Ένα ταξίδι αναζήτησης κόσμων, θρησκειών, παραδόσεων, αφηγήσεων και χρωμάτων στους Δρόμους του Μεταξιού, αποκαλυπτικό πέρα για πέρα της μαγείας της Ανατολής.
Δεν κρύβω ότι για μένα ήταν ένα ταξίδι αναγνώρισης ονομάτων που ηχούν στ’ αυτιά μου εδώ και χρόνια. Σογδιανή, Βακτριανή, Χίβα, Σαμαρκάνδη, Μπουχάρα…αλλά και η Δημητριάδα του Αλέξανδρου.
Σε όλους ασκεί ακόμη μια ιδιαίτερη γοητεία η προσωπικότητα και τα επιτεύγματα του εικοσάχρονου Μακεδόνα που ουδόλως έστρεψε τα μάτια του προς δυσμάς…
Η Ανατολή ήταν ο στόχος του, πρώτα η Αίγυπτος και μετά μια σταθερή πορεία προς Ανατολάς! Καθότι εκεί η συναρπαστική γεωγραφία, εκεί οι μεγάλοι ποταμοί, ο Ώξος (ο σημερινός Amu Daria) και ο Ιαξάρτης (o σημερινός Su Daria), εκεί οι πολιτείες και τα κάστρα από πηλό, οι εύφορες κοιλάδες, εκεί οι στέπες, οι μεγάλες λίμνες, τα άγρια, δυσπρόσιτα βουνά και τα βαθιά φαράγγια.
Χίλιες ερωτήσεις ταλάνισαν τις σκέψεις μου όταν αποφάσισα να αποτολμήσω το μακρινό ταξίδι στο σημερινό Ουζμπεκιστάν. Για μέρες και βδομάδες πριν το ταξίδι επέστρεψα στον Αρριανό και στην Αλεξάνδρου Ανάβαση.
Τι ήξερε; γιατί τράβηξε προς τα εκεί; τι ήταν αυτό που έμαθε από τον πατέρα και τον δάσκαλό του που τον ώθησε να ξεκινήσει ένα ταξίδι με μόνη πυξίδα τον πολικό αστέρα και το πάθος του; Ποιες ήταν οι στρατηγικές του ικανότητες; πώς έφτασε στις εκπληκτικές νίκες και τι άλλαξε στη μάχη στα Γαυγάμηλα;
Πώς άντεξε αυτός και το στράτευμά του που δεν ήταν πάντα σύμφωνο; Που ήταν η Αλεξάνδρεια επί του Ώξου, η Αλεξάνδρεια η Εσχάτη, πόσες τελικά Αλεξάνδρειες δημιούργησε αυτή η μοναδική προσωπικότητα; Και τι απέγινε το Ελληνιστικό Βασίλειο της Βακτριανής και ο Σέλευκος και η ελληνική γλώσσα και οι επιδράσεις;
Διάβασα πολλά για να εντοπίσω το πέρασμα του Ώξου και τη Σαμαρκάνδη, την πρωτεύουσα της Σογδιανής, να καταλάβω γιατί παντρεύτηκε ο Αλέξανδρος την πανέμορφη Ρωξελάνη, κόρη του ηγεμόνα της περιοχής…και σιγά σιγά διαβάζοντας πέταξα επάνω σε ένα μαγικό χαλί πάνω από πόλεις και ποταμούς και άραξα στην πρωτεύουσα του Ουζμπεκιστάν, στην καταπράσινη Τασκένδη.
Ομολογώ ότι δεν το αποτόλμησα μόνη, ταξίδεψα με τον Κανώνα, ένα ελληνικό ταξιδιωτικό γραφείο με εμπειρία σε μακρινούς και ιστορικούς προορισμούς και εκεί γνώρισα πολλούς παθιασμένους ανθρώπους που είχαν τις ίδιες ερωτήσεις.
