Όταν ο κώδικας γίνεται σκηνοθέτης

Το LUX_KILL της Σουζάνας Φιαλά και τα glitches του πληροφοριακού κορεσμού. 

Μέσα από το θεσμό Associate Artist in Residence το Θέατρο Ριάλτο παρουσιάζει κάθε χρόνο αναθέσεις εξαιρετικού ενδιαφέροντος, δίνοντας χώρο και στήριξη σε καλλιτέχνες να αναπτύσσουν μια φιλόδοξη πρόταση που προσφέρει κάτι το καινούργιο στη συνθήκη των παραστατικών τεχνών.

Τα τελευταία χρόνια έχει φιλοξενήσει τους Λία Χαράκη, Στέφανο Δρουσιώτη και Ody Icons. Φιλοξενούμενη καλλιτέχνης για φέτος η Σουζάνα Φιαλά, η οποία παρουσίασε τη LUX_KILL, μια τοποειδική εγκατάσταση που σμίγει το εικαστικό στοιχείο με την περφόρμανς, την τεχνολογία και τη δραματουργία.  

Η Φιαλά είναι καλλιτέχνης της οποίας το έργο εκπλήσσει και εξελίσσεται συνεχώς, με βασικούς άξονες την ενασχόληση με αλγοριθμικές μεθόδους και την τεχνητή νοημοσύνη. Μέσα στην προσπάθειά της να αναπτύξει και να δουλέψει αυτά τα μοντέλα χρησιμοποιώντας εργαλεία ανοιχτού κώδικα, όπως τα συνεργατικά σημειωματάρια (collaboration notebooks), στα οποία ο ίδιος ο κώδικας παραμένει διαθέσιμος για τροποποίηση, αναδεικνύει ένα πεδίο διερεύνησης που αποφεύγει την αναπαραγωγή αφηγήσεων που αφορούν είτε τον «μεγάλο κίνδυνο» είτε την εκστατική υπόσχεση προόδου της ανθρωπότητας.    

Θέλοντας να αποφύγει τις προκαταλήψεις και τις έμφυλες ανισότητες που αναπαράγουν τα μεγάλα υπολογιστικά συστήματα, η ίδια ξεκινά από ένα βασικό μοντέλο και διαμορφώνει σταδιακά τη διαδικασία εκπαίδευσής του. Μπορεί να το εκπαιδεύσει περισσότερο ή λιγότερο, να δοκιμάσει τι αυτό καταλαβαίνει και τι όχι, αναδημιουργώντας συνεχώς τις οδηγίες που καθοδηγούν τη διαδικασία.

Η δημιουργία, επομένως, δεν βρίσκεται μόνο στο τελικό αποτέλεσμα, αλλά και στη διαρκή διαπραγμάτευση. Η όλη επαφή με την τεχνολογία λειτουργεί για την ίδια ως ένα είδος συνδημιουργού, μια διαδικασία αμοιβαίας επιρροής που διαμορφώνεται μέσα από τη συνάντηση των δύο.

Για παράδειγμα στο έργο AiNA που παρουσιάστηκε το 2024, συγκροτεί έναν κόσμο όπου το ψηφιακό σώμα, απαλλαγμένο από βιολογικούς περιορισμούς, μετατρέπεται σε μια εύπλαστη, ελαστική οντότητα που λειτουργεί βάσει δικών της ανατομικών κανόνων.

Η AiNA είναι ένα τέτοιο σώμα, δημιουργημένη κυρίως σε φορητές συσκευές από υλικό χαμηλής ανάλυσης, το οποίο η καλλιτέχνιδα επεξεργάστηκε διαισθητικά μέσω της διαδικασίας που η ίδια ονομάζει «μόλυνση εικονοστοιχείων» (pixel infection). Η «μόλυνση» αυτή εντάσσεται σε μια ευρύτερη γενεαλογία glitch art, όπου το τεχνικό σφάλμα αναδεικνύεται σε γνωστικό και αισθητικό πεδίο που αντιστέκεται στην επιβολή της καθαρής εικόνας.

