Opt out!: Καλλιτέχνες από Κύπρο, Ελλάδα και ευρωπαϊκό βορρά συναντιούνται στο Σένγκεν

Καλλιτέχνες από την Κύπρο, την Ελλάδα και τον ευρωπαϊκό βορρά συναντιούνται στο Σένγκεν, σε μια έκθεση για την ελευθερία, τη διαφορετικότητα και το δικαίωμα να επιλέγεις πού ανήκεις. «Το έργο τέχνης αντιστέκεται σε μια κατεστημένη συνθήκη, και μπορεί να αποτελεί μια ένδειξη διαμαρτυρίας ή πρόκλησης που αναζητάει ελπιδοφόρα έναν καινούργιο προσανατολισμό», σημειώνει η επιμελήτρια Στέλλα Χριστοφή.

Στο Σένγκεν του Λουξεμβούργου υπογράφτηκε το 1985 η ομώνυμη συμφωνία που αποτέλεσε τη βάση για την ελεύθερη μετακίνηση πολιτών μεταξύ των χωρών που συμμετείχαν. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν που η ομαδική έκθεση σύγχρονης τέχνης, με τίτλο «Opt out!» (Eξαίρεση), η οποία οργανώνεται στο Ιδρυμα Valentiny στο Σένγκεν, πραγματεύεται θέματα που αφορούν έννοιες της ελεύθερης διακίνησης αλλά και της εξαίρεσης.

Στην έκθεση, που επιμελείται η Στέλλα Χριστοφή σε παραγωγή και διοργάνωση του πολιτιστικού οργανισμού της Πάφου m.a.m.a. contemporary, συμμετέχουν καλλιτέχνες από την Κύπρο και την Ελλάδα, οι οποίοι συναντούν δημιουργούς από χώρες του βορρά. Τα έργα είναι κυρίως εγκαταστάσεις, γλυπτά, τρισδιάστατες κατασκευές επιδαπέδιες ή επιτοίχιες, ηχητικές εγκαταστάσεις, φωτογραφίες, βίντεο και εκτυπώσεις από στιγμιότυπα περφόρμανς.

Στο ερώτημα πώς προσεγγίζουν οι καλλιτέχνες τον όρο Opt Out, η επιμελήτρια εξηγεί: «Ο όρος αυτός αναφέρεται σε μια κατάσταση εξαίρεσης από ένα σύστημα, διατηρώντας όμως το δικαίωμα συμμετοχής επιλεκτικά σε κάποιους τομείς που το συναποτελούν. Επομένως, οι καλλιτέχνες πραγματεύονται το θέμα με τον δικό τους αισθητικό τρόπο, παραπέμποντας σε μια συνθήκη διαφοράς, άρνησης, επιλογής απέναντι σ’ ένα σύνολο. Θα έλεγα ως μια καλλιτεχνική πράξη αντίστασης».

 «Το έργο τέχνης αντιστέκεται σε μια κατεστημένη συνθήκη και μπορεί να αποτελεί μια ένδειξη διαμαρτυρίας ή πρόκλησης που αναζητάει ελπιδοφόρα έναν καινούργιο προσανατολισμό», τονίζει η κ. Χριστοφή. «Ο όρος “Opt out” είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με την περιοχή Remerschen Schengen, όπου εδράζει το Valentiny Foundation, από όπου και προέκυψε το σκεπτικό της έκθεσης. Αφότου άρχισε η επικοινωνία μου με τον χώρο της έκθεσης, οι σημειολογικές αναφορές της ευρύτερης περιοχής συνδέθηκαν αυτομάτως. Η ευρεία έννοια του όρου μάς καλεί να διερευνήσουμε τόσο τη γεωγραφική περιοχή όσο και τις έννοιες της ελεύθερης διακίνησης και αλλαγής που επιτρέπει».

Πώς επεξεργάζονται, όμως, οι καλλιτέχνες τη γεωγραφία του τόπου και τα θέματα της ελεύθερης διακίνησης ανθρώπων, εμπορευμάτων και κεφαλαίων; «Θα είχε ενδιαφέρον να κοιτάξουμε τα έργα και να τα δούμε ως μια πρόταση εμπλοκής με την πολιτική. Οι καλλιτέχνες διαλέγονται εικαστικά με τους όρους διακίνησης του χώρου της Σένγκεν, μέσω της μετατόπισης οικείων ζητημάτων και εννοιών από τον τόπο καταγωγής τους σε άλλο χώρο.

