Την προηγούμενη βδομάδα ασχολήθηκα στο άρθρο μου με την καταστροφή των Δίδυμων Πύργων (11/9/2001) όταν δύο αεροπλάνα τους κτύπησαν. Με έκπληξη μου είδα στα σχόλια ότι κάποιοι αμφισβητούσαν το γεγονός της ύπαρξης αεροπλάνων, ισχυριζόμενοι ότι οι Πύργοι έπεσαν διότι τοποθετήθηκαν βόμβες εσωτερικά.
Συμφωνώ απόλυτα ότι δεν πρέπει να «τρώμε» ότι μας σερβίρουν οι διάφορες προπαγάνδες αλλά αυτά που παρακολουθήσαμε στις οθόνες ζωντανά ήταν βιντεοσκοπημένα από απλούς πολίτες που είχαν την ατυχία να βρίσκονται εκεί. Πότε πρόλαβαν να τα αλλοιώσουν; Άλλο να αντιμετωπίζουμε κριτικά κάτι και άλλο να αμφισβητούμε τα εξόφθαλμα.
Η επιστήμη και η λογική πρέπει να υπερισχύουν του παραλογισμού και του φόβου, ώστε να γίνεται η πραγματική απεικόνιση του τι συμβαίνει. Επιβάλλεται να εξετάζουμε κριτικά οτιδήποτε πληροφορηθούμε και να ζητούμε αποδείξεις και τεκμήρια. Πάντα υπήρχαν θεωρίες συνωμοσίας, εφόσον πάντα υπάρχει δεκτικό ακροατήριο, αλλά σήμερα μπορούν να διαδίδονται πιο εύκολα παρασύροντας πιο πολλούς.
Οι ψυχολόγοι του Πανεπιστημίου του Kent (Scientific America, 18/12/ 2012) ορίζουν τη συνωμοσία ως «ένα προτεινόμενο σχέδιο κάποιας μυστικής οργάνωσης που εργάζεται προς κάποιο κακό σκοπό» με «εμφανώς ανθεκτικά στην παραποίηση στοιχεία».
Υπάρχουν άτομα που δεν έχουν εμπιστοσύνη στις επίσημες εξηγήσεις της εξουσίας, υπάρχει εμμονή, πεποίθηση ότι γίνονται παντού συνωμοσίες. Για παράδειγμα όσοι πίστευαν ότι ο θάνατος της πριγκίπισσας Diana ήταν συνωμοσία πίστευαν και τη θεωρία ότι ο ιός του HIV παρασκευάστηκε σκόπιμα στο εργαστήριο. Στη συνέχεια, το φαινόμενο γίνεται ακόμα πιο περίεργο, όταν πιστεύουν ταυτόχρονα σε δύο θεωρίες συνωμοσίας όπου η μια θεωρία συνωμοσίας αντιφάσκει με την επόμενη.
Για παράδειγμα, όσο περισσότεροι πίστευαν ότι η Diana δεν πέθανε στα αλήθεια, αλλά ότι σκηνοθέτησε το θάνατό της, τόσο περισσότερο πίστευαν ότι δολοφονήθηκε από τους αντιπάλους του συντρόφου της Mohammed Al-Fayed, φτάνει η οποιαδήποτε εκδοχή να περιέχει δόλο από την εξουσία.
Τελευταία, συζητώντας με κάποιο αμφισβήτησε την ύπαρξη κορωνοϊού. Αμφισβήτησε επίσης την κλιματική αλλαγή και τις συνέπειες της διότι τάχα το λένε Νομπελίστες. Όταν ζήτησα να μου αναφέρει κάποια ονόματα είπε ότι τα ξέχασε. Η πεποίθηση μερικών ότι δεν υπήρχε πανδημία κορωνοϊού και δεν έλαβαν τα απαραίτητα μέτρα τους στοίχισε τη ζωή τους.
Όμως, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι δε σημαίνει ότι όλες οι θεωρίες συνωμοσίας είναι λανθασμένες αφού αρκετές έχουν αποδειχθεί τελικά αληθινές. Για παράδειγμα, υποψίες για την ανάμειξη του Προέδρου Nixon στη διάρρηξη στο αρχηγείο των Δημοκρατικών (Watergate) κατά την προεκλογική περίοδο (Ιούνιος 1972) αποδείχτηκαν τελικά ορθές. Ωστόσο, όταν τυχόν άλλες υποψίες αποδειχτούν πέραν πάσης αμφιβολίας ως λανθασμένες, κάποιοι εμμένουν στην άποψη της συνωμοσίας που απλά μεταλλάσσεται σε νέες θεωρίες συνωμοσίας.