Η Rosa Menkman, Ολλανδή θεωρητικός τέχνης, επιμελήτρια και εικαστική καλλιτέχνις, με ειδίκευση στην τέχνη του glitch και στη θεωρία της ανάλυσης εικόνας (resolution), αναπτύσσει στο Network Notebook #04: The Glitch Moment(um) (INC, 2011)μια θεωρία όπου η ανάλυση της εικόνας ενέχει μια ευρύτερη ιδεολογική και κοινωνικοτεχνική τυποποίηση, που ορίζει ποια εικόνα είναι σωστή και μπορεί έτσι να αναπαραχθεί.

Θέτει το γκλιτσάρισμα ως πολιτική χειρονομία απέναντι στο ιδεώδες της πιστής αντιγραφής, αφού το glitch μετατοπίζεται ανάμεσα στο να αποτελεί τεχνούργημα και στο να αποτελεί διαδικασία. Μπορούμε να πούμε ότι η «μόλυνση» λειτουργεί σαν ιογενής μεταφορά, όπου η εικόνα δεν μπορεί να διορθωθεί παρά μόνο να αποδεχτεί το σφάλμα ως φορέα νοήματος. 

Η Φιαλά λειτουργεί, με άλλα λόγια, ως μια πρώιμη υιοθέτρια που ψαχουλεύει τις δυνατότητες διασύνδεσης με την τεχνολογία ως υλικό, και που παρεμβαίνει στο φαντασιακό της για να αναδείξει τις φορές που αυτή γκλιτσάρει, αποτυγχάνει, χρειάζεται εκ νέου σύνδεση για να προχωρήσει.

Το όποιο σφάλμα προκαλεί μια «δραματουργία της υπερβολής», όπου τα σώματα αναδεικνύονται ως ασταθείς αρχιτεκτονικές. Διερευνά έτσι τις άπειρες δυνατότητες αυτο-αναπαραγωγής και επανεφεύρεσης στα ψηφιακά περιβάλλοντα, πλαισιώνοντας την ταυτότητα ως επιτέλεση υπερβολικών, μεταβαλλόμενων εαυτών. Η καλλιτέχνις αφήνει όμως χώρο για το απρόβλεπτο κι αυτά που μπορεί το ίδιο το σύστημα να ανταποδώσει.

Όπως έχει πει η ίδια: «Μοιράσου. Ξαναφτιάξε το, δούλεψέ το, δημιούργησέ το από την αρχή. Αυτό λειτουργεί μόνο αν συμμετέχουμε όλοι. Η τέχνη υπάρχει μόνο χάρη σε άλλη τέχνη. Πήγαινε λοιπόν να φτιάξεις κάτι».

Στο Ριάλτο παίρνει αυτή τη στάση και την προσαρμόζει σε μια μεγαλύτερη κλίμακα για να προτείνει μια εμπειρία που συνδέεται με το θέατρο ως υποδομή και βασίζεται σε μια συγκεκριμένη δραματουργία που εκτελείται συνεχώς από κώδικα HTML. Η θεατρική αναλογία που διέπει το έργο, με τον κώδικα ως σενάριο αλλά και σκηνοθέτη, απηχεί ευθέως το ίδιο το θεματικό κέντρο της εγκατάστασης.

Όπως το θέατρο ως υποδομή κρύβει επιμελώς τις τεχνικές διεργασίες που το συγκροτούν, έτσι και ο κώδικας λειτουργεί ως ένας αόρατος σκηνοθέτης, χωρίς ο θεατής να έχει πρόσβαση στη λογική του παρά μόνο μέσα από τα συμπτώματά της: εδώ στο τρέμουλο του φωτισμού, στην αλλαγή του ρυθμού ανανέωσης της εικόνας.

Πρόκειται για μια σκηνοθεσία που κάνει η καλλιτέχνις σε συνεργασία με την Dominica Zofia Nogueira Da Gama, που παρακολουθεί τα δελτία καταγραφής της κινητικότητας στον χώρο. Ο τίτλος είναι ενδεικτικός της πρόθεσης της Φιαλά να ασχοληθεί με τις συνεχώς μεταβαλλόμενες αυξομειώσεις που συμβαίνουν. Το lux αναφέρεται στο μέτρο της έντασης του φωτισμού σε μια επιφάνεια.

Το kill αναφέρεται στο τι συμβαίνει όταν «σκοτώνεις» το φως, ή όταν το συγκεντρώνεις τόσο πολύ που το αντικείμενο γίνεται δυσδιάκριτο στο μάτι. Η εγκατάσταση θέτει το ίδιο ερώτημα που διέτρεχε ήδη το AiNA: πού ακριβώς βρίσκεται το όριο πέρα από το οποίο η εικόνα παύει να είναι αναγνώσιμη και τι αναδεικνύεται στο σημείο εκείνο.