Η περιπέτεια του Αλέξανδρου μου έγινε σκιά. Το τοπίο, η στέπα, ο Ώξος ποταμός, η ευφορία της γης με βοήθησε να καταλάβω τη σαγήνη που ένιωσε ο Μακεδόνας για αυτό τον μαγικό τόπο. Μετά τη νίκη στα Γαυγάμηλα και τη δολοφονία του Δαρείου, ο Αλέξανδρος έπαψε να είναι ο κατακτητής και αποφάσισε να γίνει ο νέος Δαρείος της Περσίας.
Τα κατάφερε χωρίς αντιστάσεις. Στους μόνους χώρους που δυσκολεύτηκε, και χρειαστήκαν δύο χρόνια να τους κυριεύσει, ήταν ακριβώς η περιοχή της Σογδιανής και της Βακτριανής. Ο Αρριανός μάλιστα περιγράφει την αντίσταση με το επεισόδιο του θεόρατου και απροσπέλαστου «Βράχου της Σογδιανής». Όταν ο Αλέξανδρος προσπάθησε να τον κυριεύσει, οι κάτοικοι του είπαν μόνον αν είχαν φτερά οι στρατιώτες του θα τα κατάφερναν.
Ο Αλέξανδρος ζήτησε από τους στρατιώτες του να καταλάβουν τον Βράχο την ίδια νύκτα. Όταν οι κάτοικοι ξύπνησαν και είδαν τους στρατιώτες επάνω στο βράχο πίστεψαν ότι αυτοί είχαν φτερά και έφυγαν κατατρομαγμένοι.
Προχωρούσε χωρίς εμπόδια, η μια πόλη έπεφτε μετά την άλλη. Από όπου περνούσε έφτιαχνε οχυρά για να προστατέψει τις νέες κτήσεις, δημιούργησε πόλεις και κοινωνίες ελληνιστικές και έτσι μετά τον θάνατό του, οι απόγονοι του και κυρίως ο Σέλευκος, μπόρεσε και έκτισε το Ελληνιστικό βασίλειο της Βακτριανής όπου κυριαρχούσε η ελληνική γλώσσα και οι ελληνικές τέχνες.
Συγκινήθηκα όταν είδα τα νομίσματα, τις ελληνικές επιγραφές και εκείνη τη γνωστή, σαγηνευτική και αισθησιακή ιδιαιτερότητα που χαρακτηρίζει τα γυναικεία ελληνιστικά αγάλματα.
Επιστρέφοντας στη δική μου ανοιξιάτικη βραχονησίδα μάζεψα όλες τις απίστευτες εμπειρίες που αποκόμισα από αυτό το ταξίδι! Βρήκα απαντήσεις για τον Μακεδόνα, αλλά κυρίως συνάντησα ανθρώπους φιλόξενους και χαμογελαστούς με μια ιδιαίτερη αγάπη στα χρώματα και στο σκόρδο.
Έχουν μια νηφαλιότητα στο πρόσωπό τους, ένα μειλίχιο ύφος, είναι ευγενικοί και σέβονται τους ξένους επισκέπτες του τόπου τους.
Είδα απέραντες εκτάσεις, στέπες, ερήμους αλλά και κοπάδια και καλλιεργημένα χωράφια, γεύτηκα στους δρόμους φράουλες, σιασλίκ κεμπάμ, σόμσα, δηλαδή μπουρέκια γεμισμένα με κρέας και κρεμμύδια και ένα πολύ αλμυρό τυρί που μοιάζει με τα δικά μας «χαλικούθκια».
Χάρηκα τις σύγχρονες πόλεις με τις πλατιές λεωφόρους και τα σκιερά πάρκα με τα φυτεμένα πολύχρωμα παρτέρια με κατιφέδες και πανσέδες, χώροι ανθρώπινοι με παράδρομους για πεζούς και παιδιά.
