Η διαχείριση των οικονομικών κινδύνων αποτελεί μέρος της καθημερινότητας του κάθε ανθρώπου και συνεπώς του κάθε οργανωμένου συνόλου. Οντότητες όπως επιχειρήσεις, κράτη και διεθνείς οργανισμοί, εντάσσουν τη διαχείριση των οικονομικών κινδύνων στο δεντροδιάγραμμα των αποφάσεων τους ως προς τις ακολουθητέες στρατηγικές και πολιτικές. Οι κύριες προκλήσεις του εγχειρήματος διαλαμβάνουν την υιοθέτηση ενός σωστού πλαισίου διακυβέρνησης, αποσκοπώντας στην αναγνώριση, στην αποτίμηση και τελικά στην καλύτερη δυνατή διαχείριση των κινδύνων.
Η άσκηση της διαχείρισης των οικονομικών κινδύνων διαμορφώνεται ανάλογα με τη φύση των εργασιών και των αντικειμενικών στόχων. Στον κόσμο των επιχειρήσεων για παράδειγμα, ο στόχος της μεγιστοποίησης του κέρδους επιδιώκεται στη βάση αποδεκτού πλαισίου κινδύνων. Ο εταιρικός οικονομικός κίνδυνος είναι συνάρτηση των ενδογενών κι εξωγενών κινδύνων που αντιμετωπίζει η επιχείρηση, όπως οι στρατηγικοί, μακροοικονομικοί, πιστωτικοί, ρευστότητας, περιβαλλοντικοί, λειτουργικοί, διαχείρισης ανθρώπινου δυναμικού, ασφάλεια κυβερνοχώρου, και μύριοι άλλοι. Η βέλτιστη διακυβέρνηση των εν λόγω κινδύνων είναι ύψιστης σημασίας.
Η διακυβέρνηση των οικονομικών κινδύνων
Η υιοθέτηση μηχανισμού βέλτιστης διαχείρισης των κινδύνων αποτελεί βασική προϋπόθεση για την αντικειμενική ένταξη των κινδύνων στον σχεδιασμό της στρατηγικής και των επιχειρηματικών αποφάσεων.
Ίσως η πιο σημαντική πτυχή είναι η υιοθέτηση της σωστής κουλτούρας, της ένταξης δηλαδή της διαχείρισης του ρίσκου στο DNA του ανθρώπινου δυναμικού όλου του οργανισμού. Η ηγεσία του κάθε οργανισμού έχει την ευθύνη να ενημερώσει, να μεταφέρει και να πείσει το προσωπικό της για τη σημαντικότητα της ενσωμάτωσης των κινδύνων στην εταιρικές αποφάσεις των ιδίων και του οργανισμού στο σύνολο.
Η περαιτέρω ενίσχυση της αντικειμενικότητας των αποφάσεων διαλαμβάνει την ανεξαρτησία των μονάδων διαχείρισης κινδύνων, μέσω του διαχωρισμού τους από τις μονάδες επιχειρηματικής δραστηριότητας. Στόχος είναι ο μη επηρεασμός της διαχείρισης των κινδύνων από τις μονάδες οι οποίες επικεντρώνονται στην πραγματοποίηση κερδών. Οι μονάδες διαχείρισης των κινδύνων ανιχνεύουν, ταξινομούν κι επιμετρούν τους κινδύνους, προβαίνουν σε ασκήσεις προσομοίωσης, εισηγούνται τρόπους απάλειψης, κάλυψης ή μετριασμού τους και εκτιμούν τελικά την ικανή κεφαλαιακή επάρκεια για απορρόφηση των όποιων κραδασμών.