Η Φιαλά επιλέγει να μας προσκαλέσει στο δωμάτιο κάτω από τη σκηνή, όπου βρίσκονται οι ηλεκτρολογικοί πίνακες, τα καλώδια, το αρχείο της καθημερινής διοικητικής λειτουργίας. Μπαίνοντας από την κεντρική είσοδο στο θέατρο, βρίσκεσαι αντιμέτωπος με τη μεγάλη οθόνη που δείχνει έναν κώδικα που αλλάζει συνεχώς, και ένα κόκκινο φως που έρχεται από τον χώρο της ορχήστρας.

Εκεί βρίσκεις μεγάφωνα, σύρματα και άλλα αντικείμενα που αφορούν το ηλεκτρονικό κύκλωμα. Νιώθεις αμέσως το πάτωμα να πάλλεται, αποτέλεσμα του μπάσου από τον ήχο που βγαίνει από τα μεγάφωνα και δημιουργήθηκε από ηχογραφήσεις των διαφόρων συστημάτων του Ριάλτο.

Μέσα στο δωμάτιο ξεκινά ένα παιχνίδι όπου η παρουσία των σωμάτων του κοινού διαταράσσει άμεσα μία μόνο από τις τρεις οθόνες, μέσω οπτικού σένσορα που μετρά τη φυσική παρουσία του θεατή και ενεργοποιεί υπερφόρτωση του συστήματος.

Οι άλλες δύο οθόνες παραμένουν αδιάφορες σε αυτή την παρουσία, εκτελώντας αυτόνομους, τυχαίους κύκλους δομικής αποσύνθεσης, ανεξάρτητα από το ποιος βρίσκεται στον χώρο. Δημιουργείται έτσι μια έντονη χωρική ένταση: μία μηχανή πανικοβάλλεται μπροστά στη σωματική παρουσία του θεατή, ενώ το υπόλοιπο δίκτυο την αγνοεί εντελώς, καταρρέοντας κάτω από το δικό του προγραμματισμένο σφάλμα.

Στις οθόνες εμφανίζεται μια κοπέλα που φαντάζει σαν κολάζ από διαφορετικές εποχές και χαρακτήρες. Ο τρόπος που κινείται αψηφά τη μηχανική του σώματος. Όπως την παρακολουθείς, προσπαθώντας να καταλάβεις τη χορογραφία της, εμφανίζεται το μήνυμα «breakdown», για να ξαναρχίσει την προσπάθειά της.

Ταυτόχρονα, εμφανίζεται και ο κώδικας μέσα από τον οποίο κινείται. Μάλιστα, στην εγκατάσταση υπάρχει και ο υπολογιστής που «κινεί τα νήματα», με τις διεργασίες του να προβάλλονται στον τοίχο. Η Φιαλά διπλασιάζει έτσι τη χειρονομία της αποκάλυψης σε δύο επίπεδα ταυτόχρονα: ανοίγει το φυσικό παρασκήνιο του θεάτρου και, μέσω του κώδικα που προβάλλεται, ανοίγει και το υπολογιστικό «παρασκήνιο» του ίδιου του έργου της.

Στην άκρη της μακρόστενης αίθουσας συναντάμε το πιο «αναλογικό» έργο, με δύο καθρέφτες που γέρνουν προς τον τοίχο και το πάτωμα. Ο πρώτος αντικατοπτρίζει τον θεατή, ο άλλος την οροφή. Το άνοιγμα νέων χώρων, ένα κατώφλι για κάπου αλλού ή απλή παγίδευση στη θέση μας;

Το έργο αυτό θέτει έμμεσα ένα ερώτημα που ξεπερνά τα όρια της αίθουσας. Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και των διαφόρων συστημάτων ανατροφοδότησης και ανάδρασης, τι σημαίνει να διαφεύγεις της αναδιάταξης του ήδη γνωστού; Η απάντηση βρίσκεται ίσως στη στιγμή που το σύστημα αδυνατεί να ανταποκριθεί με ευκρίνεια και αφήνει να φανεί το όριό του.

Ελεύθερα, 13.09.2026