«Σε όλα τα δημιουργήματα της φύσης υπάρχει κάτι το θαυμαστό· και όπως λέγεται ότι είπε ο Ηράκλειτος στους ξένους που ήθελαν να τον συναντήσουν, οι οποίοι, όταν πλησίασαν και τον είδαν να ζεσταίνεται κοντά στον φούρνο, σταμάτησαν -γιατί τους προσκάλεσε να μπουν μέσα χωρίς φόβο· [λέγοντας] υπάρχουν και εδώ θεοί-, έτσι πρέπει να προσεγγίζουμε την έρευνα για κάθε ζώο, χωρίς αποστροφή, καθώς σε όλα αυτά υπάρχει κάτι το φυσικό και ωραίο.» Αριστοτέλης, Περί ζώων μορίων, Ι 5
Ο Ηράκλειτος διαφέρει από τους υπόλοιπους Προσωκρατικούς φιλοσόφους. Ο σκοτεινός φιλόσοφος μιλούσε αινιγματικά, δύσκολα γινόταν κατανοητός, κατ’ αρχάς από τους συγχρόνους του. Οι ξένοι, στην ιστορία που ο Αριστοτέλης αναφέρει στους μαθητές του, διστάζουν να εισέλθουν στο σπίτι. Ο φούρνος δεν είναι το κατάλληλο μέρος για να συζητήσουν μαζί του για «θεούς». Ίσως ένα συμπόσιο θα άρμοζε στην περίσταση. Ο Ηράκλειτος όμως είναι γνήσιος φιλόσοφος. Δεν έχει σημασία ο τόπος. Μπορεί να συζητήσει και στην κουζίνα. Τους ειρωνεύεται: «Υπάρχουν και εδώ θεοί» (εἶναι γὰρ καὶ ἐνταῦθα θεούς), τους καθησυχάζει. Η σεπτή κουζίνα του είναι φιλόξενη.
Πλήθος ερμηνειών έχουν δοθεί στο πέρασμα των αιώνων για τη στάση του Ηράκλειτου και των ξένων, με αφορμή την αριστοτελική αναφορά. Ωστόσο, ο συγγραφέας του Περί ζώων μορίων έχει δώσει τη δική του ερμηνεία. Μικρή σημασία έχει για τον ίδιο ότι ο σκοτεινός φιλόσοφος διατεινόταν ότι «ερεύνησε τον εαυτό του» και ουδέποτε ασχολήθηκε με τη μελέτη των έμβιων όντων. Ως εκ τούτου, χρησιμοποιεί το ανέκδοτο για να πείσει τους μαθητές του να εντρυφήσουν στην επιστημονική έρευνα των ζώων, ένα νέο πεδίο γνώσης, ελκυστικό για τον ίδιο. Η έρευνα των ζώων δεν διαφέρει από τη μελέτη του εαυτού μας. Ο βιολόγος Αριστοτέλης σαρκάζει όλους εκείνους που θεωρούν τη μελέτη των έμβιων όντων υποτιμητική: «Αν όμως κάποιος έχει την αντίληψη ότι η έρευνα για τα άλλα ζώα δεν έχει αξία, θα πρέπει να έχει την ίδια γνώμη και για τον εαυτό του», αποφαίνεται.
Η αλήθεια είναι ότι τον 4ο αιώνα π.Χ. η Φιλοσοφία είχε αλλάξει τροπή. Ο Σωκράτης παρέκκλινε από την έρευνα της φύσης και στράφηκε στα ηθικά ζητήματα, που σχετίζονται άμεσα με την ανθρώπινη ζωή. Κάτι τέτοιο δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητο από τον Αριστοτέλη που σχολιάζει: «Στην εποχή του Σωκράτη, αυξήθηκε το ενδιαφέρον (όσον αφορά τον ορισμό της ουσίας), αλλά έπαψε η αναζήτηση σχετικά με την φύση («τό δέ ζητεῖν τά περί φύσεως ἔληξε») και οι φιλόσοφοι στράφηκαν προς την χρήσιμη αρετή και πολιτική». Αριστοτέλης, Περί ζώων μορίων, Ι 1
Ωστόσο, ο Αριστοτέλης αποτελεί την γέφυρα μεταξύ των δύο σχολών. Η θεωρία των τεσσάρων αιτίων βρίσκει εφαρμογή σε όλα τα πεδία. Ενώ οι πρώτοι που φιλοσόφησαν αναζήτησαν μόνο την ύλη ως αίτιο, η πολυπλοκότητα της φύσης απαιτεί περισσότερη έρευνα. Ήδη από την εισαγωγή του βιολογικού έργου Περί ζώων μορίων, ο συγγραφέας διακρίνει μεταξύ δύο ειδών κατοχής της γνώσης: «Για κάθε θεωρία και μέθοδο, από την πιο ταπεινή έως την πιο πολύτιμη, φαίνεται πως υπάρχουν δύο τρόποι κατοχής της, αυτός που ορθά αποκαλούμε επιστήμη του αντικειμένου, και ο άλλος ένα είδος παιδείας. Γιατί μορφωμένος είναι αυτός που κατά κάποιον τρόπο μπορεί να κρίνει εύστοχα τι είναι σωστό και τι όχι από αυτά που υποστηρίζει κάποιος. Διότι, αυτόν θεωρούμε μορφωμένο καθολικά, και μόρφωση το να μπορεί να κάνει αυτό που είπαμε». Αριστοτέλης, Περί ζώων μορίων, Ι 1, 639a1-9
Ο ένας, συνεχίζει ο Αριστοτέλης, γνωρίζει μια ορισμένη επιστήμη, ενώ ο δεύτερος μπορεί να κρίνει όλα τα πεδία γνώσης. Η Ζωολογία, μία νέα επιστήμη που ο ίδιος επιχειρεί να θεμελιώσει, δεν είναι αποκομμένη από την ζωή. Η επιστήμη δεν είναι για λίγους. Ούτε η ομορφιά που προσφέρει η φύση. Η ζωή είναι παντού. Ο Αριστοτέλης υπερασπίζεται την Φιλοσοφία της φύσης, ενάντια στην μονοδιάστατη γνώση για τον εαυτό, τις ανάγκες και τις επιθυμίες του.
Στα βιολογικά του έργα ο Αριστοτέλης χαμηλώνει το βλέμμα του από τον ουρανό και εστιάζει στην «ταπεινή» φύση. Ο άνθρωπος δεν είναι το κέντρο του κόσμου, αλλά είναι ο μόνος που μπορεί να γνωρίσει, να ερευνήσει, να ανακαλύψει τον κόσμο, την φύση. Τίποτε δεν είναι ταπεινό. Φιλοσοφία και Επιστήμη υπερασπίζονται η μία την άλλη. Υπάρχουν τόσο πολλά να εξετάσει κάποιος. Όχι μόνο την ζωή του.
*Η δρ. Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους (Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους;) Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
