Οι έλεγχοι, τα πρόστιμα και οι συνέπειες της αδήλωτης εργασίας – Οι υποχρεώσεις εργοδοτών

Η ενίσχυση των ελέγχων για την εφαρμογή της εργατικής νομοθεσίας και η αντιμετώπιση της αδήλωτης εργασίας βρέθηκαν στο επίκεντρο παρουσίασης του Προϊστάμενου της Υπηρεσίας Επιθεωρήσεων, Διευθυντή του Τμήματος Εργασιακών Σχέσεων και Εφόρου Συντεχνιών, Άντη Αποστόλου.

Η παρουσίαση που έγινε κατά τη διάρκεια ημερίδας που συνδιοργάνωσε ο ΣΕΛΚ με το Υπουργείο Εργασίας επικεντρώνεται στον ρόλο της Υπηρεσίας Επιθεωρήσεων, η οποία λειτουργεί στη βάση του περί Σύστασης Υπηρεσίας Επιθεωρήσεων στο Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων Νόμου του 2020, καθώς και στις διοικητικές κυρώσεις που επιβάλλονται σε περιπτώσεις παραβίασης νομοθεσιών που εμπίπτουν στην αρμοδιότητά της.

Σκοπός του νόμου είναι η αποτελεσματικότερη και αποδοτικότερη λειτουργία των υπηρεσιών επιθεώρησης και ελέγχου της εφαρμογής αριθμού νομοθεσιών, για τις οποίες αρμόδιο είναι το Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων.

Η Υπηρεσία Επιθεωρήσεων αποτελείται από τον Προϊστάμενο Επιθεωρήσεων, Επιθεωρητές και Βοηθούς Επιθεωρητές, οι οποίοι ορίζονται από την αρμόδια αρχή. Η Υπηρεσία τελεί υπό την εποπτεία και τον έλεγχο του Υπουργού Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων.

Πληροφόρηση, συμβουλές και επιτόπιοι έλεγχοι

Σύμφωνα με την παρουσίαση, η Υπηρεσία Επιθεωρήσεων έχει διττό ρόλο: αφενός παρέχει πληροφορίες, συμβουλές και εκπαίδευση σε εργοδότες και εργαζομένους για τις διατάξεις των νόμων και τον τρόπο εφαρμογής τους, αφετέρου προβαίνει σε αναγκαίους ελέγχους σε ιδιωτικούς και δημόσιους χώρους εργασίας.

Η Υπηρεσία διαθέτει εξουσία επιθεώρησης σε 30 διαφορετικούς νόμους. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται ο περί Κοινωνικών Ασφαλίσεων Νόμος, ο περί Ετησίων Αδειών μετ’ Απολαβών Νόμος, ο νόμος για την τηλεργασία, ο περί Απόσπασης Εργαζομένων στο Πλαίσιο Παροχής Υπηρεσιών Νόμος, ο περί Ίσης Μεταχείρισης στην Απασχόληση και την Εργασία Νόμος, ο περί Προστασίας της Μητρότητας Νόμος, ο περί Προστασίας των Νέων κατά την Απασχόληση Νόμος, καθώς και νομοθεσίες για τον κατώτατο μισθό, την προστασία των μισθών, την οργάνωση του χρόνου εργασίας, τους όρους απασχόλησης σε κέντρα αναψυχής και ξενοδοχεία, την οικοδομική βιομηχανία και τις κοινωνικές παροχές.

Οι αρμοδιότητες του Προϊστάμενου

Ο Γενικός Διευθυντής ή Προϊστάμενος της Υπηρεσίας έχει την ευθύνη για την οργάνωση και λειτουργία της Υπηρεσίας Επιθεωρήσεων, τον προγραμματισμό των επιθεωρήσεων, τον συντονισμό και την αξιολόγηση του έργου των επιθεωρητών στη βάση της αρχής της αναλογικότητας, καθώς και την ετοιμασία προγραμμάτων εκπαίδευσης τόσο για τους επιθεωρητές όσο και για εργοδότες και εργαζομένους.

Παράλληλα, υποχρεούται να ετοιμάζει και να υποβάλλει ετήσιο πρόγραμμα επιθεωρήσεων, να συνεργάζεται με τις διευθύνσεις αρμόδιων υπηρεσιών και τμημάτων, να ανταλλάσσει στοιχεία και πληροφορίες για την αποτελεσματικότερη εκτέλεση του έργου, να ετοιμάζει τριμηνιαίες ή έκτακτες αναφορές προς την αρμόδια αρχή και να υποβάλλει ετήσια έκθεση.

