Στην COP28 στο Ντουμπάι, είδα τον Τούρκο πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν να καταδικάζει τη στρατιωτική επιχείρηση του Ισραήλ στη Γάζα ως “έγκλημα πολέμου και έγκλημα κατά της ανθρωπότητας”, ζητώντας τη δίωξη των υπευθύνων και προτρέποντας τις μουσουλμανικές χώρες να απομονώσουν το Ισραήλ.
Στο μεταξύ, το πετρέλαιο από το Αζερμπαϊτζάν ρέει μέσω ενός αγωγού που καταλήγει σε τουρκικό λιμάνι, φορτώνεται σε δεξαμενόπλοια και πλέει κατευθείαν προς τα ισραηλινά διυλιστήρια. Οι ερευνητές έχουν τεκμηριώσει ότι αυτό το πετρέλαιο διυλίζεται για να χρησιμοποιηθεί ως καύσιμο για τα μαχητικά F-35 που πραγματοποιούν τις επιθέσεις που καταδίκασε ο Ερντογάν. Η Τουρκία εισπράττει ένα αντίτιμο ως τέλος για κάθε βαρέλι.
Αυτή είναι η ουσία: ο αγωγός. Όχι η ρητορική. Είναι δύσκολο να εξηγήσει κανείς πώς ο Τούρκος πρόεδρος καταφέρνει να συντονίσει τη σκέψη του. Πράγματι, η ενέργεια, οι συμφωνίες για όπλα και εξοπλισμούς και η πολιτική στο εσωτερικό της χώρας συγκρούονται είναι αντικρουόμενα μεγέθη για ένα τα πιο προβληματικά μέλη του ΝΑΤΟ.
“Ο Ερντογάν δεν μπορεί να στηριχθεί στην ισχυρή οικονομία του. Οι Τούρκοι πολίτες δυσανασχετούν με τη διακυβέρνησή του”, μου είπε σε συνέντευξη ο Sinan Ciddi, ερευνητής στο Ίδρυμα “Defense for Democracies”. “Αποσπά την προσοχή από αυτό βρίσκοντας έναν εξωτερικό εχθρό, αν και είναι δύσκολο να εκτιμηθεί πόσο ο λαός του πιστεύει σε αυτή την απόσπαση της προσοχής. Το μόνο που κάνει είναι να εκτοξεύει δηλητηριώδη σχόλια — δεν κλείνει τον εναέριο χώρο του, δεν σταματά να στέλνει πετρέλαιο, ούτε διακόπτει οποιαδήποτε εμπορική δραστηριότητα έχει απομείνει”.
Οι τουρκικές εξαγωγές προς το Ισραήλ ανήλθαν συνολικά σε περίπου 400 εκατομμύρια δολάρια τους πρώτους πέντε μήνες του 2025, ενώ η Τουρκία παρέμεινε ένας από τους μεγαλύτερους προμηθευτές του Ισραήλ —καταλαμβάνοντας την πέμπτη θέση το 2024 — παρά το επίσημο εμπάργκο.
Ακόμη πιο σημαντικό είναι το γεγονός ότι το Αζερμπαϊτζάν έχει καλύψει περίπου το 40% της ετήσιας κατανάλωσης αργού πετρελαίου του Ισραήλ εδώ και περίπου δύο δεκαετίες μέσω του αγωγού Μπακού–Τιφλίδα–Τσεϊχάν, ο οποίος εκτείνεται από την Κασπία Θάλασσα μέσω της Γεωργίας έως ένα τουρκικό λιμάνι στη Μεσόγειο, από όπου το πετρέλαιο μεταφέρεται στο Ισραήλ. Τον Ιανουάριο του 2024, το Ισραήλ ήταν ο μεγαλύτερος αγοραστής πετρελαίου του Αζερμπαϊτζάν, εισάγοντας 523.500 τόνους αξίας 297 εκατ. δολαρίων μόνο εκείνο τον μήνα.
Μέχρι τον Σεπτέμβριο του 2024 —πολύ μετά την κήρυξη εμπορικού εμπάργκο κατά του Ισραήλ από τον Ερντογάν— οι εξαγωγές του Αζερμπαϊτζάν προς το Ισραήλ είχαν εκτοξευθεί στα 2,37 εκατομμύρια τόνους μόνο εκείνο τον μήνα, σημειώνοντας τετραπλάσια αύξηση από την έναρξη του πολέμου στη Γάζα. Το μερίδιο της Τουρκίας: μέλος του κυβερνώντος κόμματος επιβεβαίωσε πως ήταν στα 1,27 δολάρια το βαρέλι.
