Η ΕΕ και η μετά-Covid-19 εποχή

Στη μεταβατική περίοδο μετά την κρίση που προκάλεσε ο κορωνοϊός COVID-19, οι χώρες θα μετακινηθούν από τη διάσωση ζωών στην επανεκκίνηση των οικονομιών τους. Η πλήρης έκταση της οικονομικής εξάρθρωσης και της καταστροφής που θα ακολουθήσει αυτήν την κρίση δεν είναι ακόμη γνωστή. Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι χιλιάδες επιχειρήσεις αναγκάστηκαν να περιορίσουν ή να σταματήσουν τις δραστηριότητές τους. Τα εργοστάσια έχουν σταματήσει να παράγουν. Τα καταστήματα λιανικού εμπορίου και τα εστιατόρια είναι είτε κλειστά είτε δεν έχουν πελάτες. Ο τουρισμός έχει παραλύσει. Κατά τη διάρκεια της προηγούμενης χρηματοπιστωτικής κρίσης, η ΕΕ κλήθηκε να διασώσει από πτώχευση πολλά από τα κράτη μέλη της, περιλαμβανομένης της Κύπρου. Η κρίση που περνούμε τώρα είναι ασύγκριτα χειρότερη από την προηγούμενη, και υπόσχεται να την κάνει να φαίνεται συγκριτικά μικρή και απλή. 
Οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης που εξέρχονται από την κρίση που προκάλεσε η τρέχουσα πανδημία θα αντιμετωπίσουν μια κατάσταση αρκετά διαφορετική από αυτήν της προηγούμενης οικονομικής κρίσης. Χαρακτηριστικά, το Συμβουλευτικό Γραφείο McKinsey έχει εκτιμήσει ότι κατά την περίοδο μετά τον ιό, η Ευρώπη θα έχει περίπου 55 εκατομμύρια άνεργους. Οι εθνικές κυβερνήσεις θα είναι υποχρεωμένες να παρέχουν στήριξη στα πολλά εκατομμύρια που ήδη είναι άνεργοι καθώς και σε πολλές εταιρείες και επιχειρήσεις που αγωνίζονται να επιβιώσουν. Οι οικονομικές απαιτήσεις στα κράτη μέλη της ΕΕ αυξάνονται με γεωμετρική πρόοδο, ενώ τα έσοδά τους από τη φορολογία, τα τέλη και τις ξένες επενδύσεις τείνουν να εκλείψουν. Οι οικονομικοί πόροι των κρατών μελών της ΕΕ βρίσκονται ήδη στα όριά τους ενώ τα χρηματοοικονομικά αποθεματικά τους μειώνονται ταχέως. Όλα αυτά λαμβάνουν χώρα ενώ υπάρχει παγκόσμια ύφεση.
Ο προγραμματισμός για οικονομική ανάκαμψη θα απαιτήσει άνευ προηγουμένου ποσά χρηματοδοτικής βοήθειας από τις Κεντρικές Αρχές της ΕΕ. Δεν είναι μόνο μία ή δύο χώρες που χρειάζονται βοήθεια. Αρκετά κράτη μέλη της ΕΕ, πολύ πιθανόν η πλειοψηφία, θα χρειαστούν βοήθεια, στην πραγματικότητα διάσωση από την πτώχευση. Προβλέποντας αυτήν την ανάγκη, η ΕΕ εξετάζει ένα πακέτο βοήθειας για τα κράτη μέλη ύψους περίπου ενός τρισεκατομμυρίου ευρώ, κυρίως με τη μορφή δανείων.

 

Διαφωνίες Σχετικά με τη Μορφή της Βοήθειας
Η λήψη απόφασης σχετικά με την προτεινόμενη βοήθεια έχει προκαλέσει διαφωνίες που δοκιμάζουν τη συνοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο Πρόεδρος της Γαλλίας κ. Emmanuel Macron υποστήριξε ότι μεγάλο μέρος αυτής της βοήθειας πρέπει να έχει τη μορφή άμεσων επιχορηγήσεων και όχι δανείων. Η Ισπανία θα ήθελε η βοήθεια να έχει τη μορφή ενός ταμείου αποκατάστασης ύψους 1,5 τρισεκατομμυρίου ευρώ, το οποίο να χρηματοδοτηθεί από την ΕΕ και όχι ως μεμονωμένο χρέος ανά χώρα. Η Ιταλία πιέζει επίσης για βοήθεια με τη μορφή επιμερισμένου δανεισμού, π.χ. Ευρωομόλογα, εγγυημένα από την ΕΕ στο σύνολό τους.
Παρόλο που το ποσό των τρισεκατομμυρίων ευρώ που αναφέρθηκε είναι μεγαλύτερο από τα όποια ποσά είχε γίνει σκέψη προηγουμένως, είναι σαφές ότι και πάλι δεν θα είναι αρκετό για να δοθεί σε 27 κράτη μέλη. Θα χρειαστεί πολύ περισσότερη βοήθεια. Ορισμένες χώρες που έχουν μεγαλύτερη ανάγκη είναι ήδη πολύ βαριά χρεωμένες. Το Σύμφωνο Δημοσιονομικής Σταθερότητας της ΕΕ απαιτεί όπως το εθνικό χρέος των κρατών μελών μη υπερβαίνει το 60% του ΑΕΠ μιας χώρας. Το εθνικό χρέος της Πορτογαλίας ανέρχεται ήδη στο 130% του ΑΕΠ, περίπου το ίδιο με αυτό της Ιταλίας. Η Ελλάδα μπαίνει στην περίοδο μετά την κρίση με χρέος περίπου 175% του ΑΕΠ. Το δημόσιο χρέος της Ισπανίας, της Κύπρου και της Γαλλίας βρίσκεται γύρω στον μέσο του 90% του ΑΕΠ των χωρών αυτών.
Δεδομένου του σημερινού υψηλού επιπέδου χρέους και των αβεβαιοτήτων που προκαλεί η παρούσα κρίση, ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ θα δυσκολεύονταν πολύ να συγκεντρώσουν πρόσθετα κεφάλαια μέσω έκδοσης δικών τους νέων ομολόγων. Η κύρια εναλλακτική λύση είναι κάποια μορφή πιστωτικού εργαλείου το οποίο να εγγυηθεί η ΕΕ ως σύνολο, όπως τα λεγόμενα Ευρωομόλογα. Αυτή είναι η μέθοδος που αντικρίζεται θετικά από την Ισπανία, την Ιταλία και ορισμένα άλλα κράτη μέλη. Αυτή η επιλογή έχει απορριφθεί από τη Γερμανία και την Ολλανδία, καμία από τις οποίες δεν θέλουν να διακινδυνεύσουν να βρεθούν σε θέση να έχουν την ευθύνη για τα δάνεια άλλων. Αυτή είναι η ρίζα μιας διαφωνίας που απειλεί τη συνοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

