Β΄ ΜΕΡΟΣ
Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, οι αρετές (ηθικές και διανοητικές) είναι αυτές που θα δώσουν τη σταθερότητα που χρειάζεται κάποιος για να ευτυχήσει. Ο ευδαίμων είναι εκείνος που (παρά το ευμετάβλητο του βίου) έχει τον έλεγχο των πράξεών του. Πορεύεται με γνώμονα τον ορθό λόγο, γνωρίζοντας ότι τα εξωτερικά συμβάντα μπορεί να επηρεάσουν τη διάθεσή του, αλλά όχι το λογικό του. Ο ευδαίμων (εν μέσω δυστυχιών δικών του ή των φίλων και συγγενών του) γνωρίζει ότι η καλή ή κακή τύχη δεν έχουν διάρκεια, ενώ η ευδαιμονία έχει. Και εξαρτάται από τον ίδιο, από τον χαρακτήρα δηλαδή που έχει διαμορφώσει: «Αυτά που συμβαίνουν κατά τύχη είναι πολλά και διαφέρουν μεταξύ τους ως προς μέγεθος και τη σπουδαιότητα. Τα μικρά ευχάριστα γεγονότα, ομοίως και τα δυσάρεστα, είναι φανερό ότι δεν μεταβάλλουν την ισορροπία της ζωής, ενώ τα μεγάλα και πολλά ευτυχή γεγονότα θα κάνουν τον βίο περισσότερο ευτυχισμένο (μακαριώτερον), (αφού από τη φύση τους ομορφαίνουν τη ζωή και η χρήση τους μπορεί να γίνει ωραία και σπουδαία). Όταν όμως συμβαίνουν τα αντίθετα, συνθλίβουν και καταπιέζουν την ευτυχία (τὸ μακάριον)· γιατί επιφέρουν λύπες και εμποδίζουν πολλές ενέργειες. Αλλά ακόμη και σ’ αυτές τις περιπτώσεις λάμπει η ομορφιά (διαλάμπει τὸ καλόν) όταν κάποιος υποφέρει τις πολλές και μεγάλες ατυχίες, όχι εξαιτίας της αναλγησίας του, αλλά επειδή είναι γενναίος και μεγαλόψυχος». Αριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια 1100b14-22
Οι δυστυχισμένες στιγμές παρέρχονται και οι ευτυχισμένες το ίδιο. Η τύχη (καλή ή κακή) δεν γνωρίζει από νομοτέλεια. Η σταθερότητα που προσδίδουν οι διανοητικές και ηθικές αρετές στη συμπεριφορά θα διαμορφώσουν τον χαρακτήρα μας. Οι πράξεις μας πηγάζουν από εμάς και το πώς θα ζήσουμε είναι επιλογή μας. Η σταθερότητα του χαρακτήρα αντιστέκεται τη μεταβλητότητα των πραγμάτων.
«Ούτε ασταθής ούτε ευμετάβλητος είναι όμως ο ευδαίμων· γιατί ούτε μετακινείται εύκολα από την ευδαιμονία, ούτε από συνηθισμένες ατυχίες, αλλά μόνο από μεγάλες και πολλές, από τις οποίες δεν θα μπορούσε να γίνει πάλι ευδαίμων σε μικρό χρονικό διάστημα, αλλά σε μεγάλο και μόνο αν κατορθώσει μεγάλα και όμορφα πράγματα. Τι μας εμποδίζει λοιπόν να ονομάσουμε ευδαίμονα εκείνον που ενεργεί σύμφωνα με την τέλεια αρετή και κατέχει σε ικανοποιητικό βαθμό εξωτερικά αγαθά όχι για κάποιο τυχαίο χρονικό διάστημα αλλά για ολόκληρη τη ζωή του;». Αριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια 1101a8-16
Το να ζήσουμε δεν είναι επιλογή μας. Το πώς θα ζήσουμε όμως εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εμάς τους ίδιους και κυρίως από το πόσο έχουμε εξετάσει τη ζωή μας, ώστε να γνωρίσουμε τον εαυτό μας και να αλλάξουμε τη ζωή μας. Η ευδαιμονία προϋποθέτει το να γνωρίζουμε ποιοι είμαστε και πού θέλουμε να φτάσουμε. Αντί να περιμένουμε λοιπόν την τύχη των ανθρώπων και τη μοίρα των θεών μπορούμε να πλάσουμε οι ίδιοι τον εαυτό μας, ώστε να γίνουμε μακάριοι. Όσο μακάριοι μπορούν να είναι οι άνθρωποι: «Επειδή το μέλλον μας είναι άδηλο, ενώ θεωρούμε την ευδαιμονία σκοπό (τέλος) και τέλειο αγαθό σε κάθε περίπτωση καθολικά. Αν πράγματι έτσι έχουν τα πράγματα, θα πούμε ευτυχισμένους (μακαρίους) εκείνους από τους ζωντανούς στους οποίους υπάρχουν και θα υπάρχουν όσα έχουμε αναφέρει, ευτυχισμένους (μακαρίους) ως ανθρώπους». Αριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια 1101a19-21
Ο Αριστοτέλης αλλάζει ορολογία: Οι άνθρωποι μπορούν λοιπόν να είναι μακάριοι εν ζωή. Υπάρχει όμως ευτυχία στον θάνατο; Μπορεί ο πεθαμένος να είναι μακάριος; Ο Αριστοτέλης δεν θα αφήσει τίποτε ανεξέταστο. Θα αφιερώσει το επόμενο κεφάλαιο στην έρευνα της ευτυχίας του πεθαμένου, απαντώντας στις λαϊκές δοξασίες με τον ορθό λόγο. Παίζει η τύχη ρόλο στην ευτυχία των νεκρών; Αυτό το ερώτημα θα απασχολήσει στη συνέχεια το μυαλό του φιλοσόφου.
* Η δρ. Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
