Ο εφιάλτης του Σουλτάνου του Κασίμπασα

Την ώρα ακριβώς που η Τουρκία σχεδίαζε την προέκταση, με κάθε τρόπο, του στρατηγικού της βάθους στη Μέση Ανατολή, η επιχείρηση των ΗΠΑ και του Ισραήλ κατά του ιρανικού καθεστώτος έφερε την Άγκυρα μπροστά στο σενάριο που ο Ταγίπ Ερντογάν προσπαθεί εδώ και χρόνια να αποτρέψει: μια περιφερειακή κατάρρευση στα ανατολικά σύνορα της Τουρκίας, η οποία δεν θα περιοριστεί στο Ιράν, αλλά θα μετατραπεί σε γεωπολιτικό σεισμό με προσφυγικά κύματα, αφύπνιση του κουρδικού στοιχείου, αλλά και μια ενεργειακή περιπέτεια χωρίς προηγούμενο.

Απλά ειπωμένο: χάος, διασπαστικές φυγόκεντρες αλλά και κεντρόμολες δυνάμεις, και ένα νέο κουρδικό ντόμινο.

Η πρώτη και πιο άμεση απειλή είναι η ανθρωπιστική, όσο άσχημο κι αν ακούγεται αυτό. Η Τουρκία ήδη φιλοξενεί πάνω από δύο εκατομμύρια Σύρους πρόσφυγες. Ένα αποσταθεροποιημένο Ιράν —των 80 εκατομμυρίων ανθρώπων— θα μπορούσε να πυροδοτήσει μετακινήσεις πληθυσμών πρωτοφανούς κλίμακας. Η Άγκυρα έχει καταστήσει σαφές ότι η «ανοιχτή πόρτα» δεν είναι πια ακριβώς τέτοια και ήδη δυσχεραίνει τα μέγιστα την είσοδο Ιρανών στο έδαφός της, ένα από τα ελάχιστα κράτη στα οποία μπορούν να ταξιδέψουν χωρίς βίζα.

Ωστόσο, η θεωρία —ή, καλύτερα, ο ευσεβής πόθος— της Άγκυρας για κλειστά σύνορα απέχει πολύ από την πράξη, ειδικά όταν κράτη και καθεστώτα αυτού του μεγέθους καταρρέουν, οδηγώντας συνήθως σε αναταραχές, ειδικότερα δε όταν η οικονομία τους έχει διαλυθεί προ πολλού και οι συνθήκες διαβίωσης είναι κάτι περισσότερο από αντίξοες, ο δε κόσμος είναι απελπισμένος.

Η δεύτερη απειλή αφορά την ασφάλεια. Η τουρκική ελίτ φοβάται ότι η αποδυνάμωση της Τεχεράνης θα δημιουργήσει κενό ισχύος που θα εκμεταλλευθούν ένοπλες οργανώσεις και δίκτυα λαθρεμπορίου. Το όνομα που στοιχειώνει την Άγκυρα είναι το PKK. Ένα αποδιοργανωμένο ιρανικό κράτος θα μπορούσε να προσφέρει χώρους δράσης σε κουρδικές οργανώσεις, να αναζωπυρώσει διασυνοριακές γραμμές ανεφοδιασμού και να μετατρέψει τα τουρκοϊρανικά σύνορα σε ζώνη τριβών.

Εδώ εισέρχεται το κουρδικό ζήτημα, ο πυρήνας του τουρκικού άγχους. Οι Κούρδοι του Ιράν —όπως και εκείνοι στο Ιράκ και τη Συρία— παρακολουθούν τις εξελίξεις με το βλέμμα στραμμένο σε ένα παράθυρο ιστορικής ευκαιρίας. Η Άγκυρα γνωρίζει ότι κάθε αποσύνθεση κεντρικής εξουσίας σε γειτονικό κράτος ενισχύει την πιθανότητα κουρδικής αυτονόμησης. Το προηγούμενο του Βορείου Ιράκ μετά το 2003 και της βορειοανατολικής Συρίας μετά το 2014 είναι νωπό. Ένα ιρανικό «βόρειο Ιράκ» θα ήταν για την Τουρκία στρατηγικός εφιάλτης.