Το επιστημονικό περιοδικό «Scientific America» ασχολήθηκε επανηλειμμένα με την εξήγηση του φαινομένου της συνωμοσιολογίας. Ο επιστήμονας Stephan Lewandowsky ασχολήθηκε για δεκαετίες με το ψυχολογικό προφίλ των αμφισβητιών (1/3/2019). Ανακάλυψε ότι ένας που δεν πιστεύει στην κλιματική αλλαγή, πιστεύει επίσης ότι το φιλμάκι της προσελήνωσης του Απόλλων ήταν φτιαχτό, δεν ήταν αληθινό. Όταν δημοσιοποίησε τα ευρήματα του, οι συνωμοσιολόγοι του επιτέθηκαν προσωπικά διαδίδοντας ότι οι έρευνες ήταν πλαστές.
Μελέτες έδειξαν ότι ο σημερινός ενημερωμένος πολίτης του κόσμου διακατέχεται από άγχος, πολλά που συμβαίνουν για αυτόν χωρίς αυτόν, διευκολύνουν στο να πιστέψει σε συνωμοσίες διότι έτσι έχουν να επιρρίψουν κάπου τις ευθύνες.
Η Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία σε έρευνα (Μάιος 2018) βρήκε ότι 39% των Αμερικανών είχαν αυξήσει το άγχος τους για την υγεία, ασφάλεια, οικονομικά, πολιτική και άλλα, και 63% αγωνιούσε για το μέλλον της χώρας. Τέτοια αισθήματα ευνοούν τη συνωμοσιολογία.
Πειράματα στην Ολλανδία απέδειξαν ότι όσο πιο αγχωμένοι ήταν οι φοιτητές τόσο πιο πολύ πίστευαν σε συνωμοσίες.
Όταν κάποιος νιώθει αποξενωμένος και ανεπιθύμητος ψάχνει για συνωμοσίες (Πανεπιστήμιο Princeton, 2017).
Μεγάλη έρευνα του Πανεπιστημίου Minnesota κατέγραψε ότι συλλογικές κοινωνικές πεποιθήσεις που πιστεύουν ότι διαβρώνονται αξίες ευνοούν τη συνωμοσιολογία.
Οι θεωρίες συνωμοσίας είναι μια ανθρώπινη αντίδραση σε συγχιστικούς καιρούς, όπου προσπαθεί ο καθένας να καταλάβει τι γίνεται γύρω του (ψυχολόγος Rob Brotherton, Κολέγιο Barnard).
Η συνωμοσιολογία στα ΜΜΕ (8/8/2023) μπορεί να έχει άσχημες συνέπειες (βία). Η πιο δραματική εξέλιξη ήταν όταν η θεωρία συνωμοσίας στις εκλογές των ΗΠΑ οδήγησε σε κατάληψη του Καπιτωλίου (2020).
Όσοι πιστεύουν σε συνωμοσίες επαυξάνουν το αίσθημα ανασφάλειας που τους διακατέχει, δεν εξασκούν το ιερό δικαίωμα της ψήφου (αφού δρουν μυστικές δυνάμεις) (Daniel Jolley, Πανεπιστήμιο Nottingham, 2014) και οδηγούν σε ένα επαναλαμβανόμενο αρνητικό φαύλο κύκλο στο χώρο εργασίας (Karen Douglas, Πανεπιστήμιο Kent, 2017).
Ο κόσμος πρέπει να χρησιμοποιεί αναλυτική σκέψη να περνά από κριτική όλα τα δεδομένα ρωτώντας τρεις βασικές ερωτήσεις (Karen Murphy, Κρατικό Πανεπιστήμιο Pennsylvania). 1) Ποιά είναι τα δεδομένα; 2) Ποιά η πηγή των δεδομένων; 3) Πόσο αυτά τα δεδομένα υποστηρίζουν το ζητούμενο; Οι πηγές των δεδομένων πρέπει να είναι ακριβείς, αξιόπιστες και σχετικές.
Οι λανθασμένες συνωμοσίες έχουν ορισμένα χαρακτηριστικά (Lewandowsky): 1) Έχουν αντιθέσεις, 2) βασίζονται σε αμφισβητούμενες υποθέσεις και 3) κατά περίεργο τρόπο η ερμηνεία των δεδομένων αποτελεί και την απόδειξη.
