«Η επιθυμία είναι ο πόθος για το ευχάριστο (ἡ γὰρ ἐπιθυμία τοῦ ἡδέος ἐστὶν ὄρεξις)» Αριστοτέλης, Ρητορική 1370b
Ποια πράγματα μας προκαλούν ευχαρίστηση; Τι θεωρούμε ευχάριστο και τι όχι; Ο Αριστοτέλης θα ασχοληθεί στη Ρητορική με το ευχάριστο, όχι μόνο επειδή αποτελεί το καθεαυτό αντικείμενο των επιθυμιών μας, αλλά κυρίως λόγω της σύνδεσής του με την αδικία. Οι άνθρωποι συχνά «πείθονται για ορισμένα από αυτά που άκουσαν ή είδαν» και επιλέγουν εκείνο που θεωρούν ευχάριστο. Ο συγγραφέας της Ρητορικής εντάσσει αυτό το είδος των επιθυμιών στις «λογικές» επιθυμίες -σε αντίθεση με τις «άλογες», δηλαδή τις φυσικές επιθυμίες που σχετίζονται με το σώμα, όπως η πείνα, η δίψα κτλ. Ωστόσο, το πραγματικό κίνητρο των πράξεών μας είναι οι επιθυμίες που εδράζονται σε όσα εμείς θεωρούμε ευχάριστα.
«Όλα όσα πράττουν εκούσια οι άνθρωποι για τους ίδιους ή είναι καλά ή τους φαίνονται καλά ή είναι ευχάριστα ή τους φαίνονται ευχάριστα. Στα ευχάριστα περιλαμβάνω και την απαλλαγή από άσχημα πράγματα ή όσα φαίνονται άσχημα, ή την απαλλαγή από ένα μεγάλο κακό και το πάθημα ενός μικρότερου (γιατί αυτά είναι προτιμητέα) και την αποφυγή των λυπηρών ή εκείνων που φαίνονται λυπηρά ή την απαλλαγή μεγαλύτερων λυπηρών αντί μικρότερων όπως είπαμε για τα ευχάριστα.» Αριστοτέλης, Ρητορική 1369b
Το ευχάριστο δεν είναι κάτι που γίνεται αναγκαστικά, με βία, γιατί -και εδώ ο Αριστοτέλης θα επικαλεστεί τον ποιητή- «κάθε τι αναγκαίο είναι επίπονο (πᾶν γὰρ ἀναγκαῖον πρᾶγμ᾽ ἀνιαρὸν)». Αυτή θα είναι η πρώτη του αρχή που εξηγεί τη δυσκολία και κατ’ επέκταση αποφυγή της μελέτης. Οι φροντίδες, οι μόχθοι, οι έντονες προσπάθειες είναι επώδυνες, διότι συνεπάγονται αναγκαιότητα και καταναγκασμό -αν δεν έχουν γίνει συνήθεια, γιατί η συνήθεια τις καθιστά ευχάριστες, προσθέτει. Αντίθετα, στα ευχάριστα πράγματα ανήκουν η νωχελικότητα, η απαλλαγή από τους κόπους, η αδιαφορία, τα παιχνίδια, η ανάπαυση και ο ύπνος, θα υποστηρίξει ο Αριστοτέλης.
Ο φιλόσοφος θα αφιερώσει κεφάλαια προκειμένου να απαριθμήσει όσα θεωρούν ευχάριστα οι άνθρωποι εν γένει, χωρίς να τα εντάξει στους χαρακτήρες τους. Οι «λογικές επιθυμίες» είναι αποτέλεσμα προσωπικής επιλογής, και κατ’ αρχάς συνδέονται με τη μνήμη και την ελπίδα. Η ανάμνηση ευχάριστων συμβάντων του παρελθόντος αναμφισβήτητα προκαλεί ευχαρίστηση σε όλους, αλλά το ίδιο και η ανάμνηση των δυσάρεστων συμβάντων, τα οποία έχουν παρέλθει οριστικά. Κατά τον ίδιο τρόπο, και η εκδίκηση είναι γλυκιά, όπως και η ελπίδα της πραγματοποίησής της. Στην ίδια κατηγορία εντάσσονται οι νίκες και οι τιμές ως ευχάριστα σε όλους πράγματα. Είναι φανερό ότι ό,τι αποτελεί αντικείμενο πόθου, μπορεί να αποβεί και κίνητρο αδικίας.
Ο φιλόσοφος δεν αργεί να αναφερθεί και στη φιλία, ως ένα από τα πιο ευχάριστα πράγματα. Είναι ωραίο να αγαπάς και να σε αγαπούν. Το ίδιο ευχάριστη ωστόσο θεωρείται για πολλούς η υπερβολή της, η κολακεία. Οι άνθρωποι απολαμβάνουν να αποτελούν το αντικείμενο του θαυμασμού των άλλων και ο κόλακας είναι ένας φαινομενικά θαυμαστής και φίλος. Η αγάπη για τον εαυτό μας (φιλαυτία) είναι χαρακτηριστικό όλων των ανθρώπων και δικαιολογεί πολλά:
«Επειδή το όμοιο και το συγγενές είναι ευχάριστο σε όλους, και μάλιστα το να αισθάνεται κάποιος ευχαρίστηση σε σχέση με τον εαυτό του, αναγκαστικά όλοι είναι φίλαυτοι, άλλος περισσότερο και άλλος λιγότερο. Γιατί όλα αυτά αναφέρονται στον εαυτό τους. Επειδή τώρα όλοι αγαπούν τον εαυτό τους, συνεπάγεται ότι τα δικά τους πράγματα είναι ευχάριστα σ’ αυτούς, όπως τα λόγια και τα έργα τους. Γι’ αυτό αγαπούν τους κόλακες (φιλοκόλακες), τους εραστές τους (φιλερασταὶ), τους συγγενείς τους (φιλόμαιμοι) και τα παιδιά τους (φιλότεκνοι). Γιατί τα παιδιά τους είναι δικό τους έργο» Αριστοτέλης, Ρητορική 1371b
Κάνοντας επίδειξη της δικής του «ρητορικής τέχνης» ο φιλόσοφος ρίχνει φως στα αίτια της αδικίας. Η επιθυμία για το ευχάριστο είναι κοινή σε όλους, αλλά οι άνθρωποι επιθυμούν μόνο εκείνο που θεωρούν καλύτερο για τους ίδιους. Ο άνθρωπος, αν και είναι προορισμένος να ζει σε κοινωνία με τους άλλους, αδικεί για να ευχαριστήσει τον εαυτό του, διότι μόνο αυτόν αισθάνεται. Γιατί η ηδονή σημαίνει να αισθανόμαστε συναισθήματα (ἐπεὶ δ᾽ ἐστὶν τὸ ἥδεσθαι ἐν τῷ αἰσθάνεσθαί τινος πάθους) και αυτό δεν μπορεί παρά να είναι ένα προσωπικό βίωμα. Τόσο ισχυρό ώστε να μας οδηγήσει στην αδικία και ταυτόχρονα στην ηδονή.
Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