Τα έργα μεταπλάθουν ζητήματα πολέμου, μετακίνησης πληθυσμών, βιοπολιτικές μεταβολές και τον νομαδισμό, τα οποία εκκινούν από άλλες εμπειρίες και μεταφέρονται εννοιολογικά ή αισθητικά, ακόμη και κωμικοτραγικά, με διαφορετικές εικαστικές μορφές».

Τα έργα αναφέρονται επίσης στην έννοια του συνόρου, εφόσον το Σένγκεν αποτελεί ένα ανοιχτό σύνορο μεταξύ των λαών, σημειώνει η επιμελήτρια. «Ένα διαβατήριο, μια εμπόλεμη ζώνη, μια πολιτική δράση, τα γεωγραφικά σύνορα που επιτρέπουν την αλληλεπίδραση και τη διακίνηση πολιτισμικών αξιών ή παραδόσεων, αλλά και προσωπικά βιώματα, γίνονται η αφορμή παραγωγής των έργων. Οι καλλιτέχνες, προερχόμενοι από διαφορετικά πολιτισμικά και γεωγραφικά υπόβαθρα όπως η Κύπρος, η Ελλάδα, το Λουξεμβούργο, η Γαλλία και η Αυστρία, συναντώνται με την επιθυμία συνδιαλλαγής και διαλόγου σε ένα νέο εικαστικό πλαίσιο που επιτρέπει την ελευθερία διακίνησης ιδεών και τη διαφορά».

Η Γιούλα Χατζηγεωργίου, εκπρόσωπος του πολιτιστικού οργανισμού της Πάφου m.a.m.a. contemporary που συμμετέχει στην έκθεση και ως εικαστικός, συνδέει το έργο της και με το πολιτικό πρόβλημα της Κύπρου. «Στην Κύπρο η ελευθερία μετακίνησης έχει μια βαθιά προσωπική αλλά και πολιτική ειρωνεία», λέει. «Η Κυπριακή Δημοκρατία θέλει να μπει στο Σένγκεν, σε μια Ευρώπη που καταργεί τα σύνορα και υπόσχεται ελεύθερη διακίνηση. Κι όμως, εμείς εξακολουθούμε να ζούμε με ένα σύνορο μέσα στην ίδια μας την πατρίδα, αποτέλεσμα της τουρκικής κατοχής».

Επισημαίνει, επίσης, πως «ίσως γι’ αυτό αυτές οι έννοιες ενδιαφέρουν τόσο τους καλλιτέχνες: Γιατί το σύνορο, ο αποκλεισμός, η μετακίνηση και η επιστροφή αγγίζουν τη μνήμη, την ταυτότητα και τη σχέση μας με τον τόπο. Αυτή την αντίφαση πραγματεύομαι και στο έργο μου με το Διεθνές Αεροδρόμιο Λευκωσίας. Ανακατασκεύασα μια σφραγίδα αναχώρησης από τη σκόνη που συνέλεξα στο ίδιο το αεροδρόμιο — έναν χώρο φτιαγμένο για ταξίδια, που από το 1974 δεν παράγει αναχωρήσεις αλλά σκόνη. Η σφραγίδα γίνεται έτσι, ειρωνικά, μια σφραγίδα ακινησίας. Ετοιμαζόμαστε να καταργήσουμε τα σύνορα της Ευρώπης, ενώ ακόμη δεν έχουμε καταφέρει να καταργήσουμε το σύνορο της κατοχής στην ίδια μας την πατρίδα».

Στην «Opt out!» συμμετέχουν οι καλλιτέχνες Κωστής Βελώνης, Serge Ecker, Έκτορας Θεουλάκης, Αντώνης Κανέλλος, Fabien Neissius, Βίκυ Περικλέους, Karin Pfeifer, Γιασεμί Ράπτη, Δανάη Στράτου, Νίκος Σύννος, Μάκης Φάρος, Νίκος Χαραλαμπίδης, Γιούλα Χατζηγεωργίου, Στέλλα Χριστοφή και Sula Zimmerberger.

Info

Σένγκεν, Valentiny Foundation. Διάρκεια: 26 Αυγούστου – 20 Σεπτεμβρίου 2026. Την έκθεση υποστηρίζουν το Υφυπουργείο Πολιτισμού Κύπρου, και το Valentiny Foundation Luxembourg.