Η άγνωστη ιστορία πίσω από το έργο «Δυστύχημα» του Μιχαήλ Κκάσσιαλιου

Η ιστορική διάσταση στο έργο του Μιχαήλ Κκάσσιαλου παραμένει αφώτιστη. Νέες πληροφορίες από την έρευνα γύρω από το έργο «Δυστύχημα» αποκαλύπτουν έναν καλλιτέχνη που καταγράφει εικαστικά ένα πραγματικό, πολύνεκρο γεγονός του 1949, μετατρέποντας τη ζωγραφική σε φορέα μνήμης.

Η Τετάρτη της 21^ης Δεκεμβρίου 1949 σημαδεύτηκε από μια ανείπωτη τραγωδία. Γύρω στις 7 το βράδυ, οι καταρρακτώδεις βροχές, που επί ημέρες έπλητταν αδιάκοπα την Κύπρο, ανέβασαν επικίνδυνα τη στάθμη του  ποταμού Κατουλιάρη. Τα oρμητικά νερά του υπερχείλισαν στην περιοχή της γέφυρας μεταξύ Άσσιας και Αφάνειας, μετατρέποντας το πέρασμα σε θανάσιμη παγίδα.

Η μανία του χειμάρρου παρέσυρε ένα λεωφορείο και ένα στρατιωτικό όχημα, εγκλωβίζοντας τους επιβάτες στην υγρή κόλαση. Στις επίσημες ανακοινώσεις των εφημερίδων της εποχής, ο τραγικός απολογισμός ήταν δεκαεπτά νεκροί: πέντε κάτοικοι από την Άσσια, οκτώ από τον Στρογγυλό, ένας από την Αφάνεια, ένας από το Κιόνελι, ένας από τη Βώνη, καθώς και ένας στρατιώτης από τη Μεγάλη Βρετανία.

Αυτό το τραγικό συμβάν,  που δεν έμελλε να είναι το μοναδικό, αφού  η κακοκαιρία εκείνων των ημερών επιφύλασσε και άλλα πλήγματα, βυθίζοντας τον τόπο σε ακόμα βαθύτερο πένθος, φαίνεται πως δεν άφησε ασυγκίνητο τον 64χρονο τότε Ασσιώτη ναΐφ ζωγράφο Μιχαήλ Χρ. Κκάσσιαλο. Το έργο του «Δυστύχημα» είναι μια αναφορά  σε αυτό το θλιβερό  περιστατικό.

Τόσο η μαρτυρία του Κυριάκου Κκάσσιαλου (οπτικογραφημένη συνέντευξη, 2 Μαρτίου 2022, αρχείο Ελένης Σιούφτα) αλλά και  συγκεκριμένα εικονογραφικά στοιχεία μέσα στον πίνακα συνηγορούν υπέρ αυτής της συσχέτισης.

Προφορικές και γραπτές μαρτυρίες τεκμηριώνουν ότι, κατά την αναπαράσταση υπαρκτών προσώπων ή ιστορικών συμβάντων, ο Κκάσσιαλος επεδίωκε την ύψιστη δυνατή ρεαλιστική πιστότητα. Στο πλαίσιο αυτό, μελετούσε φωτογραφικό υλικό προσώπων και αντικειμένων ώστε να τα εντάξει στα έργα του, ενώ δεν έλειπαν οι φορές που παρατηρούσε τα ίδια τα αντικείμενα εκ του σύνεγγυς, με στόχο την ακριβή αποτύπωσή τους.

Το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας Νέος Κυπριακός Φύλαξ (έτος 24^ο, αρ. φύλ. 38962, 23 Δεκεμβρίου 1949) φαίνεται να λειτούργησε ως πηγή έμπνευσης για τη σύνθεση του καλλιτέχνη. Ο δημιουργός πιθανότατα να  άντλησε το υλικό του από το δημοσιογραφικό χρονικό και συνέθεσε το έργο του βασιζόμενος στην ίδια ακριβώς θεματολογία, εντάσσοντας στον πίνακα τις τρεις από τις τέσσερις φωτογραφίες του: την κατεστραμμένη γέφυρα, την άψυχη γυναίκα σε ύπτια θέση και το λεωφορείο με φόντο τους ευκαλύπτους.

