Ο Δημήτρης Ζόππος γράφει για την τεχνολογία, την καινοτομία και τη θέση της Κύπρου στον κόσμο που έπεται.

Πώς κατασκευάζεται το μέλλον

Οι περισσότεροι άνθρωποι, συμπεριλαμβανομένων αρκετών φορέων χάραξης πολιτικής, φαντάζονται την παραγωγή τεχνολογίας ως έναν αγώνα σκυταλοδρομίας.

Τα πανεπιστήμια τρέχουν το πρώτο σκέλος, παράγοντας έρευνα.Η κυβέρνηση τρέχει το δεύτερο, χρηματοδοτώντας την. Οι νεοφυείς εταιρείες τρέχουν το τρίτο, μετατρέποντας την έρευνα σε προϊόντα. Οι πελάτες τρέχουν το τέταρτο, αγοράζοντάς τα. Η εικόνα είναι διαισθητική, τακτοποιημένη και κατά βάση λανθασμένη.

Η παραγωγή τεχνολογίας δεν είναι σκυταλοδρομία. Είναι κάτι πιο κοντινό σε μια χημική αντίδραση, στην οποία οι διάφοροι παράγοντες πρέπει να βρίσκονται στο ίδιο μέρος, την ίδια στιγμή, για να συμβεί οτιδήποτε και στην οποία οι διάφοροι παράγοντες δεν καινοτομούν διαδοχικά αλλά συνδυάζονται, ανασυνδυάζονται, αποτυγχάνουν, και κάπως περιστασιακά παράγουν κάτι που δεν υπήρχε προηγουμένως. Αν θέλουμε να καταλάβουμε πώς η Κύπρος μπορεί να γίνει παραγωγός τεχνολογίας, θα πρέπει πρώτα να καταλάβουμε πώς πραγματικά λειτουργεί αυτή η αντίδραση.

Η εφεύρεση δεν είναι καινοτομία

Η διάκριση αυτή έχει σημασία και συνήθως μπερδεύεται. Ο οικονομικός ιστορικός Joel Mokyr, στον οποίο απονεμήθηκε πέρυσι το Βραβείο Νόμπελ Οικονομικών για αυτή την εργασία, διέκρινε προσεκτικά ανάμεσα σε αυτό που ονομάζει προτασιακή γνώση, την κατανόησή μας για το πώς λειτουργεί ο φυσικός κόσμος, και πρακτική γνώση, την κατανόησή μας για το πώς να κάνουμε πράγματα μέσα σ’ αυτόν.

Τα πανεπιστήμια, στην καλύτερή τους εκδοχή, είναι εργοστάσια προτασιακής γνώσης. Από την άλλη πλευρά, οι μηχανικοί, οι τεχνίτες και οι πειραματιστές είναι οι θεματοφύλακες της πρακτικής γνώσης. Το κεντρικό επιχείρημα του Mokyr, που έχει αναπτύξει στη διάρκεια της καριέρας του, είναι ότι η διαρκής οικονομική πρόοδος απαιτεί οι δύο να τροφοδοτούν στενά η μία την άλλη.

Αυτό που αποκαλούμε Βιομηχανική Επανάσταση ήταν σε σημαντικό βαθμό η στιγμή που έκλεισε αυτός ο κύκλος: όταν η επιστημονική κατανόηση και η πρακτική τεχνική άρχισαν να αλληλοενημερώνονται συστηματικά, μέσω θεσμών που επέτρεψαν αυτή την αλληλεπίδραση να συμβεί.

Ο Joseph Schumpeter, που εργάστηκε πριν από έναν αιώνα, παρατηρούσε την ίδια δυναμική από διαφορετική γωνία. Διέγνωσε ότι ο παράγοντας που πραγματικά συνδυάζει τα δύο είδη γνώσης σε κάτι που παράγει νέα αξία είναι ο επιχειρηματίας. Η περισσότερη προτασιακή γνώση δεν γίνεται ποτέ πρακτική. Η περισσότερη πρακτική γνώση δεν βρίσκει ποτέ νέα εφαρμογή. Η καινοτομία, με την έννοια του Schumpeter, είναι αυτό που συμβαίνει στις σπάνιες περιπτώσεις όπου κάποιος συνδέει τα δύο και κάποιος άλλος είναι διατεθειμένος να επενδύσει για το αποτέλεσμα.