Το εμπάργκο που δεν έγινε
Όταν ο Ερντογάν ανακοίνωσε το εμπορικό εμπάργκο τον Μάιο του 2024, ερευνητές από διάφορους οργανισμούς παρακολούθησαν τις κινήσεις των δεξαμενόπλοιων και διαπίστωσαν ότι οι αποστολές συνεχίζονταν. Τεκμηριώθηκε πως ένα δεξαμενόπλοιο πραγματοποίησε δέκα ταξίδια μεταξύ του τουρκικού τερματικού σταθμού και του ισραηλινού λιμανιού — οκτώ από αυτά μετά την κήρυξη του εμπάργκο.
Τα πλοία απενεργοποίησαν τα σήματα εντοπισμού τους στην ανατολική Μεσόγειο και παραποίησαν τα στοιχεία για τα φορτία τους, αναγράφοντας την Αίγυπτο ως προορισμό τους, αλλά ελλιμενίζονταν στο Ισραήλ. Το υπουργείο Ενέργειας της Τουρκίας επέμεινε ότι δεν είχε κανέναν έλεγχο ως προς τον προορισμό του πετρελαίου, επικαλούμενο τη συμφωνία του 1999 που υποχρεώνει νομικά την Τουρκία να διατηρεί τον αγωγό σε λειτουργία ανεξάρτητα από περιφερειακές συγκρούσεις.
Αυτό είναι το νομικό πρόσχημα. Η στρατηγική πραγματικότητα είναι πιο αποκαλυπτική.
Το Ισραήλ είναι ένας από τους κύριους προμηθευτές όπλων του Αζερμπαϊτζάν. Σε αυτά περιλαμβάνονται μαχητικά drones, όπλα πυροβολικού μεγάλου βεληνεκούς και ένα σύστημα πυραύλων εδάφους-αέρος αξίας 1,2 δισ. δολαρίων. Τα ισραηλινά drones ήταν καθοριστικά για τη νίκη του Αζερμπαϊτζάν επί της Αρμενίας το 2020. Επιπλέον, η κρατική πετρελαϊκή εταιρεία του Αζερμπαϊτζάν εξασφάλισε πρόσφατα άδεια έρευνας για φυσικό αέριο στα μεσογειακά ύδατα ανοιχτά του Ισραήλ. Η σχέση των δύο χωρών έχει περιγραφεί ως “η πιο σταθερή” που έχει το Ισραήλ με οποιαδήποτε μουσουλμανική χώρα.
Το Αζερμπαϊτζάν είναι επίσης ο στενότερος εθνοτικός και πολιτικός σύμμαχος της Τουρκίας. Ο Ερντογάν δεν μπορεί να ασκήσει πίεση στο Αζερμπαϊτζάν χωρίς να διαρρήξει αυτήν τη σχέση και να διαταράξει μια στρατιωτικο-βιομηχανική συνεργασία από την οποία εξαρτάται το Μπακού. Η διακοπή λειτουργίας του αγωγού θα κατέστρεφε τον σημαντικότερο σύμμαχο της Τουρκίας, όχι τη στρατιωτική δύναμη του Ισραήλ.
Το τρίγωνο έχει ως εξής: το πετρέλαιο του Αζερμπαϊτζάν ρέει προς το Ισραήλ μέσω της Τουρκίας. Τα ισραηλινά όπλα κατευθύνονται στο Αζερμπαϊτζάν. Η Τουρκία εισπράττει τέλη διαμετακόμισης, και ο Ερντογάν καταδικάζει το Ισραήλ στις ομιλίες του.
Ο Δρ. Ciddi επισήμανε ότι η Τουρκία πλήττεται από εξαιρετικά υψηλό πληθωρισμό, ανεργία και φτώχεια. “Το Αζερμπαϊτζάν προσπάθησε να μεσολαβήσει μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας. Δεν κατάφερε να πείσει τον Ερντογάν να αποκλιμακώσει τη ρητορική του. Όλοι κάνουν τα στραβά μάτια και συνεχίζουν. Ο Ερντογάν μισεί το Ισραήλ. Τώρα προσπαθεί να πείσει τους πολίτες του ότι το Ισραήλ έχει τα όπλα και τα βλέμματα στραμμένα προς την Τουρκία, μετά το Ιράν. Ζει σε έναν κόσμο αντιφάσεων, επειδή αυτός, μαζί με όλους όσους ανήκουν στο δίκτυο των προστατευομένων του, επωφελείται από αυτήν τη σχέση.”
Ένας πρόεδρος υπό πίεση
Ο Ερντογάν έχει στριμωχτεί, όπως κατέστη σαφές τον Μάρτιο του 2025. Η κυβέρνησή του συνέλαβε τον δήμαρχο της Κωνσταντινούπολης Εκρέμ Ιμαμόγλου —τον πιο ισχυρό πολιτικό του αντίπαλο— λίγες μόνο ημέρες πριν ο Ιμαμόγλου οριστεί επίσημα ως υποψήφιος της αντιπολίτευσης για την προεδρία. Ξέσπασαν οι μεγαλύτερες διαδηλώσεις που είχε δει η Τουρκία εδώ και πάνω από μια δεκαετία. Η απάντηση του Ερντογάν: να κλιμακώσει την αντι-ισραηλινή ρητορική του
“Είναι το τέλειο παράδειγμα της απελπισίας του Ερντογάν”, εξηγεί ο Ciddi.
