Είναι αρκετά χρόνια τώρα που φασιστικά ίχνη άρχισαν να εμφανίζονται στο δρόμο των δημοκρατικών κυβερνήσεων και κοινωνιών παγκόσμια.
Έχουμε διδαχθεί από την ιστορία τα αίτια της γένεσης, της ανάπτυξης και της τελικής επικυριαρχίας του φασισμού;
Ξεχάσαμε την καταστροφική πορεία και κατάληξη των φασιστικών διακυβερνήσεων;
Μάθαμε να αντιμετωπίζουμε αποτελεσματικά, από τα εμβρυικά στάδια, την εισβολή φασιστικών απόψεων στην πολιτική και κοινωνική καθημερινότητα;
Σε μια προσπάθεια ιστορικής ενημέρωσης και εξαγωγής συμπερασμάτων για το φαινόμενο του φασισμού παραθέτω στοιχεία που συνέλεξα.
Η λέξη «φασισμός» προέρχεται από την Ιταλική λέξη «facio» που σημαίνει δεμάτι ή ομάδα και θεωρείται όρος για στρατιωτική συναδελφοσύνη.
Η λέξη «fasces» σημαίνει τσεκούρι που είναι στερεωμένο σε δέσμη ράβδων ενωμένων σφικτά με σχοινί. Αυτή η εικόνα έγινε σύμβολο των Ιταλικών φασιστικών κινήσεων.
Η ερμηνεία της είναι φανερή.
Βίαιη επιβολή μέσα από την ισχυρή διασύνδεση ομάδας με τους ίδιους σκοπούς και στόχους.
Σαν ιδεολογία ο φασισμός είναι περίπλοκος. Υπάρχουν πολλοί ορισμοί του φασισμού. Μερικοί τον περιγράφουν σαν ένα σύνολο πολιτικών δράσεων, άλλοι σαν πολιτική φιλοσοφία ή μαζική κίνηση.
Οι περισσότεροι ορισμοί συμφωνούν ότι ο φασισμός είναι έκφραση αυταρχισμού και ότι προωθεί τον εθνικισμό με κάθε μέσο αλλά τα βασικά χαρακτηριστικά του είναι αντικείμενο συζήτησης.
Ο Ρόμπερ Πάξτον καθηγητής κοινωνικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια στη Νέα Υόρκη θεωρείται ο πατέρας των μελετών του φασισμού.
Ο ορισμός του για τον φασισμό:
«Είναι μια μορφή πολιτικής πρακτικής, χαρακτηριστική για τον 20ο αιώνα, που διεγείρει τον λαϊκό ενθουσιασμό με περίτεχνες τεχνικές προπαγάνδας.»
Σύμφωνα με τον Πάξτον ο φασισμός χρησιμοποιεί τέτοια προπαγάνδα ώστε να προωθήσει:
Αντιφιλελευθερισμό, απορρίπτοντας ατομικά δικαιώματα, πολιτικές ελευθερίες, ελεύθερη επιχειρηματικότητα και δημοκρατία.
Αντισοσιαλισμό, απορρίπτοντας οικονομικές αρχές που βασίζονται σε σοσιαλιστικά πλαίσια.
Αποκλεισμό κάποιων ομάδων, συχνά με βίαια μέσα.
Εθνικισμό που προσβλέπει σε ανάπτυξη της εθνικής επίδρασης και ισχύος.
Ιστορικά ο φασισμός εμφανίστηκε στην Ιταλία με τον Μουσολίνι. Το αξιοπερίεργο είναι ότι ο Μπενίτο Μουσολίνι το 1911 φυλακίστηκε για αντιπολεμική δράση. Όταν αποφυλακίστηκε διορίστηκε αρχισυντάκτης της επίσημης εφημερίδας του ιταλικού σοσιαλιστικού κόμματος. Ήταν δηλαδή σοσιαλιστής και ειρηνόφιλος.
Τα στοιχεία που ανέτρεψαν τις πεποιθήσεις του ήταν δύο.