Ο λειτουργικός έλεγχος για το αν αυτό έχει συμβεί είναι αμείλικτος. Είναι αυτό που οι επενδυτές επιχειρηματικών συμμετοχών αποκαλούν product-market fit: η στιγμή κατά την οποία τουλάχιστον ένα αναγνωρίσιμο τμήμα πελατείας είναι διατεθειμένο να βάλει τα χέρια στις τσέπες του και να πληρώσει για το αντικείμενο που κατασκευάζεται.

Μέχρι εκείνη τη στιγμή, η εταιρεία έχει μια ιδέα και μια ελπίδα. Μετά από αυτήν, η ιδέα έχει την ευκαιρία να γίνει επιχείρηση. Όλα τα υπόλοιπα στο σύστημα παραγωγής τεχνολογίας -η χρηματοδότηση, η πολιτική, η νομική υποδομή, το ταλέντο- υπάρχουν για να εξυπηρετήσουν την ικανότητα του επιχειρηματία να φτάσει σε εκείνη τη στιγμή, ή να αποτύχει με τρόπο που να επιτρέπει μια νεα προσπάθεια.

Οι πρωταγωνιστές της αντίδρασης

Οι παράγοντες της αντίδρασης είναι λιγότεροι απ’ όσους ίσως υποθέτουμε. Υπάρχει ο ερευνητής, που παράγει την πρωταρχική ανακάλυψη, συνήθως περιστασιακά επιδιώκοντας κάτι άλλο. Υπάρχει ο τεχνικός μεταφραστής, συχνά ένας μεταδιδακτορικός ερευνητής ή ένας μηχανικός έρευνας, που αναγνωρίζει ότι μια ανακάλυψη μπορεί να είναι χρήσιμη και είναι διατεθειμένος να κάνει την πιο πεζή εργασία για να βρει κάποια χρήση. Υπάρχει ο επιχειρηματίας, που εγκαταλείπει ό,τι έκανε και συγκροτεί μια εταιρεία γύρω από την προοπτική. Υπάρχει ο πρώιμος επενδυτής, που παρέχει το αρχικό κεφάλαιο που επιτρέπει στον επιχειρηματία να σταματήσει να κάνει κάτι άλλο. Υπάρχει ο πρώτος πελάτης, που αγοράζει ένα ημιτελές προϊόν επειδή η εναλλακτική λύση είναι συνήθως χειρότερη από το ρίσκο της χρήσης κάτι καινοτόμου. Υπάρχει και το θεσμικό, νομικό και ρυθμιστικό πλαίσιο που καθορίζει αν οτιδήποτε από αυτά θα πάρει μήνες ή χρόνια να χτιστεί.

Ο επιχειρηματίας είναι ο κεντρικός πρωταγωνιστής, όχι επειδή είναι ο πιο έξυπνος ή ο πιο σημαντικός παράγοντας, αλλά επειδή είναι ο μοναδικός που δεν έχει εναλλακτική επιλογή. Ο ερευνητής έχει ακαδημαϊκές δημοσιεύσεις να γράψει. Ο επενδυτής έχει ένα χαρτοφυλάκιο επενδύσεων. Ο πελάτης έχει άλλους προμηθευτές και εναλλακτικές επιλογές. Το πανεπιστήμιο έχει άλλες ερευνητικές προτεραιότητες. Μόνο ο επιχειρηματίας είναι πλήρως αφοσιωμένος χωρίς κάποιο δίκτυ ασφάλειας. Η προσπάθεια όλων των άλλων μοχλεύεται από την πλήρως δεσμευμένη παρουσία του επιχειρηματία. Χωρίς τον επιχειρηματία αυτή η μόχλευση εξαφανίζεται.

Τι είναι μια νεοφυής εταιρεία τεχνολογίας

Αξίζει να διορθώσουμε μια διαδεδομένη αλλά λανθασμένη εικόνα. Οι περισσότερες νεοφυείς εταιρείες τεχνολογίας δεν επινοούν νέες τεχνολογίες. Χρησιμοποιούν σχετικά ώριμες και αποδεδειγμένες τεχνολογίες -όπως τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, το διαδίκτυο, τις κινητές συσκευές, το υπολογιστικό νέφος, την μηχανική μάθηση- και τις συνδυάζουν με συγκεκριμένα προβλήματα δυνυτικών πελατών.

