Μια νέα σελίδα και μια παλιά διαίρεση

Η Ευρώπη διευρύνει το κάδρο για τις πολιτιστικές πρωτεύουσες. Χωράει μέσα η Λευκωσία;

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιδιώκει να διαμορφώσει την επόμενη μέρα του θεσμού των Ευρωπαϊκών Πολιτιστικών Πρωτευουσών, που θα καλύψει την περίοδο από 2034-2047, εγκρίνοντας την περασμένη Πέμπτη πρόταση που έρχεται να ανανεώσει και να ενισχύσει το υφιστάμενο πλαίσιο. Επιδίωξη είναι να αποτελέσει κάτι περισσότερο από ένα ρετουσάρισμα και να σημάνει μια επί της ουσίας αλλαγή σελίδας.

Ο θεσμός είχε χάσει προ πολλού την αίγλη που είχε όταν μια πόλη κέρδιζε τον τίτλο και ολόκληρη η Ευρώπη έστρεφε για λίγο το βλέμμα της πάνω της. Σήμερα, έξω από τον στενό κύκλο όσων ασχολούνται επαγγελματικά ή ερευνητικά με τον πολιτισμό, τις ευρωπαϊκές πολιτικές και την αστική ανάπτυξη, η «Πολιτιστική Πρωτεύουσα» συχνά ακούγεται ως ένας ακόμη βρυξελλιώτικος τίτλος που διεκδικούν οι πόλεις, με τις γνωστές υποσχέσεις για διεθνή προβολή, τουρισμό, επενδύσεις και πρεστίζ, που ξεφουσκώνουν λίγο καιρό μετά την παράδοση της σκυτάλης.

Η Κομισιόν προτείνει την ανανέωση με γνώμονα ότι ο θεσμός χρειάζεται ένα πλαίσιο πιο απλό, πιο συμπεριληπτικό και περισσότερο προσανατολισμένο στη μακροπρόθεσμη παρακαταθήκη. Στους στόχους περιλαμβάνονται η ενίσχυση της -περισσότερο ρητορικής- ευρωπαϊκής διάστασης, η συμμετοχή περισσότερων ανθρώπων, η βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη των πόλεων, η ενίσχυση των πολιτιστικών και δημιουργικών οικοσυστημάτων και η μεγαλύτερη έμφαση στο τι μένει μετά τη χρονιά του τίτλου.

Μια πρώτη παρατήρηση που παρουσιάζει ενδιαφέρον είναι ότι ορισμένα απ’ όσα εμφανίζονται σήμερα ως κατευθύνσεις του νέου πλαισίου έχουν ήδη εξαγγελθεί και δοκιμαστεί στην πράξη. Τόσο το τι μένει για μετά, όσο η δυνατότητα συμμετοχής πόλεων εκτός ΕΕ, αλλά ακόμη και η δυνατότητα ομάδων πόλεων να υποβάλλουν από κοινού υποψηφιότητα, συμπεριλαμβανομένων των «διασυνοριακών συμπράξεων». Το υφιστάμενο πλαίσιο προέβλεπε ήδη, σε συγκεκριμένες χρονιές, τη συμμετοχή πόλεων από χώρες ΕΖΕΣ/ ΕΟΧ, υποψήφιες ή δυνάμει υποψήφιες. Έτσι πήραν τον τίτλο πρόσφατα το Νόβι Σαντ (Σερβία-2022), το Μπόντο (Νορβηγία-2024), τα Σκόπια (Βόρεια Μακεδονία-2028), ενώ το 2030 το Νίκσιτς από το Μαυροβούνιο μοιράζεται τον τίτλο με Λάρνακα και Λουβένη.

Η δεξαμενή που απομένει πέρα από τις χώρες αυτές, με κάποιες που θα συνδέονται με τα επόμενα ενωσιακά προγράμματα στήριξης του πολιτισμού, δεν είναι και μεγάλη. Δηλαδή, δεν αποκλείεται να δούμε και την Τουρκία μέσα.

Πάντως, η Κομισιόν δεν εξαγγέλλει με το άνοιγμα αυτό μια άγνωστη δυνατότητα, αλλά μάλλον επιχειρεί να ενσωματώσει, να διευρύνει και να οργανώσει διαφορετικά μια ήδη υπάρχουσα πρακτική. Το ίδιο ισχύει και σε ό,τι αφορά τη συνεργασία πόλεων, που δεν είναι μια θεωρητική υπόθεση. Το 2025 το είδαμε να γίνεται πράξη όταν ανέλαβαν από κοινού τον τίτλο η σλοβενική Νόβα Γκόριτσα και η ιταλική Γκορίτσια, που χωρίζονται από έναν δρόμο, αποτελώντας περιπτωσιολογική μελέτη για την επίσημη σύνδεση του τίτλου με δύο πόλεις σε δύο χώρες.

Μάλιστα, το πρωτοποριακό εγχείρημα δεν παρουσιάστηκε ως «διασυνοριακό», αλλά ως «ασύνορο» (borderless) και αποτέλεσε ίσως το πιο κραυγαλέο μέχρι σήμερα παράδειγμα για το τι μπορεί να σημαίνει η ευρωπαϊκή διάσταση όταν δεν περιορίζεται σε διεθνείς συνεργασίες, αλλά επιχειρεί να γίνει η ίδια η βάση ενός κοινού εγχειρήματος.