Η χαμηλή ευκρίνεια των διαθέσιμων φωτογραφιών  περιορίζει τη δυνατότητα του σημερινού θεατή να διακρίνει λεπτομέρειες που ενδεχομένως μπορούσε να αναγνωρίσει ο ίδιος ο ζωγράφος. Οι λεζάντες που τις συνοδεύουν, ωστόσο, συμβάλλουν σημαντικά στην αναγνώριση των επιμέρους στοιχείων.

Στο «Δυστύχημα», το αναποδογυρισμένο λεωφορείο, πλάι στο μισογκρεμισμένο γεφύρι, αποτελεί το πιο δραματικό στοιχείο της σύνθεσης. Οι πέτρες του γεφυριού εκσφενδονίζονται από την ορμή του νερού, ενώ οι ανθρώπινες μορφές, εντός και εκτός του οχήματος, συγκλονίζουν. Όλες είναι μέσα στο νερό. Ο Κκάσσιαλος λυγίζει και συστρέφει τα σώματα προς διαφορετικές κατευθύνσεις, αποδίδοντας συγχρόνως την κίνηση της καταστροφής και την ακινησία του θανάτου.

Από το μήκος των μαλλιών και την ενδυμασία των μορφών θα μπορούσε, με κάθε επιφύλαξη, να υποτεθεί ότι επτά από τα δεκατέσσερα άτομα που έχει ζωγραφίσει είναι γυναίκες — αριθμός που συμπίπτει με τον πραγματικό αριθμό των γυναικών-θυμάτων του δυστυχήματος. Στο σημείο αυτό προκύπτει εύλογα το ερώτημα γιατί ο Κκάσσιαλος δεν απεικονίζει τα υπόλοιπα τρία από τα δεκαεπτά θύματα.

Σύμφωνα με τα δημοσιεύματα των εφημερίδων της εποχής, τρία από τα πρόσωπα του καταλόγου  δεν ήταν ορθόδοξοι χριστιανοί. Κάτω από τα δέντρα, διακρίνονται τρία στοιχεία που θυμίζουν τάφους, οι οποίοι ωστόσο δεν φαίνεται να παραπέμπουν στην ορθόδοξη ταφική παράδοση. Με τον τρόπο αυτό ο ζωγράφος —αν όντως πρόκειται για μνήματα— τα ενσωματώνει συμβολικά στη σύνθεση, υπενθυμίζοντας, σκόπιμα ή μη, πως μπροστά στον θάνατο είμαστε όλοι ίσοι, καθώς αυτός απλώνει το πέπλο του καθολικά,  πάνω από κάθε ανθρώπινη ύπαρξη.

Το έργο παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και ως προς τη γεωμετρική του σύνθεση. Το λεωφορείο και οι ανθρώπινες μορφές καταλαμβάνουν ένα περιορισμένο τμήμα της συνολικής  επιφάνειας, μόλις το ένα έβδομο. Για ποιο λόγο, λοιπόν, ο Κκάσσιαλος επιλέγει να παραχωρήσει τόσο ζωτικό χώρο στο φυσικό περιβάλλον -στα δέντρα, στο νερό, στον ουρανό και στο ευρύτερο τοπίο;

Ίσως εδώ, το πινέλο του να φιλοσοφεί· να μην καταγράφει απλώς το γεγονός, αλλά να εντάσσει την ανθρώπινη τραγωδία στην απεραντοσύνη του χρόνου και του κόσμου. Τα δέντρα, ο ποταμός και ο ουρανός είναι λες και  αντιπαραβάλλουν την αιώνια συνέχεια της φύσης απέναντι στη βίαιη διακοπή της ζωής. Οι ευκάλυπτοι, ριζωμένοι στη μαύρη γη, στέκουν βουβοί μάρτυρες της συμφοράς, καθώς το καταστροφικό ποτάμι κυλά ακάθεκτο και ο ουρανός απλώνεται πάνω από δικαίους και αδίκους. Τα ανθρώπινα έργα, όπως η γέφυρα και το λεωφορείο, αποδεικνύονται εφήμερα και προσωρινά —όπως ακριβώς και ο άνθρωπος.

Το «Δυστύχημα» δεν είναι ίσως το μοναδικό έργο ζωγραφικής του Κκάσιαλου που συνδέεται με εκείνο το μοιραίο χειμωνιάτικο βράδυ.