Τέλος, η όλη διαδικασία ολοκληρώνεται με τη λειτουργία ανεξάρτητης επιτροπής κινδύνων με προέκταση ή πρόσβαση στο διοικητικό συμβούλιο, ως το ανώτατο σώμα λήψης αποφάσεων. Η ειλικρινής κι αντικειμενική διαβούλευση στο επίπεδο του συμβουλίου, ζυγίζοντας όλους τους κινδύνους, είναι βασική προϋπόθεση για την αποτελεσματική διοίκηση. Το ζητούμενο πάντοτε, είναι ο καταρτισμός ισορροπημένης στρατηγικής.
Ισορροπημένη οικονομική στρατηγική των κρατών
Η βέλτιστη διακυβέρνηση του οικονομικού κινδύνου είναι ακόμη πιο σημαντική στο επίπεδο του κράτους και της κυβέρνησης, δεδομένου ότι το αποτέλεσμα των πολιτικών αποφάσεων αφορά το σύνολο των πολιτών.
Οι χώρες οι οποίες λειτουργούν στη βάση της ελεύθερης οικονομίας, έχουν άμεσα κι έμμεσα μεριμνήσει για τη λειτουργία εποπτικών μηχανισμών έτσι ώστε το κράτος να στηρίζει την ανάπτυξη και να παρεμβαίνει, όπου χρειάζεται, στα οικονομικά δρώμενα της χώρας για το δημόσιο συμφέρον. Σε πολιτεύματα όπως η Κύπρος, η Βουλή ελέγχει την εκτελεστική εξουσία (π.χ. έγκριση προϋπολογισμών), ενώ αριθμός ανεξάρτητων θεσμών απαρτίζει πλαίσιο ελέγχων και ισορροπιών. Αναφέρομαι για παράδειγμα στο επίκαιρο θέμα της ακρίβειας και του πληθωρισμού, όπου η κύρια αρμοδιότητα για το χειρισμό του προβλήματος ανήκει στην Κεντρική Τράπεζα της Κύπρου/ Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) – κυριότερος ρόλος της ΕΚΤ είναι η διατήρηση της σταθερότητας των τιμών στη ζώνη του Ευρώ. Είναι γενικά παραδεκτό ότι η ανεξαρτησία των κεντρικών τραπεζών αποτελεί σημαντικό όπλο για τον έλεγχο του πληθωρισμού.
Σε μικρές, ανοικτές και συνεπώς ευάλωτες, οικονομίες, όπως της Κύπρου, η σωστή διαχείριση των κινδύνων είναι καίριας σημασίας. Όπως έχουμε βιώσει και στο παρελθόν, το φαινόμενο των κρίσεων οδηγεί στον οικονομικό μαρασμό, στον καταποντισμό του κοινωνικού ιστού, και ενίοτε στην απαξίωση των θεσμών με την ευρύτερη έννοια. Η Κυπριακή οικονομία, ευέλικτη, με αξιόλογο επιχειρείν και ανθρώπινο δυναμικό, εξέρχεται γρήγορα των κρίσεων. Το έχει αποδείξει επανειλημμένα. Μα η πίεση για τη γρήγορη έξοδο δεν οδηγεί πάντοτε στην ορθολογιστική πορεία. Ο κοινωνικός ιστός δεν επανυφαίνεται εύκολα. Η ανάκτηση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς δεν επανέρχεται εύκολα.
Η ανοικτή πληγή και πηγή κινδύνου του πολιτικού μας προβλήματος, οι χαμηλοί δείκτες φερεγγυότητας της οικονομίας, και τα νέα ρίσκα όπως αυτά της παγκόσμιας πολιτικής αστάθειας και της κλιματικής αλλαγής, δείχνουν το δρόμο για υιοθέτηση της βέλτιστης διακυβέρνησης των οικονομικών διαχείρισης των κινδύνων της χώρας.