Το ρίσκο σε μια τέτοια εταιρεία σπάνια αφορά το αν η τεχνολογία θα δουλέψει. Το ρίσκο είναι αν ο δυνυτικός πελάτης θα αγοράσει το προϊόν ή την υπηρεσία που κατασκευάζεται. Ένα μικρό μόνο ποσοστό των startups, η μειονότητα του deep-tech, ενέχει πρωταρχική τεχνολογική αβεβαιότητα. Τα υπόλοιπα, που είναι τα περισσότερα, είναι στοιχήματα στο product-market fit χρησιμοποιώντας τεχνολογίες που έχουν ήδη δοκιμαστεί. Αυτό έχει σημασία για κάθε χώρα που σκέφτεται να γίνει παραγωγός τεχνολογίας.

Οι ιδρυτές deep-tech είναι σημαντικοί αλλά σπανιότεροι, και πέρα από το συνηθισμένο εμπορικό ρίσκο αναλαμβάνουν επιπρόσθετο ρίσκο στην ίδια την τεχνολογία. Οι ιδρυτές που συνδυάζουν ώριμες τεχνολογίες με συγκεκριμένα προβλήματα πελατών αποτελούν συνήθως τον κύριο όγκο της οικονομίας του παραγωγού.

Η κατάρα και ευλογία μιας μικρής χώρας

Οι μικρές χώρες αντιμετωπίζουν μια ιδιαίτερη πρόκληση: δεν υπάρχει εγχώρια αγορά αρκετά μεγάλη για να συντηρήσει μια σοβαρή εταιρεία τεχνολογίας στα πρώιμα στάδια του product-market fit.
Μια κυπριακή νεοφυής εταιρεία που περιορίζεται να πωλεί μόνο στην Κύπρο θα ξεμείνει από πελάτες πολύ πριν ξεμείνει από προϊόν. Η ευλογία, όμως, είναι ότι αυτός ο περιορισμός επιβάλλει μια πειθαρχία, που οι περισσότερες εταιρείες σε μεγαλύτερες αγορές δεν αναπτύσσουν ποτέ. Οι κυπριακές νεοφυείς εταιρείες πρέπει να σκέφτονται διεθνώς από την πρώτη εβδομάδα δημιουργίας τους, γιατί δεν έχουν εναλλακτικές επολογές.

Το αποτέλεσμα, όταν λειτουργεί, είναι εταιρείες εξωστρεφείς, φιλόδοξες, και ανταγωνιστικές από την ημέρα που υπογράφουν με τον πρώτο τους πελάτη. Το Ισραήλ, η πιο μελετημένη περίπτωση μικρής χώρας που παράγει τεχνολογία, δεν πέτυχε παρά το μικρό του μέγεθος του. Πέτυχε εν μέρει εξαιτίας του.

Η Κύπρος έχει χτίσει περισσότερα από τα συστατικά αυτής της αντίδρασης απ’ όσα παραδέχονται οι επικριτές της και λιγότερα απ’ όσα ισχυρίζονται οι θιασώτες της. Η βάση εφαρμοσμένης έρευνας είναι πραγματική: τα πανεπιστήμια, τα οκτώ Κέντρα Αριστείας, η χρηματοδότηση μέσω επιχορηγήσεων που διοχετεύεται από το Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας, και το έργο οργανισμών, όπως το Cyprus Seeds στη σύνδεση ομάδων deep-tech με την πειθαρχία της δημιουργίας εταιρειών.
Οι ισχυρές πλευρές του πλαισίου είναι επίσης πραγματικές: η ευκολία σύστασης εταιρείας, το νομικό σύστημα κοινού δικαίου, η ευρεία χρήση της αγγλικής, ένα φορολογικό καθεστώς που περιλαμβάνει συγκεκριμένα κίνητρα για επενδύσεις σε εταιρίες πρώιμου σταδίου. Αλλά η αντίδραση μόλις τώρα αρχίζει να διαμορφώνεται, και η εικόνα της χημικής αντίδρασης εξηγεί γιατί. Μας λείπουν αρκετά από τα συστατικά και πολλοί από τους καταλύτες.

Τα συστατικά που μας λείπουν δεν είναι αδύνατο να βρεθούν, απλώς δεν υπάρχουν ακόμη σε επαρκή ποσότητα. Δεν έχουμε αρκετούς επιστήμονες πρόθυμους να εγκαταλείψουν το εργαστήριο και να κάνουν το άλμα προς την επιχειρηματικότητα, και η κουλτούρα που θα τους ωθούσε να το κάνουν μόλις τώρα αρχίζει να σχηματίζεται.