Είναι πράγματι ένα ενδιαφέρον και φιλόδοξο πείραμα στο οποίο αξίζει να σταθούμε (και για ευνόητους λόγους). Δεν μιλάμε μόνο για φιλοξενία εκατέρωθεν των συνόρων κάποιων κοινών εκδηλώσεων. Στόχος ήταν να χρησιμοποιηθεί ο πολιτισμός για να παραχθεί μια αντίληψη διαφορετική γύρω από έναν κοινό χώρο που για διάφορους λόγους η Ιστορία είχε χωρίσει. Έναν χρόνο μετά, εξακολουθεί να λειτουργεί μια διασυνοριακή Συνέλευση Πολιτών, που φέρνει σε επαφή κατοίκους της Γκορίτσια (Ιταλία), της Νόβα Γκόριτσα και του Σέμπετερ-Βρτόιμπα (Σλοβενία), με αντικείμενο ακριβώς το μέλλον της περιοχής υπό το φως της παρακαταθήκης του 2025.

Όσοι εργάστηκαν για το εγχείρημα αναγνωρίζουν ότι έχει γίνει αντικείμενο διεθνούς ενδιαφέροντος, παραδέχονται ωστόσο ότι η διεθνής αναγνώριση δεν σημαίνει αυτομάτως ότι και η δυναμική του εγχειρήματος έχει γίνει πλήρως αντιληπτή κι έχει πρακτικά αξιοποιηθεί. Ένα χρήσιμο συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι μια πόλη που μπορεί να γίνει ευρωπαϊκό πρότυπο για τους ανθρώπους που την κοιτούν έξω απ’ τη γυάλα, δεν έχει ακόμη πείσει για το τι μπορεί να κάνει με την κληρονομιά του τίτλου όλους όσοι ζουν μέσα στη γυάλα.

Έδειξε επίσης ότι η πραγματική δοκιμασία έγκειται στο τι μένει από την εμπειρία, ποιοι θα συνεχίσουν να συμμετέχουν, ποιες συνεργασίες θα επιβιώσουν, ποιες υποδομές θα χρησιμοποιηθούν, ποια κοινή αντίληψη θα έχει πραγματικά καλλιεργηθεί. Αυτό ίσως περιγράφει και την ουσία του όποιου «νέου κεφαλαίου» έχει αξία να ανοιχτεί. Για να έχει ουσία ο θεσμός, πρέπει να απαντά στο δίπτυχο ερώτημα «τι θέλουμε να αλλάξουμε σε μια πόλη» και «τι έχουμε να πούμε στην Ευρώπη». Αν δεν απαντηθεί, όσο εντυπωσιακή κι αν είναι η χρονιά, όσο γεμάτο το πρόγραμμα κι όσο ορατό το λογότυπο, αυτό που μένει είναι κυρίως καλές αναμνήσεις.

Η συζήτηση αυτή αφορά φυσικά την Πάφο που το πέρασε, τη Λάρνακα που πρόκειται να το περάσει, αλλά και τις επόμενες πόλεις της Κύπρου που θα διεκδικήσουν τον τίτλο για το 2044. Φαντάζει κωμικά μακρινό, αλλά αξίζει να κάνουμε μια συζήτηση ειδικά για τη Λευκωσία που είναι μια πόλη την οποία έχει επίσης, de facto, χωρίσει αυτή η άτιμη η Ιστορία. Τι θα σήμαινε άραγε, σε 15 ή χρόνια από τώρα, μια ευρωπαϊκή πολιτιστική πρόταση από τη Λευκωσία; Δεν εννοώ ως άσκηση city branding, αλλά ως ερώτημα που θα μπορούσε να ερεθίσει την Ευρώπη για κάτι που γνωρίζει καλά: γεωγραφικές περιοχές που κουβαλούν διαιρέσεις, πολλαπλές ταυτότητες, μνήμες, όρια και οδοφράγματα.

Δεν ξεχνούμε, αγωνιζόμαστε κι ελπίζουμε μέχρι τότε η διαίρεση να έχει πέσει σαν σάπιο φρούτο, αλλά στη δυστυχή αντίθετη περίπτωση θα είναι και πάλι δύσκολο να φανταστεί κανείς μια πραγματικά φιλόδοξη πρόταση που δεν θα αναγνωρίζει την ιδιαιτερότητα και την εκκρεμότητα της πόλης, ώστε να θέτει κι ένα πολιτιστικό ερώτημα ουσίας για ολόκληρη την Ευρώπη.

Κι επειδή διαθέτουμε αχαλίνωτη φαντασία, αυτή η όχι και τόσο επαναστατική νέα σελίδα που μέλλει να ανοίξει στον θεσμό της ΠΠΕ θα μπορούσε, υπό προϋποθέσεις, να λάβει μια διάσταση σχεδόν… φωτογραφική στην περίπτωση της διχοτομημένης πρωτεύουσας.

Ελεύθερα, 13.9.2026