Οι εξουσίες των επιθεωρητών

Ο επιθεωρητής διεξάγει συστηματικές και στοχευμένες επιθεωρήσεις, ελέγχους, έρευνες και εξετάσεις για την εφαρμογή της νομοθεσίας. Εξετάζει παράπονα και καταγγελίες, εκπαιδεύει εργοδότες και εργαζομένους, παρέχει πληροφορίες και συμβουλές και τηρεί τις διατάξεις για την ασφάλεια και την υγεία.

Στο πλαίσιο των εξουσιών του, μπορεί να εισέρχεται σε οποιονδήποτε χώρο εργασίας, εξαιρουμένων των οικιών, σε εύλογο χρόνο ή σε χρόνο που θεωρεί πρόσφορο. Μπορεί επίσης να ζητά τη συνδρομή οποιασδήποτε δημόσιας υπηρεσίας, να απαιτεί την παρουσίαση μητρώων, αρχείων, πιστοποιητικών ή άλλων εγγράφων, καθώς και να ζητά πληροφορίες από οποιοδήποτε πρόσωπο όταν έχει εύλογη αιτία.

Ο Βοηθός Επιθεωρητής, όταν συνοδεύει επιθεωρητή, έχει τις ίδιες εξουσίες σε ό,τι αφορά την επιθεώρηση. Μετά από κάθε επιθεώρηση, ο επιθεωρητής υποχρεούται να συμπληρώνει δελτίο ελέγχου συγκεκριμένου τύπου, αντίγραφο του οποίου αποστέλλεται στον οικείο διευθυντή.

Πρόστιμα για παραβιάσεις νομοθεσιών

Η παραβίαση διατάξεων συγκεκριμένων νόμων συνεπάγεται την επιβολή διοικητικού προστίμου. Για παραβάσεις που περιλαμβάνονται στον Πίνακα Ι, το πρόστιμο ανέρχεται σε €500 για κάθε επηρεαζόμενο εργοδοτούμενο. Για παραβάσεις του Πίνακα ΙΙ, το πρόστιμο ανέρχεται σε €250, ενώ σε περίπτωση επανάληψης αυξάνεται σε €500.

Το συνολικό ποσό προστίμου δεν μπορεί να υπερβαίνει τις €5.000 σε κάθε περίπτωση διαπίστωσης παράβασης. Σε περίπτωση επανάληψης, το συνολικό πρόστιμο μπορεί να φθάσει μέχρι τις €10.000. Δεν εκδίδεται διοικητικό πρόστιμο όταν για τα ίδια άρθρα νόμου ασκείται ποινική δίωξη.

Στον Πίνακα Ι περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, διατάξεις του περί Προστασίας της Μητρότητας Νόμου, του περί Προστασίας των Νέων κατά την Απασχόληση Νόμου, του νόμου για τις άδειες πατρότητας, γονικής, φροντίδας, ανωτέρας βίας και ευέλικτων ρυθμίσεων εργασίας, του περί Εργοδοτουμένων με Μερική Απασχόληση Νόμου, του περί Ίσης Αμοιβής μεταξύ Ανδρών και Γυναικών Νόμου και του νόμου για τη ρύθμιση της λειτουργίας καταστημάτων.

Στον Πίνακα ΙΙ περιλαμβάνονται διατάξεις του περί Διαφανών και Προβλέψιμων Όρων Εργασίας Νόμου, των κανονισμών για τους εργοδοτούμενους σε ξενοδοχεία, του περί Κατωτάτου Ορίου Μισθών Νόμου, του περί Προστασίας των Μισθών Νόμου, του νόμου για την οικοδομική βιομηχανία και του νόμου για την παροχή προτεραιότητας σε χώρους εξυπηρέτησης κοινού σε καθορισμένες ομάδες πληθυσμού.

Η διαδικασία επιβολής προστίμου

Όταν διαπιστωθεί παράβαση, επιδίδεται Ειδοποίηση Διαπίστωσης Παράβασης. Ο εργοδότης έχει προθεσμία 15 ημερών για να προσκομίσει τα αναγκαία στοιχεία. Μετά την παρέλευση της προθεσμίας συντάσσεται Πράξη Επιβολής Προστίμου.

Το πρόστιμο καταβάλλεται εντός 30 ημερών στα Επαρχιακά Γραφεία των Υπηρεσιών Κοινωνικών Ασφαλίσεων. Σε περίπτωση εξόφλησης πριν από την παρέλευση των 30 ημερών, προβλέπεται μείωση 30%. Αντίθετα, σε περίπτωση εκπρόθεσμης πληρωμής, το πρόστιμο αυξάνεται κατά €50 για κάθε ημέρα καθυστέρησης, με μέγιστη πρόσθετη επιβάρυνση μέχρι το διπλάσιο του αρχικού ποσού.

Προβλέπεται επίσης δυνατότητα υποβολής ένστασης σε τριμελή επιτροπή, με πρόεδρο τον Γενικό Διευθυντή του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων.