Στον τιμοκατάλογο της ατομικής έκθεσης ζωγραφικής και γλυπτικής του καλλιτέχνη, η οποία πραγματοποιήθηκε μεταξύ 13 και 21 Οκτωβρίου 1962 στο ξενοδοχείο Λήδρα Πάλας στη Λευκωσία και σώζεται σήμερα στο Φωτογραφικό Αρχείο του Πολιτιστικού Συνδέσμου «Η Άσσια», δεύτερο στη σειρά αναγράφεται το έργο με τίτλο «Γυναίκες κλαιν τον πνιγμένον Αφάντιας». Η λέξη «Αφάντιας» αποτελεί εναλλακτική ονομασία για το χωριό Αφάνεια, απ’ όπου καταγόταν ο Νικόλας Γιωργαλλής, θύμα του τραγικού δυστυχήματος της 21^ης Δεκεμβρίου 1949.

Επιπλέον, ενισχυτικό στοιχείο υπέρ της σύνδεσης του έργου με το δυστύχημα και τον άτυχο νέο -έργο για το οποίο σήμερα δεν γνωρίζουμε ούτε πού βρίσκεται ούτε τι ακριβώς απεικονίζει- αποτελεί η αποτύπωση του θρήνου μελών της οικογένειάς του στις φωτογραφίες των πρωτοσέλιδων των εφημερίδων Νέος Κυπριακός Φύλαξ (έτος 24^ο, αρ. φύλ. 38963) και Νέος Δημοκράτης (έτος 1^ο, αρ. φύλ. 230), της 24^ης Δεκεμβρίου 1949, στις οποίες η παρουσία γυναικών είναι ιδιαίτερα αισθητή.

Με τον ποταμό Κατουλιάρη,  σύμφωνα με προφορική μαρτυρία του γιου του ζωγράφου, Κυριάκου Κκάσσιαλου (οπτικογραφημένη συνέντευξη, 2 Μαρτίου 2022, Αρχείο Ε. Σιούφτα), συνδέεται και ένα άλλο έργο το οποίο ανήκει σε ιδιωτική συλλογή και φέρει τον τίτλο Φίδια στον ποταμό. Αυτό, απεικονίζει ένα  σαφώς πιο ευχάριστο γεγονός: τη διάσωση πέντε εκ των επτά Ασσιωτών, οι οποίοι είχαν κινδυνεύσει από τα ορμητικά νερά του ποταμού στις 11 Νοεμβρίου 1920. Γραπτή μαρτυρία για εκείνο το συμβάν το οποίο είχε ως αποτέλεσμα τον πνιγμό  τριών ανδρών, έχουμε από τον Ασσιώτη Γεώργιο Πάκκου. (Γεωργίου Π.Πάκκου, Ιστορικό του χωρίου Άσσια, Πολιτιστικός Σύνδεσμος « Η Άσσια», Λευκωσια 2013).

Η εμβάθυνση στο έργο του ναΐφ Ασσιώτη Μιχαήλ Κκάσσιαλου είναι συναρπαστική, καθώς η ζωγραφική του δημιουργία δεν περιορίζεται στην απλή, ειδυλλιακή απεικόνιση της ζωής στην Άσσια -στην οποία συχνά εγκλωβίζεται η κριτική αποτίμηση του έργου του.

Το βαθύτατα ανθρωποκεντρικό «Δυστύχημα» αναδεικνύει την ικανότητα του Κκάσιαλου να μεταφέρει στη ζωγραφική γεγονότα, όπως εκείνο της 21^ης Δεκεμβρίου 1949, που συγκλόνισαν τον τόπο μας. Αυτό το είδος εικαστικής κατάθεσης και εκπλήσσει και συγκινεί με την ειλικρίνειά του τον σύγχρονο θεατή, ο οποίος διαπιστώνει πως το ίδιο χέρι που αποτύπωνε με λυρισμό τους γάμους και τον θερισμό στον κάμπο μπορούσε, με την ίδια ακριβώς δύναμη, να αναμετρηθεί με τον θάνατο, την απώλεια και το πένθος.

*Εκπαιδευτικός

Ελεύθερα 13.9.2026