Στην εικόνα υπάρχουν και πληροφορίες για ισραηλινή ενίσχυση κουρδικών στοιχείων ως μοχλού πίεσης κατά της Τεχεράνης. Το Ισραήλ, ιστορικά, έχει διατηρήσει διαύλους με κουρδικούς φορείς στο Ιράκ, θεωρώντας τους αντιστάθμισμα στον ιρανικό άξονα. Βεβαίως, μια ευρύτερη στρατηγική, η οποία θα περιλάμβανε την υποστήριξη κουρδικών δομών στο Ιράν, η Άγκυρα θα την εκλάμβανε ως άμεση απειλή. Για την Τουρκία, η κουρδική αυτονόμηση οπουδήποτε στην περιοχή τείνει να αποκτά εσωτερική αντήχηση.

Η τρίτη διάσταση είναι ο κίνδυνος ιρανικού εμφυλίου. Παρά τη μακρά αντιπαλότητα, η Τουρκία προτιμά ένα αδύναμο αλλά λειτουργικό Ιράν από ένα διαλυμένο κράτος. Η διάσπαση σε εθνοτικές ζώνες —Πέρσες, Αζέροι, Κούρδοι κ.ά.— θα δημιουργούσε μια νέα Μέση Ανατολή, απρόβλεπτη και βίαιη. Η Άγκυρα έχει οικοδομήσει οικονομικές και ενεργειακές διασυνδέσεις με την Τεχεράνη· η κατάρρευση θα τίναζε στον αέρα εμπορικούς διαδρόμους και περιφερειακές ισορροπίες.

Τέταρτον, η ενέργεια. Ένα ιρανικό αντίποινο, που σε βάθος χρόνου θα στόχευε το Στενό του Ορμούζ, θα έπληττε τις παγκόσμιες ροές πετρελαίου και φυσικού αερίου. Η Τουρκία, με υψηλή ενεργειακή εξάρτηση και ευαίσθητη οικονομία, θα βρεθεί αντιμέτωπη με ακριβότερες εισαγωγές και όχι μόνο. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η νομισματική πίεση και ο πληθωρισμός θα επιδεινώνονταν.

Γι’ αυτό η Άγκυρα βαδίζει σε τεντωμένο σχοινί. Ο Ερντογάν καταδίκασε τις επιθέσεις κατά του Ιράν, αλλά ταυτόχρονα αποστασιοποιήθηκε από ιρανικά πλήγματα σε κράτη του Κόλπου. Έκλεισε τον εναέριο χώρο για επιχειρήσεις κατά της Ισλαμικής Δημοκρατίας και επαναλαμβάνει ότι δεν πρόκειται για πόλεμο του ΝΑΤΟ.

Η γεωγραφία, όπως λέγαμε και τις προάλλες, είναι αμείλικτη. Η Τουρκία δεν μπορεί να παραμείνει ουδέτερη εάν η κρίση κλιμακωθεί σε περιφερειακή αναδιάταξη. Αν οι Κούρδοι κινηθούν προς θεσμική αυτονομία εντός ιρανικού εδάφους, η Άγκυρα θα κληθεί να επιλέξει μεταξύ αποδοχής ενός νέου status quo ή μιας, μάλλον μάταιης, προσπάθειας ανάσχεσης.

Το «σενάριο τρόμου» για τον Ερντογάν δεν είναι μόνο μια σύγκρουση.

Είναι αλυσιδωτές εξελίξεις και αναδιατάξεις χαρτών και ισορροπιών. Μέχρι στιγμής, η Τουρκία επιχειρεί να προλάβει το κύμα.

Τα ερωτήματα είναι δύο: μήπως το κύμα έχει ήδη ξεκινήσει; Και, ακόμη κι αν το προλάβει, πώς θα καταφέρει να το σταματήσει;