Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google
Add philenews.com on Google
«Όσα είπαμε οδηγούν στην έρευνα του χρόνου. Θα ήταν καλό να ξεκινήσουμε θέτοντας τις απορίες σχετικά με τον χρόνο, ακόμη και με εξωτερικά επιχειρήματα∙ ποιο από τα δύο ισχύει, λοιπόν; Υπάρχει ή όχι ο χρόνος και ποια είναι η φύση του; Το ότι ο χρόνος δεν υπάρχει καθόλου είτε υπάρχει μόλις και αμυδρά θα μπορούσε να το υποπτευθεί κανείς από τα ακόλουθα» Αριστοτέλης, Φυσικά 217b29-35
Ο Αριστοτέλης στα Φυσικά του θα θέσει τα πρώτα ερωτήματα για τη φύση του χρόνου, αντιμετωπίζοντας τον χρόνο για πρώτη φορά ως ένα μέγεθος της Φυσικής. Έως τότε, οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι είτε είχαν ασχοληθεί με τον χρόνο παρεμπιπτόντως είτε επιχείρησαν μέσα από κοσμογονικές διηγήσεις να τοποθετήσουν την «αρχή» του χρόνου, όπως εξυπηρετούσε τη θεωρία τους. Ο Αριστοτέλης δεν θα ακολουθήσει αυτή την οδό. Θα εξετάσει το ζήτημα του χρόνου σε επιστημονική βάση, επιχειρώντας τον ορισμό του, μακριά από ποιητικές εικόνες και «εύλογους» μύθους.
Το αριστοτελικό ερώτημα για την ύπαρξη ή μη του χρόνου -ένα ερώτημα που συνεχίζει να απασχολεί σήμερα την επιστήμη- θα αποτελέσει την αφετηρία για την έρευνα, με αποτέλεσμα ο Φυσικός φιλόσοφος να αφιερώσει τέσσερα κεφάλαια. Βέβαια, θα ξεκινήσει από την αντίθετη άποψη -προκειμένου να την καταρρίψει στη συνέχεια. Ο χρόνος λοιπόν, κατά τις λαϊκές δοξασίες δεν υπάρχει: Το παρελθόν έχει περάσει και δεν υπάρχει πια, ενώ το μέλλον θα υπάρξει και δεν είναι ακόμη. Τι συμβαίνει όμως με το παρόν; Η βασική επιχειρηματολογία θα ξεκινήσει από την εξέταση του «τώρα» – της «στιγμής του παρόντος»- που διακρίνει το παρελθόν από το μέλλον. Υπάρχει το τώρα; Αποτελείται ο χρόνος από στιγμές;
Εδώ ο συγγραφέας θα χρησιμοποιήσει τη δική του σύλληψη των εννοιών του δυνάμει και του ενεργεία -τόσο γνώριμες αιώνες αργότερα- για να βασίσει την ύπαρξη του χρόνου. Το «τώρα» διαιρεί τον χρόνο δυνάμει και τον συνέχει ενεργεία. Ο χρόνος είναι συνεχής. Αυτή θα είναι και η τελευταία προσθήκη στον ορισμό του χρόνου που είχε προηγηθεί (219b1-12):
«Είναι φανερό λοιπόν ότι ο χρόνος είναι ο αριθμός της κίνησης σύμφωνα με το πριν και το μετά, και ότι είναι συνεχής, επειδή η κίνηση είναι συνεχής» Αριστοτέλης, Φυσικά220a25-26
Οι αριστοτελικές απορίες συνεχίζονται. Έχει ήδη απαντήσει στην Πυθαγόρεια και στην Πλατωνική θεωρία που ταυτίζουν τον χρόνο με την κίνηση. Κατά τον Αριστοτέλη, ο χρόνος είναι το μέτρο της κίνησης, η κίνηση συμβαίνει μέσα στον χρόνο. Έτσι, προχωράει στη σύλληψη του «ἐν χρόνῳ εἶναι». Το να είναι κάτι εντός χρόνου, για τον συγγραφέα, δεν σημαίνει ότι είναι παρόν. Σημασία έχει να «περιέχεται» από τον χρόνο, δηλαδή να μετριέται η ύπαρξή του -το είναι του- από τον χρόνο.
«Και κάτι παθαίνουν τα πράγματα από τον χρόνο, και, όπως συνηθίζουμε να λέμε, ο χρόνος καταλύει τα πράγματα, γιατί όλα γερνούν με το πέρασμα του χρόνου, και οι άνθρωποι ξεχνούν με τον χρόνο, αλλά δεν διδάσκεται κανείς με τον χρόνο, ούτε γίνεται νέος ή ωραίος. Μάλλον λοιπόν ο χρόνος είναι ο ίδιος υπαίτιος φθοράς. Γιατί είναι αριθμός της κίνησης, και η κίνηση αλλάζει την κατάσταση στην οποία βρίσκεται κάτι» Αριστοτέλης, Φυσικά 221a30-b3
Η χρονική διαδικασία δεν αντιστρέφεται. Τίποτε δεν γίνεται νεότερο. Όλα υπόκεινται τη φθορά, εκτός από τα «αιώνια όντα» που δεν υπάρχουν μέσα στον χρόνο (ᾗ αἰεὶ ὄντα, οὐκ ἔστιν ἐν χρόνῳ), δηλαδή δεν μετριέται το είναι τους με τον χρόνο, όπως η διαγώνιος του τετραγώνου και οι λογικές κρίσεις. Από την άλλη, οτιδήποτε έχει υπάρξει σε κάποιον χρόνο στο παρελθόν ή θα υπάρξει στο μέλλον βρίσκεται μέσα στον χρόνο. Απλώς δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή. Ο χρόνος εξουσιάζει όλα τα όντα, μετρώντας την ύπαρξή τους, και η φθορά είναι ιδιότητά του. Όλα τα «ἐν χρόνῳ» όντα υπόκεινται στο γίγνεσθαι, στη φθορά. Όλα κρίνονται από τον χρόνο.
«Γι’ αυτό συνηθίζουν να λένε ότι «τα ανθρώπινα πράγματα είναι ένας κύκλος» όπως και τα άλλα πράγματα όσα χαρακτηρίζονται από φυσική κίνηση και υπόκεινται σε γέννηση και φθορά. Και αυτό συμβαίνει διότι όλα αυτά κρίνονται από τον χρόνο, και έχουν τέλος και αρχή σαν να ακολουθούν μία συγκεκριμένη περίοδο. Και επειδή ο χρόνος αυτός μοιάζει να είναι κυκλικός» Αριστοτέλης, Φυσικά 223b24-30
Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
