Για τον Διογένη Λαέρτιο δεν γνωρίζουμε πολλά. Το μνημειώδες έργο του, «Βίοι καὶ γνῶμαι τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ εὐδοκιμησάντων» («Βίοι φιλοσόφων», όπως είναι ευρέως γνωστό) αποτελεί σπουδαία πηγή για την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, καθώς παρέχει πολύτιμες πληροφορίες για όλες τις φιλοσοφικές σχολές και τους φιλοσόφους της αρχαιότητας, ξεκινώντας από τον Θαλή και φτάνοντας έως τον Επίκουρο. Το τρίτο βιβλίο είναι αφιερωμένο εξ ολοκλήρου στον Πλάτωνα. Η παράδοση λέει ότι ο Διογένης Λαέρτιος συνέγραψε τους «Βίους» για την αυτοκράτειρα Ιουλία Δόμνα (ή την ανιψιά της), γεγονός που επιβεβαιώνεται από το ίδιο το κείμενο:
«Αφού όμως εσύ δικαίως είσαι ενθουσιώδης Πλατωνίστρια (Φιλοπλάτωνι) και αναζητάς με ζήλο τα δόγματα του φιλοσόφου έναντι των άλλων, θεώρησα σημαντικό να διατυπώσω τη φύση των λόγων του, τη διάταξη των διαλόγων και τη μέθοδο της επαγωγής του, με στοιχειώδη και περιεκτικό τρόπο, προκειμένου να μην αδικηθούν τα δόγματά του από την έκθεση των γεγονότων που έχω συλλέξει για τη ζωή του. Γιατί, θα πουν ότι κομίζω γλαύκας εις Αθήνας (γλαῦκα γὰρ εἰς Ἀθήνας), αν διηγηθώ τις λεπτομέρειες» Διογένης Λαέρτιος, «Βίοι φιλοσόφων» 3.47
Όπως φαίνεται ακόμη και την εποχή του Λαέρτιου ο βίος του Πλάτωνα ήταν σε όλους γνωστός. Παρά ταύτα, ο συγγραφέας αναμφισβήτητα είχε στην κατοχή του ποικίλα έργα στα οποία παραπέμπει για να πιστοποιήσει το αληθές των λόγων του. Οι πηγές δεν συμφωνούν πάντα, ωστόσο αναφέρονται όλες οι εκδοχές. Θα ξεκινήσει από το «θαύμα» της γέννησης του Πλάτωνα. Ο πατέρας του, Αρίστων, μένοντας έκθαμβος από την ομορφιά της μητέρας του Πλάτωνα, Περικτιώνης, προσπάθησε να την εξαναγκάσει σε συνεύρεση (χωρίς επιτυχία). Όταν, στη συνέχεια, είδε τη μορφή του Απόλλωνα στο όνειρό του, σταμάτησε να την ενοχλεί ώσπου να γεννήσει. Ο Διογένης αφήνει να εννοηθεί η θεία καταγωγή του Πλάτωνα από τον Απόλλωνα, μια φήμη αρκετά διαδεδομένη στην αρχαιότητα.
Ο Διογένης θα καταγράψει οτιδήποτε θεωρεί σημαντικό να γνωρίζει κάποιος. Από τις πρώτες σειρές μαθαίνουμε ότι το πραγματικό όνομα του Πλάτωνα ήταν Αριστοκλής (από τον παππού του). Ως εκ τούτου, θα μας προσφέρει τρεις ερμηνείες της αλλαγής του ονόματος του Πλάτωνα, ανάλογα με την πηγή: Οφείλεται στη σωματική του ρώμη (διὰ τὴν εὐεξίαν), στο εύρος των εξηγήσεών του (τὴν πλατύτητα τῆς ἑρμηνείας) ή στο πεπλατυσμένο του μέτωπο (πλατὺς ἦν τὸ μέτωπον);
Προτού περάσει στην έκθεση της πλατωνικής θεωρίας, ο συγγραφέας θα μιλήσει για τον άνθρωπο Πλάτωνα (τον φιλόσοφο τον γνωρίζουμε από το έργο του). Πώς τον έβλεπαν οι φιλόσοφοι του καιρού του; Ποια η σχέση του με τον Σωκράτη και με τους υπόλοιπους μαθητές και φίλους τού σωκρατικού κύκλου; Γιατί ενώ έγραψαν με τον Ξενοφώντα και οι δύο έργα για τον Σωκράτη (ακόμα και με τον ίδιο τίτλο) δεν αναφέρεται ποτέ το όνομα του ενός στο έργο του άλλου (με εξαίρεση μία αναφορά του Ξενοφώντα στο όνομα του Πλάτωνα στο 3ο βιβλίο των Απομνημονευμάτων); Γιατί ενώ άσκησε κριτική σε όλους τους προγενέστερους δεν κάνει ποτέ μνεία στον Δημόκριτο; Γιατί κατηγόρησε τον Αρίστιππο ότι δεν παρευρέθηκε στον θάνατο του Σωκράτη, αν και βρισκόταν κοντά (στην Αίγινα);
Ο Πλάτωνας όμως δεν είναι ιστορικός της φιλοσοφίας αλλά φιλόσοφος, δεν γράφει τους διαλόγους για να μάθουμε τις απόψεις των συνομιλητών αλλά για να εκθέσει τη δική του πρωτότυπη θεωρία. Ακόμη και η άποψη ότι ο κωμωδιογράφος Επίχαρμος άσκησε επίδραση στο πλατωνικό έργο, αφήνεται στην κρίση της αναγνώστριας- αυτοκράτειρας με τη βοήθεια της παράθεσης των εν λόγω χωρίων.
Τελικά, ο εμβριθής συγγραφέας των «Βίων» μιλώντας για τα πρόσωπα των πλατωνικών διαλόγων θα τα χωρίσει σε δύο μεγάλες κατηγορίες: Στην πρώτη ανήκουν αυτοί που απηχούν τις πλατωνικές απόψεις, δηλαδή ο Σωκράτης, ο Τίμαιος, ο ξένος Αθηναίος και ο ξένος Ελεάτης. Αντιθέτως, τις απόψεις που θέλει να ανασκευάσει ο Πλάτωνας τις πιστώνει στον Θρασύμαχο, στον Καλλικλή, στον Γοργία, στον Πρωταγόρα, στον Ιππία και στον Ευθύδημο. Κατέγραψε ο Πλάτωνας τη σωκρατική φιλοσοφία ή από την αρχή επρόκειτο για προσωπικές του θέσεις; Ο Διογένης θα απαντήσει βασισμένος σε φήμες:
«Λένε ότι και ο ίδιος ο Σωκράτης όταν άκουσε τον Πλάτωνα να διαβάζει τον ‘Λύσι’ είπε: ‘Ηρακλή, πόσα ψέματα ισχυρίζεται για μένα αυτός ο νεαρός.’ Γιατί δεν ήταν λίγα αυτά που είχε γράψει ο άνθρωπος, και δεν τα είπε ο Σωκράτης» Διογένης Λαέρτιος, Βίοι Φιλοσόφων 3.35
*Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους (Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους;) Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
