώο του συμβολαιογράφου, και πίσω του στεκόταν το δικαστήριο της γενουατικής κοινότητας στην Αμμόχωστο, με αξιωματούχο εξουσιοδοτημένο να κατάσχει την περιουσία του οφειλέτη που δεν πλήρωνε.
Σήμερα, ένα κυπριακό τμήμα ζητά συχνά ξανά την ίδια βεβαίωση που έχει ήδη στα χέρια του το διπλανό του τμήμα.
Ασφάλιση απόφασης
Σε προηγούμενο άρθρο υποστήριξα ότι η γραφειοκρατία του κράτους λειτουργεί σαν μηχανισμός προτεραιότητας, που ορίζει ποιος θα εξυπηρετηθεί και πότε. Έχει όμως και μια δεύτερη λειτουργία, που εξηγεί γιατί πολλαπλασιάζεται ακόμη κι όταν δεν υπάρχει ουρά να παρακάμψει κανείς. Το ταχυδρομείο δεν είχε τέτοια ουρά· η επιστολή μου βρισκόταν ήδη στη στοίβα. Τα χαρτιά είναι ασφάλιση απόφασης.
Αν η υπάλληλος εγκρίνει κάτι που αργότερα στραβώσει, θα κατηγορηθεί. Αν το εγκρίνει γρήγορα, κανείς δεν θα την ευ
χαριστήσει. Αν το καθυστερήσει ή απλώς πει «όχι», σχεδόν κανείς δεν θα το προσέξει. Κάθε επιπλέον υπογεγραμμένο έγγραφο μετακινεί λίγη πιθανή ευθύνη από την υπάλληλο στον φάκελο, οπότε το να ζητήσει άλλο ένα είναι πάντα λογικό.
Ο James Q. Wilson, ο μεγάλος μελετητής της γραφειοκρατίας, παρατήρησε ότι, όπου τα αποτελέσματα ενός φορέα δεν φαίνονται, οι άνθρωποί του κρίνονται από το αν τήρησαν τη διαδικασία και συμπεριφέρονται αναλόγως. Το βουνό των χαρτιών είναι ένα σήμα επιμέλειας που δεν απευθύνεται στον πολίτη αλλά προς τα πάνω: στους προϊσταμένους, στους ελεγκτές και σε κάθε μελλοντική έρευνα.
Κάτω από αυτό υπάρχει ένα βαθύτερο κενό. Στην Κύπρο συχνά δεν είναι σαφές αν μια απόφαση είναι πολιτική ή διοικητική. Οι υπάλληλοι φοβούνται να την αναλάβουν· οι πολιτικοί προτιμούν συχνά να την αφήνουν στους υπαλλήλους, ώστε, αν στραβώσει, το κόστος να πέσει αλλού. Η απόφαση μένει ορφανή, και ο πολίτης δύσκολα μαθαίνει ποιος την πήρε, σε ποια βάση ή πώς μπορεί να κάνει ένσταση. Και το ασφάλιστρο της υπαλλήλου το πληρώνει ο πολίτης με καθυστερήσεις.
Θολές διαδικασίες
Αυτού του είδους η ασφάλιση γεννά θολές διαδικασίες. Μια διαδικασία που θα έπρεπε να είναι τυποποιημένη μαζεύει διακριτικά βήματα από καλοπροαίρετους, συχνά νεότερους υπαλλήλους που φοβούνται την ευθύνη, και τα βήματα αυτά παγιώνονται σε τοπική συνήθεια. Ο διαχωρισμός της πατρικής γης της οικογένειάς μου κράτησε τρεις δεκαετίες και ακόμη και στο τέλος το Επαρχιακό Κτηματολόγιο Λευκωσίας ακολούθησε μια κάπως διαφορετική διαδικασία από εκείνο της Πάφου, με τον ίδιο νόμο. Η μεταβίβαση ακινήτων δείχνει το κόστος. Αλλού στην Ευρώπη, δικηγόροι ή συμβολαιογράφοι κρατούν τα χρήματα μέχρι να εγγραφεί η μεταβίβαση και έτσι η εμπιστοσύνη μεταξύ επαγγελματιών αντικαθιστά τη φυσική παρουσία. Στην Κύπρο, αγοραστής και πωλητής, ή όποιος κρατά το πληρεξούσιό τους, πρέπει να εμφανιστούν στο Κτηματολόγιο, με τον φόρο προπληρωμένο και τα χρήματα να αλλάζουν χέρια εκείνη τη στιγμή. Η παρουσία υποκαθιστά ένα επίπεδο εμπιστοσύνης που δεν χτίστηκε ποτέ. Καθώς οι επιταγές εξαφανίζονται, ο κόσμος παρακάμπτει το κενό με όποιον τρόπο άμεσης πληρωμής βρει.
Το τέλειο άλλοθι
Η τεχνητή νοημοσύνη το χειροτερεύει με δύο τρόπους. Ο πρώτος είναι ότι τα χαρτιά παύουν να λειτουργούν ως ασφάλιση. Όταν οποιοδήποτε έγγραφο μπορεί να παραχθεί σε δευτερόλεπτα και να πλαστογραφηθεί σχεδόν το ίδιο γρήγορα, ένας χοντρός φάκελος δεν αποδεικνύει πια ότι κάποιος έδειξε επιμέλεια. Οι φοβισμένοι υπάλληλοι θα καταφύγουν σε ό,τι δυσκολεύονται περισσότερο να πλαστογραφήσουν οι μηχανές: ιδιόχειρες υπογραφές, πρωτότυπες σφραγίδες, αυτοπρόσωπη παρουσία.
