«[Για τον Δημόκριτο] σκοπός της ζωής είναι η ψυχική γαλήνη (τέλος δ᾽ εἶναι τὴν εὐθυμίαν), η οποία δεν ταυτίζεται με την ηδονή, όπως πιστεύουν κάποιοι που παρανόησαν τα διδάγματά του, αλλά η κατάσταση κατά την οποία η ψυχή ζει με γαλήνη και σταθερότητα, χωρίς να ταράζεται από κανέναν φόβο ή δεισιδαιμονία ή από κάποιο άλλο πάθος» Διογένης Λαέρτιος, Βίοι φιλοσόφων 9.7.45
Ο Δημόκριτος αποτελεί μία ιδιάζουσα περίπτωση στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία. Εμφανίζεται στο προσκήνιο χάρη στην ατομική του θεωρία, μία εξαιρετική σύλληψη της δομής του κόσμου από «άτομα και κενό». Αλλά, αυτή δεν είναι η μοναδική του συμβολή στη φιλοσοφία. Πέρα από την έρευνα της φύσης, ο Δημόκριτος ασχολήθηκε με την Ηθική, ξεκινώντας πρώτος τη συζήτηση για τον σκοπό της ζωής. Υπήρξε πολυγραφότατος, αν και τα βιβλία που δημοσίευσε, ακολουθώντας την «τύχη» των περισσότερων έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, έχουν χαθεί. Εντούτοις, η θεωρία του αναμφίβολα ήταν γνωστή και παρέμεινε δημοφιλής, όπως δείχνουν οι πηγές, κατά τα ελληνιστικά χρόνια, ενώ φαίνεται ότι άσκησε την επιρροή της σε όλες τις θεωρίες βίου που ακολούθησαν (Κυνισμός, Στωικισμός, Επικουρισμός). Ο Αβδηρίτης φιλόσοφος δεν θα προβεί σε γενικόλογες παρατηρήσεις, αλλά θα διαμορφώσει έναν συμβουλευτικό λόγο που βρίθει πρακτικών συμβουλών. Φαίνεται ότι το βιβλίο του «Περί εὐθυμίας» ξεκινούσε ως εξής:
«O άνθρωπος που έχει σκοπό την ευθυμία (τὸν εὐθυμεῖσθαι μέλλοντα) δεν πρέπει να κάνει πολλά […] ούτε να κάνει πράγματα που θα ξεπερνούν τις δυνατότητές του και τη φύση του. […] ώστε ακόμη κι αν η τύχη βρεθεί μπροστά του και τον οδηγήσει να θέλει περισσότερα, αυτός τα βάζει στην άκρη και δεν αναλαμβάνει περισσότερα από τις δυνατότητές του» (Δημόκριτος, απ. 3)
Η ευθυμία, ο σκοπός της ζωής, είναι η άμυνα του οργανισμού απέναντι στις αντιξοότητες της τύχης, η στάση ζωής που θα επιλέξει. Ο φιλόσοφος ζει μακριά από το Μαντείο των Δελφών και θα ανακαλύψει τη δύναμη του «γνώθι σαυτόν» -την αφετηρία του Σωκράτη- μόνος του, όπως και ο Ηράκλειτος ο Εφέσιος. Η γνώση του εαυτού είναι εκείνη που θα οδηγήσει στην ευτυχία. Αλλά πώς; Ο Δημόκριτος θα μας μιλήσει για τη γνώση των δυνατοτήτων που θα πρέπει να έχει κάθε άνθρωπος, προκειμένου να μην τις ξεπεράσει. Ποιος θα το αμφισβητήσει αυτό; Αργότερα ο ξενοφώντειος Σωκράτης θα εξηγήσει στον Ευθύδημο ότι το να γνωρίζεις τον εαυτό σου σημαίνει να γνωρίζεις τις δυνάμεις σου και τα όριά σου, αποφεύγοντας τα λάθη και προφυλάσσοντας τον εαυτό σου από δεινά, στα οποία ενδίδουν όσοι πλανώνται από τις δυνάμεις τους.
Ο Δημόκριτος παροτρύνει τον άνθρωπο να ορθώσει το παράστημά του και να πάρει τη ζωή στα χέρια του. Αυτό σημαίνει να μην παρασύρεται από τις επιθυμίες του, αλλά να βασιστεί στις δυνάμεις του στη λογική του που υποδεικνύει να μην ξεπεράσει το μέτρο. Προς το παρόν, αναγνωρίζουμε την αρχαιοελληνική αντίληψη για την τήρηση μέτρου, αλλά ο Δημόκριτος θα είναι πιο αναλυτικός. Περισσότερες πληροφορίες θα αντλήσουμε τον 5ο αιώνα μ.Χ. από τον Ιωάννη Στοβαίο (ο οποίος στην Ανθολογία του συγκέντρωσε περιλήψεις 300 περίπου συγγραμμάτων ποιητών και φιλοσόφων). Ο συγγραφέας θα μας μεταφέρει, σε μορφή αποφθεγμάτων, τις δημοκρίτειες απόψεις. Ο Δημόκριτος δεν θα αναρωτηθεί για το «διδακτόν της αρετής» όπως ο Σωκράτης αργότερα. Η αρετή, η παιδεία, η ηθική διδάσκεται:
«Η μάθηση τελειοποιεί τα καλά πράγματα με κόπους, ενώ τα άσχημα αποκτούνται χωρίς κόπους από μόνα τους…» Στοβαίος ΙΙ, 31, 66
Επομένως, ο άνθρωπος θα πρέπει να «μάθει» πώς να ζει. Αν αφήσει τον εαυτό του απαίδευτο, θα υποφέρει από δικό του λάθος. Ο Δημόκριτος αρνείται την αποποίηση ευθύνης που εδράζει στην απραξία. Η παιδεία κατέχει τον διττό ρόλο, από τη μια, να αναγνωρίζει και να εκτιμά την καλή ζωή και, από την άλλη, να θωρακίζει το άτομο απέναντι στις δυστυχίες: «Η παιδεία είναι στολίδι για τους ευτυχισμένους, ενώ για τους δυστυχισμένους καταφύγιο από τις συμφορές» (Στοβαίος ΙΙ, 31, 58), καθώς «είναι σπουδαίο όταν κάποιος βρίσκεται σε συμφορά να σκέφτεται αυτά που πρέπει» (απ. 42).
Τι θα πρέπει να γνωρίζει εκείνος που θέλει να «ευθυμήσει», ώστε να ζήσει γαλήνια; Ο Στοβαίος στο τρίτο βιβλίο των Εκλογών του, παραθέτει αφειδώς το μακροσκελέστερο απόσπασμα για τη δημοκρίτεια ευθυμία. Η έλλειψη και η υπερβολή θα παίξουν καθοριστικό ρόλο.
*Η δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους (Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους;) Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