Η κυπριακή οικονομία
Πέραν των προαναφερθέντων ανεξάρτητων θεσμών, θα μπορούσαμε ίσως να εξετάσουμε τη διεύρυνση αρμοδιοτήτων συγκεκριμένων θεσμών ή εργαλείων, εμβαθύνοντας με τον τρόπο αυτό στη διαχείριση των κινδύνων μακροοικονομικού χαρακτήρα. Κάποιες πτυχές του μοντέλου διακυβέρνησης στις επιχειρήσεις θα μπορούσαν να ισχύσουν και στην Κυπριακή κρατική μηχανή. Αναφέρομαι συγκεκριμένα στην αντικειμενική και ολιστική αξιολόγηση του οικονομικού κινδύνου και στην ανάδειξη και συζήτηση του σαν ξεχωριστή ενότητα στο πλαίσιο του σχεδιασμού μιας ισορροπημένης στρατηγικής.
Η κύρια ευθύνη της διαχείρισης των οικονομικών κινδύνων ανήκει φυσικά στο αρμόδιο υπουργείο. Στην ιστοσελίδα του Υπουργείου Οικονομικών καταγράφονται (άμεσα και έμμεσα) σημαντικοί κίνδυνοι και πολιτικές για αντιμετώπιση τους. Μέσα από αριθμό εκθέσεων προβάλλεται η ανάγκη για ενίσχυση της παραγωγικής βάσης, το πρόγραμμα σταθερότητας, γίνεται ανάλυση των δημοσιονομικών κινδύνων και της επάρκειας χρηματοδότησης, γίνεται αναφορά της συμβολής του Υπουργείου στη χρηματοοικονομική σταθερότητα, κ.λ.π. Κίνδυνοι κι αδυναμίες της οικονομίας καταγράφονται επίσης στις εκθέσεις του Συμβουλίου Οικονομίας και Ανταγωνιστικότητας, του Δημοσιονομικού Συμβουλίου, της Κεντρικής Τράπεζας της Κύπρου και άλλων θεσμών. Οι δε κρατικές οντότητες κι επιχειρήσεις υποβάλλουν προς το Υπουργείο Οικονομικών εκθέσεις κινδύνων στη βάση βέλτιστων μεθοδολογιών.
Είναι η άποψη μου ότι υπάρχει σημαντικό περιθώριο για βελτίωση της διακυβέρνησης, κι επομένως της διαχείρισης των οικονομικών κινδύνων, μέσω μιας πιο καθολικής προσέγγισης. Πρακτικά κι ως πρώτο βήμα θα μπορούσε να συσταθεί φορέας διαχείρισης κινδύνων ως συμβουλευτικό όργανο του κράτους.
Τα οφέλη από τη διαχείριση κινδύνων
Η διαχείριση των κινδύνων με ολιστική προσέγγιση, ως ανεξάρτητη θεματολογία, μπορεί να αποφέρει σημαντικά οφέλη:
Εντοπίζονται, ταξινομούνται, κι αξιολογούνται οι κίνδυνοι της οικονομίας στο σύνολο τους.
Η εξειδίκευση αλλά και η εμπειρογνωμοσύνη οδηγούν σε πιο ψηλό επίπεδο διαχείρισης.
Μέσα από τη συζήτηση των υφιστάμενων κινδύνων, ανιχνεύονται νέοι κίνδυνοι.
Αναδεικνύεται ο συσχετισμός μεταξύ των κινδύνων και συνεπώς η πραγματική εικόνα του ρίσκου της οικονομίας.
Και τελικά τα πιο πάνω θεσπίζουν εργαλείο έγκαιρης προειδοποίησης.
Τα ευρήματα μπορούν να αξιοποιηθούν κατά το σχεδιασμό μιας ισορροπημένης στρατηγικής.
Η σημερινή διακυβέρνηση των οικονομικών κινδύνων ικανοποιεί τις απαιτήσεις της ΕΕ και συνάδει με τις πολιτικές που ακολουθούνται στα άλλα κράτη μέλη. Οι ιδιαιτερότητες όμως της Κύπρου ίσως απαιτούν μια πιο ενεργή και πιο εστιασμένη διαχείριση.
* Οικονομολόγος