Ο δεύτερος είναι πιο ύπουλος. Η μηχανή γίνεται η τέλεια ασφάλιση απόφασης, γιατί η φράση «το αποφάσισε το σύστημα» μεταθέτει την ευθύνη πιο μακριά από οποιαδήποτε βεβαίωση. Κανείς δεν θα ανακοινώσει ότι σημαντικές αποφάσεις αυτοματοποιούνται· ο φόβος θα το κάνει από μόνος του. Το τμήμα είναι φορτωμένο, ο υπάλληλος είναι νέος, το σύστημα προτείνει μια απάντηση και κανείς δεν θέλει να είναι αυτός που θα το αμφισβητήσει.
Η Ευρώπη ήδη απαιτεί ανθρώπινη εποπτεία στα συστήματα υψηλού κινδύνου, όμως ένας κανόνας που ζητά άνθρωπο σημαίνει λίγα αν ο άνθρωπος φοβάται να διαφωνήσει. Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι κανόνες σε κώδικα αλλά πιθανότητες: η ίδια υπόθεση μπορεί να πάρει διαφορετική απάντηση και κανείς δεν μπορεί να πει ακριβώς γιατί. Η αυθαιρεσία που κρυβόταν στη διακριτική ευχέρεια επιστρέφει σε κλίμακα, χωρίς την υπογραφή κανενός.
Ο φόβος μένει· αλλάζει μόνο η κάλυψη. Χθες ήταν μια σφραγίδα. Αύριο θα είναι η απάντηση του συστήματος.
Πρώτα τυποποίηση, μετά αυτοματοποίηση
Πρώτον, πιστοποίηση μία φορά. Ό,τι έχει επαληθεύσει ένα μέρος του κράτους, κάθε άλλο μέρος πρέπει να το αποδέχεται χωρίς να ρωτά ξανά τον πολίτη. Η ΕΕ το ονομάζει αρχή της «μίας φοράς»· όλα τα κράτη μέλη έχουν δεσμευτεί σε αυτήν και η Εσθονία έχτισε πάνω της το ψηφιακό της κράτος. Δεύτερον, για κάθε σημαντική απόφαση να καταγράφεται: ποιος αποφάσισε, σε ποια βάση, με ποιο σκεπτικό και πώς μπορεί κανείς να κάνει ένσταση.
Το έγγραφο που αξίζει να παράγεται είναι μια καθαρή απόφαση, όχι οι βεβαιώσεις γύρω της. Όπου βοηθά μια μηχανή, η καταγραφή το αναφέρει και ένα επώνυμο πρόσωπο εξακολουθεί να υπογράφει. Τρίτον, προστασία για τον υπάλληλο που αποφασίζει σωστά. Κατ’ αρχήν, οι υπάλληλοι που ενεργούν καλή τη πίστει ήδη προστατεύονται. Όμως η καλή πίστη κρίνεται εκ των υστέρων, από έναν έλεγχο ή μια έρευνα, με βάση τον φάκελο, οπότε ο ασφαλέστερος φάκελος είναι ο πιο χοντρός. Το εταιρικό δίκαιο σε πολλές χώρες τα πάει καλύτερα: ορίζει εκ των προτέρων τι είναι ορθή διαδικασία και προστατεύει τους διοικητικούς συμβούλους που μπορούν να δείξουν ότι την ακολούθησαν.
Οι υπάλληλοι χρειάζονται το ίδιο. Η αντίρρηση είναι ότι έτσι προστατεύονται οι αμελείς. Συμβαίνει το αντίθετο: η κατάχρηση ευδοκιμεί στις θολές αποφάσεις, και μια καταγεγραμμένη απόφαση με σκεπτικό και δρόμο προσφυγής λυγίζει πολύ δυσκολότερα από μια στοίβα βεβαιώσεων χωρίς ορατό αποφασίζοντα.
Κάποιος που λογοδοτεί
Επτακόσια χρόνια μετά, το μητρώο του Lamberto μάς λέει ακόμη ποιος εξουσιοδότησε ποιον και για τι. Αυτό είναι το μέτρο που πρέπει να πιάσει ένα σύγχρονο κράτος: μία πιστοποίηση, μια απόφαση που μπορεί να τη διαβάσει ο καθένας και ένας άνθρωπος που λογοδοτεί γι’ αυτήν, αρκετά προστατευμένος ώστε να μπορεί να πει «ναι».
Οι μηχανές θα λειτουργούν πάνω σε όποιο επίπεδο εμπιστοσύνης τους δώσουμε. Θα λειτουργούν επίσης με ηλεκτρισμό και όταν τους αναθέτουμε τη σκέψη μας, το κόστος της γίνεται κόστος ενέργειας. Εκεί θα στραφώ στο επόμενο άρθρο.
* Ο Δημήτρης Ζόππος είναι εταίρος στο 33East. Οι απόψεις που εκφράζονται είναι αποκλειστικά προσωπικές