Περιπλανήθηκα σε κάστρα και πολιτείες από πηλό, σε παζάρια πολύβουα μπαχαρικών, χαλιών, υφαντών και μαγεύτηκα από τα υπέροχα ισλαμικά μνημεία, τους κομψούς μεντρεσέδες (τα ισλαμικά ιεροδιδασκαλεία), τα τζαμιά και τα μαυσωλεία το καθένα με τη δική του ιστορία. Γέλασα με τον ανταγωνισμό των μιναρέδων στο στόλισμα, στο ύψος και στη διακόσμηση με την μοναδική τέχνη της κεραμικής!
Θαύμασα τους τουρκουάζ τρούλους, τα αίθρια με τα σιντριβάνια, είδα το αστεροσκοπείο απογόνου του Ταμερλάνου, και κατάλαβα ότι οι Ουζμπέκοι «ότι πολύτιμο έχουν το τοποθετούν με ευλάβεια και απίστευτο σεβασμό μέσα σε ατελείωτους κήπους».
Περιδιαβάζοντας τις ιστορικές πολιτείες της Χίβα, της Μπουχάρα, και της Σαμαρκάνδης (όλες στον κατάλογο της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της ΟΥΝΕΣΚΟ), αλλά και στα χωριά, στις μονότονες στέπες, στα 50 κάστρα από πηλό της περιοχής του Ουργκέντζ και του Τερμίζ κατάλαβα την περηφάνεια των Ουζμπέκων για την ιστορία τους.
Έναψηφιδωτό από μυθικές πόλεις, που συνδέονται ανάμεσά τους με τις μεταξωτές κλωστές που πηγάζουν από τις χιλιάδες μουριές που στολίζουν τις πόλεις τους, που αφ’ ενός θυμίζουν τις πλατιές λεωφόρους της πάλε ποτέ ΕΣΣΔ, αλλά και λίγο το Παρίσι με τα πάρκα και τα σκιερά περάσματα για τον κόσμο ένθεν και ένθεν.
Η ιστορία του Ουζμπεκιστάν είναι ένα πολύχρωμο υφαντό, όπου κάθε εποχή αφήνει το δικό της σχέδιο – πολιτισμικό και θρησκευτικό που υφαίνεται κυρίως με μεταξωτές και βαμβακερές κλωστές που ακολουθούν ένα σταθερό παραδοσιακό ρυθμό.
Η εποχή των Κουσάν (περ. 1ος–3ος αι. μ.Χ.). Μία από τις πιο δημιουργικές και «ανοικτές» περιόδους που αποτελείται από κοινωνίες που αποδέχονταν τη διαφορετικότητα, αλλά την μετέτρεπαν σε δημιουργικότητα. Πολιτικά, οι Κουσάν διαμόρφωσαν μια σταθερή και οργανωμένη αυτοκρατορία, που επέτρεψε την κυκλοφορία ιδεών, ανθρώπων και αγαθών.
Η σταθερότητα αυτή ενίσχυσε μια αίσθηση ασφάλειας και ευημερίας. Χαρακτηρίζεται από έντονο πολιτισμικό συγκρητισμό. Οι Κουσάν ήταν νομάδες και κυβέρνησαν μια περιοχή όπου συναντιούνταν ελληνιστικά, ιρανικά και ινδικά στοιχεία. Το αποτέλεσμα ήταν μια κοινωνία χωρίς στεγανά, με ανεκτικότητα και διάθεση σύνθεσης διαφορετικών παραδόσεων.
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά χαρακτηριστικά είναι η θρησκευτική πολυμορφία. Στην επικράτειά τους συνυπήρχαν ο Ζωροαστρισμός, ο Ανιμισμός και Σαμανισμός παρέα με ελληνικές λατρείες, τοπικές θεότητες και –κυρίως– ο Βουδισμός που εξαπλώθηκε στην Κεντρική Ασία και την Κίνα. Παράλληλα, η εποχή αυτή συνδέεται με την ακμή του εμπορίου στους Δρόμους του Μεταξιού.