 

Βοήθεια και Λιτότητα
Η Ιταλία είναι ένα παράδειγμα κράτους μέλους της ΕΕ που αντιμετωπίζει ήδη οικονομικές δυσκολίες. Ακόμη και πριν από την εμφάνιση του ιού, η οικονομία της κατέγραφε αρνητικό ρυθμό ανάπτυξης μείον 5% το πρώτο τρίμηνο του 2020. Το δημόσιο της χρέος είναι ήδη υπερδιπλάσιο του επιπέδου που ορίζει το Σύμφωνο Δημοσιονομικής Σταθερότητας της ΕΕ. Πολιτικά, η χώρα έχει εδώ και καιρό στραφεί στον ευρωσκεπτικισμό, ενώ σε κάποιο σημείο φάνηκε να εξετάζει σοβαρά την έξοδο από την Ένωση. Θα είναι δύσκολο να αγνοηθούν τα αιτήματα της Ιταλίας από την ΕΕ για πρόσθετη βοήθεια μετά την κρίση.
Η προηγούμενη συνταγή της ΕΕ για τα κράτη μέλη σε αυτήν την κατάσταση είναι αυτή που σε εμάς τους Κύπριους είναι γνωστή, δάνεια σε συνδυασμό με προγράμματα λιτότητας για να διασφαλιστεί η αποπληρωμή. Μετά την ταλαιπωρία που υπέστη από την επιδημία του ιού, η Ιταλία και άλλα μέλη της ΕΕ δεν θα είναι σε θέση, οικονομικά ή πολιτικά, να συμφωνήσουν σε πρόσθετη λιτότητα. Επίσης, η εμπειρία της Ελλάδας και της Κύπρου κατά την προηγούμενη οικονομική κρίση δεν θα πρέπει να έχει διαφύγει της προσοχής τους. Ωστόσο, υπάρχει έντονη αντίθεση από τα πλέον συντηρητικά από οικονομική άποψη μέλη της ΕΕ κατά της παροχής βοήθειας με τη μορφή κοινής ευθύνης με τους δανειολήπτες.
Τέτοιες συγκρούσεις σχετικά με τις ενισχύσεις δεν είναι νέες. Η Κύπρος τότε μόνο συμφώνησε με τους όρους της ΕΕ για βοήθεια όταν, όπως το έθεσε ο Πρόεδρος του κράτους, «μας είχαν βάλει το πιστόλι στον κρόταφο». Όμως, η Ιταλία δεν είναι μια μικρή νησιωτική χώρα στην περιφέρεια της Ευρώπης, την οποία η ΕΕ έχει τη δυνατότητα να αντιμετωπίσει με την στάση «πάρτε το ή αφήστε το». Το ίδιο μπορεί να λεχθεί και για άλλα κράτη μέλη που αντιμετωπίζουν παρόμοιες οικονομικές δυσκολίες.
Υπάρχει ένα ρητό που λέει ότι η προοπτική να σε κρεμάσουν σε κάνει να συγκεντρώνεις το μυαλό σου και να σκεφτείς. Η πιθανή διάλυση της ΕΕ εξαιτίας αυτών των μετα-πανδημιακών ζητημάτων σίγουρα θα προκαλέσει μια επανεξέταση και αναθεώρηση των πιο παραδοσιακών πολιτικών της ΕΕ για τη βοήθεια. Οι Ιθύνοντες της ΕΕ θα δυσκολευτούν να ακολουθήσουν την παλιά φόρμουλα της ΕΕ για «δανεισμό που να συνοδεύεται από λιτότητα». Η μετάβαση σε κανονικές συνθήκες από την κρίση της επιδημίας που προκλήθηκε από τον κορωνοϊό θα απαιτήσει συμβιβασμούς, ευελιξία και χρηματοοικονομική καινοτομία. Οι κεντρικές τράπεζες, συμπεριλαμβανομένης της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, θα διερευνήσουν νέες μορφές πιστώσεων και πιστωτικών εργαλείων. Το δημόσιο χρέος και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού θα φτάσει σε ύψη που προηγουμένως θεωρούνταν μη βιώσιμα. Θα απαιτηθούν πολλαπλές διασώσεις κρατών μελών της ΕΕ, ωστόσο ενδέχεται να ζητηθούν.