Με εξαίρεση έναν ή δύο συγκεκριμένους τομείς, δεν έχουμε ευρεία βιομηχανική βάση εταιρικών αγοραστών έτοιμων να ρισκάρουν με μια τοπική νεοφυή εταιρεία ως πρώτος πελάτης – τη στιγμή κατά την οποία οι περισσότερες εταιρείες είτε καθίστανται βιώσιμες είτε όχι. Και έχουμε ένα σχετικά περιορισμένο αριθμό τομέων στους οποίους κυπριακές νεοφυείς εταιρείς έχουν μάθει πώς να πωλούν διεθνώς.

Οι καταλύτες μόλις τώρα άρχισαν να καταφθάνουν. Το θεσμικό και νομικό περιβάλλον για τους τεχνοβλαστούς μόλις πρόσφατα άρχισε να διαμορφώνεται στα ευρωπαϊκά πρότυπα. Ο τομέας των κεφαλαίων επιχειρηματικών συμμετοχών μόλις τώρα αρχίζει να αναδύεται ως ο καταλύτης της αντίδρασης, συμπεριλαμβανομένων του 33East, του ταμείου όπου είμαι εταίρος, και ενός μικρού αριθμού άλλων που έχουν δραστηριοποιηθεί τα τελευταία χρόνια.

Η «κοιλάδα του θανάτου», το διάστημα ανάμεσα σε ένα εργαστηριακό/επιστημονικό αποτέλεσμα που λειτουργεί και έναν πελάτη που πληρώνει, είναι πιο πλατιά στην Κύπρο απ’ όσο θα υποδείκνυε η πρόοδος της τοπικής ακαδημαϊκής έρευνας, γιατί οι παράγοντες που χρειάζονται για να γεφυρώσουν το χάσμα – όπως οι επιταχυντές νεοφυών επιχειρήσεων – μόλις τώρα άρχισαν να φτάνουν.
Οι πρώτες ενδείξεις άρχισαν να γίνονται ορατές. Τα στοιχεία που λείπουν είναι αναγνωρίσιμα και αντιμετωπίσιμα. Τίποτα δεν απαιτεί η Κύπρος να γίνει μια διαφορετική χώρα.

Η κοινότητα των επιχειρηματιών

Αυτή η αντίδραση χρειάζεται ακόμα ένα σημαντικό στοιχείο, που σπάνια αναφέρεται. Οι επιχειρηματίες αναζητούν δικτύωση με ομολόγους τους. Θέλουν να βρίσκονται κοντά σε ανθρώπους που προσπαθούν το ίδιο δύσκολο επιχείρημα, γιατί οι συζητήσεις είναι διαφορετικές, τα πρότυπα είναι διαφορετικά, η διάθεση για ρίσκο είναι διαφορετική.

Μια χώρα που έχει έναν επιχειρηματία, έχει απλά ένα αφήγημα. Μια χώρα που έχει πενήντα, έχει την αρχή μιας κοινότητας. Μια χώρα που έχει πεντακόσιους, έχει ένα οικοσύστημα στο οποίο οι ιδρυτές μιας γενιάς γίνονται οι επενδυτές, μέντορες και εξαγοραστές της επόμενης.

Η Κύπρος έχει αρχίσει να συγκεντρώνει τόσο ξένους ιδρυτές που επέλεξαν το νησί για τους δικούς τους λόγους, όσο και μια αναδυόμενη κοινότητα Κυπρίων ιδρυτών που ξεκινούν από εδώ. Οι διεθνείς scaleups, στο βάθος χρόνου, θα εκκολάψουν νέους εγχώριους ιδρυτές.
Η αντίδραση άρχισε και ξεκινά. Πολλά από τα συστατικά είναι έτοιμα. Ο καταλύτης, επιτέλους, έχει προστεθεί. Αυτό που δεν γνωρίζουμε ακόμη είναι πόσο χρόνο θα πάρει η αντίδραση για να αυτοσυντηρηθεί και να παράξει κάτι το αξιομνημόνευτο.

  • Εταίρος στο 33East. Οι απόψεις που εκφράζονται είναι αποκλειστικά προσωπικές.