Οι πόλεις της Βακτριανής και της Σογδιανής ευημέρησαν, και η νοοτροπία των ανθρώπων έγινε έντονα κοσμοπολίτικη και εμπορική, με ανοιχτούς ορίζοντες και πρακτικό πνεύμα. Οι οάσεις της Σογδιανής και της Βακτριανής (στο σημερινό Αφγανιστάν) αποτέλεσαν κέντρα εμπορίου και πολιτισμού.
Οι λαοί αυτοί ήταν κοσμοπολίτες έμποροι των Δρόμων του Μεταξιού με έντονη προσαρμοστικότητα σε ιδέες και θρησκείες. Η επαφή με τον Μέγα Αλέξανδρο έφερε ελληνιστικές επιρροές, δημιουργώντας ένα μείγμα ανατολικής και ελληνικής σκέψης.
Το Ισλάμ. Μετά τον 7ο αιώνα περιοχή έγινε κοιτίδα ισλαμικού πολιτισμού. Τον 13ο και 14ο αιώνα πέρασε και κατάστρεψε ότι βρήκε μπροστά του ο Τζέγκις Χάν που κατάφερε να ενώσει τις μογγολικές φυλές και να δημιουργήσει μια ολάκερη αυτοκρατορία. Ακολούθησε η δυναστεία των Σαμανιδών, η Μπουχάρα ήταν πρωτεύουσα και η Σαμαρκάνδη το πολιτιστικό κέντρο της αυτοκρατορίας και οι δυο αναδείχθηκαν σε κέντρα γνώσης με την έννοια ενός σημερινού πανεπιστημίου.
Μια νοοτροπία που συνδύαζε βαθιά θρησκευτικότητα με αγάπη για την επιστήμη και τη φιλοσοφία, την ιατρική, την αστρολογία με πιο γνωστό εκπρόσωπο τον Αβικέννα.
Η εποχή του Ταμερλάνου και της δυναστείας των Τιμουριδών (14ος αι.) έφερε μια νέα δυναμική: αυτοκρατορική φιλοδοξία και καλλιτεχνική μεγαλοπρέπεια. Παρά τη σκληρότητα των κατακτήσεων, η αυλή του Ταμερλάνου προώθησε την αρχιτεκτονική, την τέχνη και την αστική υπερηφάνεια. Η νοοτροπία αυτής της περιόδου συνδύαζε δύναμη και αισθητική.
Αργότερα, στο τέλος του 19ου αιώνα αυτό το πολύχρωμο υφαντό πέρασε στη Ρωσική Αυτοκρατορία και την Σοβιετική Ένωση, ενώ ο κόσμος κατάφερε παρά τις διαφορετικές αντιλήψεις να διατηρήσει τις ισχυρές τοπικές παραδόσεις. Η Σοβιετική Ένωση στήριξε τον πολιτισμό και συντήρησε τα ισλαμικά μνημεία και η περιοχή γνώρισε εκσυγχρονισμό και ανάπτυξη. Μόλις το 1991 το Ουζμπεκιστάν ανακήρυξε την ανεξαρτησία του από τη Σοβιετική Ένωση.
Εμείς· οι Aλεξανδρείς, οι Aντιοχείς,
οι Σελευκείς, κ’ οι πολυάριθμοι
επίλοιποι Έλληνες Aιγύπτου και Συρίας,
κ’ οι εν Μηδία, κ’ οι εν Περσίδι, κι όσοι άλλοι.
Με τες εκτεταμένες επικράτειες,
με την ποικίλη δράσι των στοχαστικών προσαρμογών.
Και την Κοινήν Ελληνική Λαλιά
ώς μέσα στην Βακτριανή την πήγαμεν, ώς τους Ινδούς.
Για Λακεδαιμονίους να μιλούμε τώρα!
Κωνσταντίνος Καβάφης, 1931.
Ελεύθερα, 24.06.2026
