«Αν θέλεις να επικρατήσεις στη λύπη, αυτό εδώ το βιβλίο ξεδίπλωσε, και διάβασέ το ξανά και ξανά και με την ευτυχέστερη διάνοια θα δεις ατάραχα όσα θα έρθουν και όμοια όσα πέρασαν, και η χαρά και η θλίψη θα γίνουν καπνός, σαν να μην είναι τίποτε»
Ελληνική Ανθολογία, 15.23
Αυτό το επίγραμμα εμφανίζεται σε ένα χειρόγραφο αντίτυπο του έργου του Μάρκου Αυρήλιου, Τὰ εἰς ἑαυτὸν, στο Βατικανό, ενός βιβλίου που ουδέποτε γράφτηκε για να διαβαστεί από κοινό, μόνο από τον ίδιο. Κι ας φαίνεται οικείο, σαν να μιλάει στον καθένα μας. Αυτός είναι άλλωστε ο λόγος που σήμερα αποτελεί ένα ευπώλητο βιβλίο φιλοσοφίας σε παγκόσμια κλίμακα. Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας όμως έγραφε για τον εαυτό του· για να θυμάται πώς να παραμείνει άνθρωπος στις άθλιες συνθήκες του πολέμου.
Παρότι ο Μάρκος Αυρήλιος έγραφε καθημερινά, στο Τὰ εἰς ἑαυτὸν δεν θα συναντήσουμε ούτε μία αναφορά στην περιγραφή των γεγονότων της ημέρας του συγγραφέα, των στρατιωτικών του κατορθωμάτων, των προσωπικών καταστάσεων της ζωής του. Είναι εμφανές ότι Ρωμαίος αυτοκράτορας δεν καταγράφει απλώς τις σκέψεις του. Ως εκ τούτου, το Τὰ εἰς ἑαυτὸν δεν είναι ημερολόγιο. Ακόμη και ο αγγλικός όρος «journal» δεν αντικατοπτρίζει την πρακτική του Μάρκου Αυρήλιου, να υπενθυμίζει τον εαυτό του τα διδάγματα των φιλοσόφων που ακολουθούσε. Γιατί μπορεί να είναι αυτοκράτορας της πανίσχυρης Ρώμης, αλλά, πρώτιστα, είναι φιλόσοφος:
«Αν είχες ταυτόχρονα μητριά και μητέρα, την πρώτη θα την υπάκουες, αλλά συνέχεια θα επέστρεφες στη μητέρα σου. Τώρα η αυλή και η φιλοσοφία για σένα είναι η μητριά και η μητέρα. Σ’ αυτή να επιστρέφεις πολλές φορές και να αναπαύεσαι, μ’ αυτήν φαίνονται όλα όσα συμβαίνουν στην αυλή ανεκτά και γίνεσαι κι εσύ ανεκτός σ’ αυτούς.» Μάρκος Αυρήλιος, Τὰ εἰς ἑαυτὸν 6.12
Θα μπορούσε ο Μάρκος Αυρήλιος να παρασυρθεί στη δίνη της τρυφηλότητας ή έστω μιας ανέμελης (αυτοκρατορικής) ζωής; Η απάντηση είναι αρνητική. Ο ίδιος επέλεξε να είναι πρώτα φιλόσοφος, με την έννοια εκείνου που, όχι μόνο ερευνά, αλλά ακολουθεί κατά γράμμα και εφαρμόζει τις αρχές του. Για να κρατηθεί ακέραιος -όταν πέφτουν τα φώτα και ηρεμεί η συνείδηση το βράδυ- συμβουλεύει τον εαυτό του να μην ξεχνά όσα του έχει διδάξει η φιλοσοφία. Ο φιλόσοφος- αυτοκράτορας (με αυτή τη σειρά) ανατράφηκε με τη φιλοσοφία. Είναι όμως αυτό αρκετό για να ακολουθεί τις αρχές του Στωικισμού;
Το Τὰ εἰς ἑαυτὸν γράφτηκε ως υπενθύμιση και αυθυποβολή, από τον Μάρκο Αυρήλιο για τον εαυτό του. Σκοπός είναι να είναι πάντοτε έτοιμος «να επιτελεί το έργο του ανθρώπου» χωρίς περισπασμούς, να είναι σε αρμονία με τη Φύση, τον Λόγο, τον Θεό. Η πρακτική αυτή είναι Στωική και ο Επίκτητος την προτείνει στις Διατριβές του: «Να έχεις αυτά τα διδάγματα πάντα πρόχειρα», επιμένει ο Επίκτητος και να τα επαναλαμβάνεις στον εαυτό σου συνεχώς. Μόνο έτσι θα γίνουν βίωμα:
«Αυτά να έχεις πρόχειρα (πρόχειρα ἔστω) τη νύχτα και την ημέρα· αυτά να γράφεις, αυτά να διαβάζεις. Γι’ αυτά να συζητάς και με τον εαυτό σου και με τους άλλους» Επίκτητος, Διατριβαί 3.24.103
Η καθημερινή άσκηση δεν σταματά ποτέ. Οι ανθρώπινες αδυναμίες ανήκουν στο σώμα. Ο Λόγος δίνει δύναμη. Ο Λόγος ανήκει στον άνθρωπο. Ο Λόγος σώζει τον άνθρωπο. Ο Επίκτητος επαναλαμβάνει την αξία της επανάληψης των αρχών του Στωικισμού. Αν τις έχεις πάντοτε «πρόχειρες», θα είσαι έτοιμος να αντιμετωπίσεις όλες τις καταστάσεις.
«Αυτά να τα έχεις πάντοτε στα χέρια σου και να τα εξασκείς στον εαυτό σου και αν τα έχεις πρόχειρα (καὶ πρόχειρα ποιῶν) δεν θα χρειαστείς ποτέ κάποιον να σε παρηγορήσει, να σου δώσει δύναμη. Γιατί άσχημο δεν είναι το να μην έχεις να φας, αλλά να μην αρκεί η λογική σου για την αφοβία και την αλυπία.» Επίκτητος, Διατριβαί 3.24.115-116
Ο Μάρκος Αυρήλιος δεν καταγράφει τις δικές του σκέψεις ούτε τους στοχασμούς του. Κύριο μέλημά του είναι να είναι πρώτα «άνθρωπος» και έπειτα αυτοκράτορας. Το Τὰ εἰς ἑαυτὸν είναι γεμάτο προστακτικές: «έχε πρόχειρο», «θυμήσου», «ανακάλεσε στη μνήμη σου». Ο Μάρκος Αυρήλιος καταγράφει για να μην ξεχνάει το έργο του ανθρώπου:
«Έχω κάνει κάτι για την κοινωνία; Τότε έχω ωφεληθεί κι εγώ. Αυτό να το έχεις πάντοτε πρόχειρο και να μη σταματάς ποτέ.» Μάρκος Αυρήλιος, Τὰ εἰς ἑαυτὸν 11.4
*Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