Η υποκρισία έχει πολλές πτυχές. Ενώ καταδικάζει τις ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις, ο Ερντογάν έχει πραγματοποιήσει επανειλημμένα διασυνοριακές στρατιωτικές επιχειρήσεις εναντίον κουρδικών δυνάμεων στο Ιράκ και στη Συρία, εκτοπίζοντας δεκάδες χιλιάδες πολίτες.
Τουρκικές αεροπορικές επιδρομές σκότωσαν 12 άτομα σε μία μέρα τον Οκτώβριο του 2024. Ο αντίπαλός τους; Οι υποστηριζόμενες από τις ΗΠΑ κουρδικές Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις, βασικός σύμμαχος στην καταπολέμηση του ISIS. Η λογική που χρησιμοποιεί ο Ερντογάν —αντιτρομοκρατία και εθνική ασφάλεια— είναι αντίστοιχη με την αιτιολογία που επικαλείται το Ισραήλ για τη Γάζα. Μόνο ο στόχος και το ακροατήριο διαφέρουν.
Σε άρθρο του στο The Conversation, ο Μπουράκ Καντερτσάν, καθηγητής στρατηγικής στο Ναυτικό Κολλέγιο Πολέμου, περιγράφει την προσέγγιση του Ερντογάν ως μια προσπάθεια “να επιτευχθεί ισορροπία μεταξύ εσωτερικής πολιτικής και ρεαλιστικής πολιτικής στη διεθνή σκηνή”.
Η Τουρκία, ωστόσο, είναι μέλος του ΝΑΤΟ, και ένας μεσολαβητής δεν αποκαλεί τον ηγέτη της άλλης πλευράς “Χασάπη της Γάζας” και δεν απαιτεί τη δίκη του στη Χάγη. Και ένας πραγματικός διαπραγματευτής δεν φυλακίζει τον πιο δημοφιλή δημοκρατικό πολιτικό της χώρας του την ίδια εβδομάδα που καταγγέλλει την αυταρχική βία στο εξωτερικό.
Ακόμη και ο ίδιος ο αναπληρωτής πρέσβης της Τουρκίας φέρεται να παραδέχτηκε σε ισραηλινούς αξιωματούχους ότι η σκληρή ρητορική του Ερντογάν “προέρχεται από τις πολιτικές εκτιμήσεις του προέδρου”.
Ο αγωγός Μπακού–Τιφλίδα–Τσεϊχάν είναι μια υποδομή. Ωστόσο, δεν τιμά έναν αρχηγό κράτους που έχει χτίσει την εικόνα του πάνω στο “ήθος της οργής”, να εισπράττει ταυτόχρονα τέλη διαμετακόμισης για τα φορτία που καταδικάζει. Η πολιτική επιβίωση του Ερντογάν εξαρτάται από το αν οι ψηφοφόροι του θα παραβλέψουν τις έντονες αντιφάσεις μεταξύ της ρητορικής του και των πράξεών του.
Πρόσφατα Τούρκοι αξιωματούχοι έχουν κλιμακώσει τη ρητορική τους για τις επιθέσεις του Ισραήλ εναντίον της Χεζμπολάχ στον Λίβανο, υπονοώντας στρατιωτική αντιπαράθεση. Αυτός ο τόνος μπορεί να βρει απήχηση σε ορισμένους κύκλους, αν και είναι εξαιρετικά προβληματικός για τους συμμάχους των ΗΠΑ. Ωστόσο, όπως και με τη ρητορική του Ερντογάν για τη Γάζα, οι απειλές ξεπερνούν την πραγματικότητα: το πετρέλαιο συνεχίζει να ρέει, το εμπόριο συνεχίζεται και οι σχέσεις παραμένουν άθικτες.
“Ο Ερντογάν έχει μια διπρόσωπη σχέση με το ΝΑΤΟ — την ίδια που έχει και με το Ισραήλ”, λέει ο καθηγητής Ciddi. “Η Τουρκία διευκολύνει τη ρωσική πολεμική μηχανή. Στον Ερντογάν αρέσει να έχει από ένα πόδι και στα δύο στρατόπεδα, κάτι που αποτελεί πρόβλημα για τους συμμάχους. Είναι όλα υποκριτικά και αντιφατικά, αλλά χρειάζεται το εμπόριο και τα χρήματα”.
Οι ομιλίες δεν κοστίζουν τίποτα. Ο αγωγός αποδίδει. Αυτό δεν είναι αντίφαση — είναι στρατηγική. Και είναι ένα ρίσκο με υψηλά διακύβευματα που ο Ερντογάν ενδέχεται τελικά να χάσει.