Μητρώο επιθεωρήσεων και υποχρέωση απορρήτου

Η παρουσίαση αναφέρεται και στην τήρηση μητρώου επιθεωρήσεων για επιχειρήσεις και αυτοεργοδοτούμενους. Στο μητρώο καταγράφονται στοιχεία όπως το ονοματεπώνυμο, ο αριθμός μητρώου εργοδότη, η διεύθυνση υποστατικού, η ημερομηνία έναρξης εργασιών, ο αριθμός απασχολουμένων, η ημερομηνία επιθεώρησης, οι επιβληθείσες ποινές και οι καταδίκες.

Οι λειτουργοί της Υπηρεσίας έχουν υποχρέωση διαφύλαξης κάθε ζητήματος ή πληροφορίας ως απορρήτου, ενώ υπόκεινται και σε αστική ευθύνη σύμφωνα με το άρθρο 70 του περί Δημόσιας Υπηρεσίας Νόμου.

Ποινές για παρεμπόδιση του έργου επιθεωρητή

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην παρεμπόδιση του έργου επιθεωρητή. Πρόσωπο που εκ προθέσεως αρνείται να απαντήσει, απαντά ψευδώς ή παραλείπει να παρουσιάσει οποιοδήποτε αρχείο διαπράττει αδίκημα.

Για το αδίκημα αυτό προβλέπεται ποινή φυλάκισης που δεν υπερβαίνει τα δύο χρόνια ή χρηματική ποινή που δεν υπερβαίνει τις €5.500 ή και οι δύο ποινές.

Παράλληλα, δεν ασκείται πολιτική αγωγή ή ποινική δίωξη εναντίον του Προϊστάμενου, επιθεωρητή ή βοηθού επιθεωρητή για πράξεις που έγιναν καλή τη πίστει. Η εφαρμογή των νόμων εξακολουθεί να αποτελεί ευθύνη των αρμόδιων διευθυντών.

Η παρουσίαση σημειώνει επίσης τη σύσταση τεχνικής επιτροπής για την καλύτερη εφαρμογή των νόμων και για συμβουλευτικό ρόλο, με εκπροσώπους των ΠΕΟ, ΣΕΚ, ΔΕΟΚ, ΟΕΒ και ΚΕΒΕ.

Τι θεωρείται αδήλωτη εργασία

Στο δεύτερο μέρος της παρουσίασης, το ενδιαφέρον μετατοπίζεται στην αδήλωτη εργασία και τις συνέπειές της.

Ως αδήλωτες αποδοχές ορίζονται οι ασφαλιστέες αποδοχές για τις οποίες δεν έχει υποβληθεί από τον εργοδότη η κατάσταση αποδοχών και εισφορών εντός της προθεσμίας για την πληρωμή των εισφορών. Στον ορισμό περιλαμβάνεται και η ψευδής δήλωση ασφαλιστέων αποδοχών.

Ως αδήλωτη εργασία ορίζεται η ασφαλιστέα απασχόληση μισθωτού ή αυτοτελώς εργαζόμενου, η οποία δεν έχει δηλωθεί στον Διευθυντή σύμφωνα με τους ισχύοντες κανονισμούς.

Διοικητικές κυρώσεις για εργοδότες

Για εργοδότες που απασχολούν αδήλωτους μισθωτούς προβλέπεται διοικητικό πρόστιμο €1.000 για κάθε μισθωτό για τον πρώτο μήνα κατά τον οποίο διαπιστώθηκε η παράβαση. Το πρόστιμο αυξάνεται κατά €500 για κάθε ημερολογιακό μήνα ή μέρος μήνα απασχόλησης πριν από τον μήνα διαπίστωσης της παράβασης, με συνολικό ποσό €4.000.

Για εργοδότη που απασχολεί μέχρι 10 εργοδοτούμενους, το συνολικό ποσό διοικητικού προστίμου δεν μπορεί να υπερβαίνει τις €10.000 σε κάθε περίπτωση διαπίστωσης παράβασης.

Πριν από την επιβολή διοικητικού προστίμου, ο επιθεωρητής συντάσσει επί τόπου και επιδίδει στον εργοδότη Ειδοποίηση Διαπίστωσης Παράβασης, με απόδειξη παραλαβής. Στην ειδοποίηση καταγράφεται η διαπίστωση της παράβασης και η πρόθεση επιβολής διοικητικού προστίμου, ενώ παρέχεται στον εργοδότη δικαίωμα υποβολής παραστάσεων εντός πέντε ημερών από την ημερομηνία της ειδοποίησης.

Σε περίπτωση καταβολής του προστίμου εντός 30 ημερών από την ημερομηνία επίδοσης της Πράξης Επιβολής Προστίμου, το ποσό μειώνεται κατά 30%. Σε περίπτωση εκπρόθεσμης καταβολής, αυξάνεται κατά €50 για κάθε ημέρα καθυστέρησης.

