Όταν η αρχαία ελληνική φιλοσοφία θέτει τα θεμέλια του ανθρώπινου στοχασμού, δεν ξεκινάει την αναζήτηση από τον άνθρωπο αλλά από τον κόσμο. Η αλήθεια είναι το ζητούμενο. Ωστόσο, η αναζήτηση της αλήθειας δεν αργεί να οδηγήσει στον σκοπό της ζωής, στην ευδαιμονία και στον τρόπο με τον οποίο θα επιτευχθεί. Το ενδιαφέρον των φιλοσόφων από τον Σωκράτη και μετά μετατοπίζεται στην ανθρώπινη ευδαιμονία και οι θεωρίες αρχίζουν να διαμορφώνονται. Τι χρειάζεται για μια ευτυχισμένη ζωή; Οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι δεν αργούν να σχηματίσουν τις θεωρίες της ευδαιμονίας τους. Η ευδαιμονία (παρά την πληθώρα των πολιτικών ανακατατάξεων και της συνεπακόλουθης αβεβαιότητας) είναι σταθερή κατάσταση του ατόμου. Ποιος είναι όμως ο ρόλος των άλλων στην προσωπική μας ευτυχία; Μπορούμε να ζήσουμε σε ευδαιμονία χωρίς τους φίλους;
Είναι αλήθεια ότι οι πρώτοι «φίλοι της σοφίας» δεν περιέλαβαν τη φιλία στις αρετές. Ο άνθρωπος οφείλει να είναι δίκαιος, σώφρων, φρόνιμος και ανδρείος. Ο Πλάτωνας αφιερώνει έναν ολόκληρο διάλογο στο ζήτημα της φιλίας, τον «Λύσι», χωρίς, βέβαια, όπως και στους υπόλοιπους πλατωνικούς διαλόγους, να κατορθώσει να ορίσει «τι είναι φίλος». Οι τελευταίες γραμμές του διαλόγου είναι χαρακτηριστικές (223b):
Τώρα λοιπόν, Λύσι και Μενέξενε, φανήκαμε γελοίοι, κι εγώ, γέρος άντρας, κι εσείς. Γιατί, οι άλλοι φεύγοντας θα πουν για εμάς ότι ενώ νομίζουμε ότι είμαστε φίλοι -και βάζω και τον εαυτό μου μαζί- δεν κατορθώσαμε να βρούμε ‘τι είναι φίλος’.
Η σωκρατική εμμονή στον ορισμό ενός πράγματος δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητη από τον Αριστοτέλη, που ασκεί κριτική στον Αθηναίο φιλόσοφο. Το να μάθουμε τι είναι δίκαιο δεν μας κάνει δίκαιους. Γινόμαστε δίκαιοι κάνοντας δίκαιες πράξεις. Σκοπός επομένως για τον Αριστοτέλη είναι η απόκτηση των αρετών και όχι ο ορισμός τους. Ποιων αρετών όμως; Ο Αριστοτέλης, σχηματίζοντας τη θεωρία της ευδαιμονίας, διακρίνει τις αρετές σε διανοητικές (που αποκτούνται με τη διδασκαλία) και σε ηθικές (που κατακτούνται με τη συνήθεια). Ο συνδυασμός των δύο ειδών της αρετής θα προσφέρει στον κάτοχό τους την ευδαιμονία.
Η φρόνηση και η σοφία ανήκουν πλέον στις διανοητικές αρετές, ενώ η ανδρεία, η σωφροσύνη – ακόμη και η δικαιοσύνη- ανήκουν στις ηθικές αρετές, είναι το μέσον ανάμεσα στην υπερβολή και την έλλειψή τους και μαθαίνονται με την εξάσκησή τους. Δεν είναι λίγες οι αρετές που στρατεύονται από τον Αριστοτέλη για να συνεισφέρουν στην κατάκτηση της προσωπικής (και κοινωνικής) ευδαιμονίας. Ο συγγραφέας των Ηθικών Νικομαχείων θα αφιερώσει 10 βιβλία στην ενδελεχή πραγμάτευσή τους, εκ των οποίων τα δύο τελευταία είναι αφιερωμένα στην ηθική αρετή της φιλίας.
«Έπειτα από αυτά ακολουθεί η πραγμάτευση της φιλίας. Επειδή είναι κάποιο είδος αρετής ή είναι συνυφασμένη με την αρετή, είναι επίσης πάρα πολύ αναγκαία στη ζωή. Γιατί κανένας δεν θα επέλεγε να ζει χωρίς φίλους και ας είχε όλα τα υπόλοιπα αγαθά. Ακόμη και οι πλούσιοι άνθρωποι, όπως και αυτοί που έχουν αξιώματα και εξουσία, έχουν —όλος ο κόσμος το πιστεύει— ιδιαίτερα μεγάλη ανάγκη από φίλους».
Για τον Αριστοτέλη, η φιλία είναι η ορθή μεσότητα ανάμεσα στην υπερβολή της (κολακεία) και την έλλειψη (εχθρότητα). Είναι ανώτερη ακόμη και από τη δικαιοσύνη. «Αν οι άνθρωποι είναι φίλοι, δεν χρειάζονται τη δικαιοσύνη, όταν όμως είναι δίκαιοι έχουν ανάγκη τη φιλία», διακηρύττει. Οι φίλοι αναμφίβολα συμβάλλουν στον σκοπό της ζωής, στην καθημερινή ευδαιμονία:
«Επειδή η φιλία είναι επικοινωνία, και όπως είναι κάποιος με τον εαυτό του έτσι είναι και με τον φίλο. […] Και ό,τι σημαίνει για τον καθένα το να υπάρχει (τὸ εἶναι) ή αυτό για χάρη του οποίου προτιμά να ζει, μέσα σ’ αυτό θέλει να περνάει τη ζωή του με τον φίλο του. Διότι άλλοι πίνουν μαζί, άλλοι παίζουν ζάρια μαζί, άλλοι μαζί γυμνάζονται και κυνηγούν μαζί και φιλοσοφούν μαζί, και ο καθένας τους μέσα σ’ αυτά περνάει την ημέρα του κάνοντας αυτό που αγαπάει περισσότερο στη ζωή».
Η φιλία ανήκει πλέον στις αρετές, είναι απαραίτητη για την ατομική ευδαιμονία, ενισχύει τους δεσμούς της πόλεως. Ο Επίκουρος που έπεται θα ενώσει για πρώτη φορά τους «φίλους» της σοφίας στον Κήπο, τη φιλοσοφική του σχολή. Οι «εκ του Κήπου» θα περνούν τον ελεύθερό τους χρόνο κάνοντας αυτό που αγαπάνε περισσότερο στη ζωή τους: Να φιλοσοφούν με τους φίλους τους.
*Η δρ. Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους (Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους;), Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