Τεκμήριο απασχόλησης έξι μηνών

Σε περίπτωση διαπίστωσης παράβασης, ο μισθωτός τεκμαίρεται ότι απασχολείτο συνεχώς από τον εργοδότη για τους αμέσως προηγούμενους έξι μήνες, με αποδοχές ίσες με μιάμιση φορά το ποσό των βασικών ασφαλιστέων αποδοχών που ισχύει κατά την ημέρα της παράβασης.

Το τεκμήριο αυτό δεν εφαρμόζεται εάν ο εργοδότης αποδείξει ότι η περίοδος απασχόλησης ήταν μικρότερη ή ότι το ποσό των αποδοχών ήταν χαμηλότερο. Αντίθετα, όταν διαπιστώνεται ότι η πραγματική περίοδος απασχόλησης ήταν μεγαλύτερη των έξι μηνών ή ότι οι πραγματικές αποδοχές ήταν υψηλότερες από το τεκμαιρόμενο ποσό, λαμβάνονται υπόψη η πραγματική περίοδος και το πραγματικό ποσό αποδοχών.

Αδήλωτη απασχόληση αυτοτελώς εργαζομένου

Για την αδήλωτη απασχόληση αυτοτελώς εργαζομένου επιβάλλεται στον ίδιο τον αυτοτελώς εργαζόμενο διοικητικό πρόστιμο €200, το οποίο αυξάνεται κατά €200 για κάθε ημερολογιακό μήνα ή μέρος μήνα απασχόλησης πριν από τον μήνα κατά τον οποίο διαπιστώθηκε η παράβαση.

Όποιο πρόσωπο δεν ικανοποιείται από απόφαση που εκδίδεται δυνάμει του τροποποιητικού νόμου μπορεί, εντός 15 ημερών από τη γνωστοποίηση της απόφασης, να υποβάλει ένσταση στην Επιτροπή Ενστάσεων. Η Επιτροπή απαρτίζεται από τον Γενικό Διευθυντή του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων ως πρόεδρο και δύο λειτουργούς του Υπουργείου, τους οποίους διορίζει ο Υπουργός ως μέλη.

Υποχρεώσεις εργοδότη και μητρώο προσλήψεων

Η αίτηση για εγγραφή εργοδότη στο Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων πρέπει να υποβάλλεται το αργότερο μία ημέρα πριν από την ημέρα κατά την οποία ο αιτητής αναμένεται να καταστεί εργοδότης.

Κάθε μισθωτός οφείλει, τουλάχιστον μία ημέρα πριν από την πρόσληψή του, να γνωστοποιεί στον εργοδότη τον αριθμό ταυτότητας και τον αριθμό κοινωνικών ασφαλίσεών του. Αν ο μισθωτός δεν είναι ασφαλισμένος, ο εργοδότης οφείλει να του προμηθεύσει αίτηση εγγραφής, την οποία ο μισθωτός συμπληρώνει και παραδίδει στον εργοδότη. Ο εργοδότης υποβάλλει την αίτηση εγγραφής του μισθωτού στο Επαρχιακό Γραφείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων εντός επτά ημερών από την πρόσληψη.

Κάθε εργοδότης τηρεί μητρώο προσλήψεων, στο οποίο καταχωρεί κατά σειρά ημερομηνίας πρόσληψης τον αύξοντα αριθμό πρόσληψης, το ονοματεπώνυμο του μισθωτού, τον αριθμό ταυτότητας και κοινωνικών ασφαλίσεων, την ημερομηνία πρόσληψης και την ημερομηνία έναρξης απασχόλησης.

Το μητρώο προσλήψεων και το βιβλίο αποδοχών πρέπει να είναι διαθέσιμα για έλεγχο από τους επιθεωρητές σε οποιονδήποτε εύλογο χρόνο.

Στοιχεία επιθεωρήσεων για το 2025

Σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία που παρουσιάστηκαν για το 2025, πραγματοποιήθηκαν συνολικά 7.920 επιθεωρήσεις. Οι έλεγχοι αφορούσαν 18.366 εργοδοτούμενους, εκ των οποίων 1.009 εντοπίστηκαν ως αδήλωτοι και 1.095 ως παράνομοι εργοδοτούμενοι.

Το ύψος των διοικητικών προστίμων για την αδήλωτη εργασία ανήλθε σε €1.945.000.

Η παρουσίαση παραθέτει επίσης ποσοστά αδήλωτων εργοδοτουμένων, με αναφορά στο 2017, όταν το ποσοστό ανερχόταν σε 14,22%, καθώς και μεταγενέστερα ποσοστά 5,60%, 6,48%, 5,24% και 5,49%.