Η φιλοσοφία του Φρειδερίκου Νίτσε, οι επαναστατικές πεποιθήσεις του Γάλλου ριζοσπάστη Ογκύστ Μπλανκί και η συνδικαλιστική θεωρία του Ζωρζ Σορέλ.
Κατά τη διάρκεια του Α παγκοσμίου πολέμου επιστρατεύτηκε από τη Βρετανική μυστική υπηρεσία ΜΙ5. Πληρωνόταν 100 στερλίνες την εβδομάδα (περισσότερο από 6000 στερλίνες με σημερινές τιμές).
Η Ιταλία, σύμμαχος της Αγγλίας και Γαλλίας και Ρωσίας (δυνάμεις της Αντάντ) πολεμούσε εναντίον της Γερμανίας, Αυστροουγγαρίας και Οθωμανικής αυτοκρατορίας (τριπλή συμμαχία). Μετά την Οκτωβριανή επανάσταση στη Ρωσία, υπεγράφη ανακωχή μεταξύ Ρωσίας και Γερμανίας. Άμεσα το ανατολικό μέτωπο έπαψε πλέον να υπάρχει και οι απανταχού υποστηριχτές του Οκτωβριανού κινήματος έγιναν αυτόματα ειρηνόφιλοι.
Η Βρετανία όμως δεν ήθελε να σταματήσουν να δουλεύουν τα εργοστάσια πολεμικού υλικού του Μιλάνου από απεργούς υπέρ της ειρήνης.
Ο επιστρατευμένος από την ΜΙ5 Μπενίτο ίδρυσε τότε την ομάδα Fasci d’Azione Rivoluzionaria (Αυτόνομες Φάσι Επαναστατικής Δράσης). Αυτές οι πρώτες φασιστικές ομάδες χτυπούσαν όσους διαδήλωναν υπέρ της ειρήνης.
Επίδραση διανοούμενων και χρήμα περίστρεψαν λοιπόν τον προσανατολισμό του Μουσολίνι κατά 180 μοίρες.
Οι συνθήκες ευνόησαν την φασιστική ανέλιξη του όπως και του Χίτλερ.
Η οικονομία της Ιταλίας, μετά τον Α Παγκόσμιο πόλεμο, και κυρίως της ηττημένης Γερμανίας, επηρεάστηκε αρνητικά από τη μεγάλη οικονομική κρίση. Ο πληθωρισμός ανέβηκε ανεξέλεγκτα. Οι καταθέσεις, οι μισθοί και οι συντάξεις κατολίσθησαν και χάθηκαν. Οι άνθρωποι ένιωσαν απελπισμένοι, ντροπιασμένοι και χαμένοι.
Τα κοινοβούλια της Ιταλίας και της Γερμανίας ανίκανα να δημιουργήσουν πλειοψηφία που θα κυβερνούσε παράπαιαν. Η δημοκρατία κατέρρεε. Στις δύο χώρες διαφαινόταν σε πολλούς πως η λύση στο πρόβλημα της αναποτελεσματικής διακυβέρνησης, της ανθρώπινης οδύνης και της εθνικής ταπείνωσης, ήταν ή ο φασισμός ή ο κομμουνισμός. Ήταν και οι δύο οι εναλλακτικές επιλογές.
Η καπιταλιστική και επιχειρηματική αριστοκρατία όμως και στις δύο χώρες δεν ευνοούσε τον κομμουνισμό για προφανείς λόγους. Υπέθαλψαν λοιπόν υπογείως τον φασισμό κυρίως με χρηματικά εμβάσματα.
Η βομβαρδισμένη οικονομία και η σαθρή πολιτική κατάσταση ήταν τα λιπάσματα που έθρεψαν τις ρίζες του φασισμού. Ήταν φυσικό άνθρωποι, ζαλισμένοι από τον οικονομικό κυκλώνα που τους έπληξε, χαμένοι στα αδιέξοδα της πολιτικής ζωής, αποπροσανατολισμένοι, να πιστέψουν πως οι αόριστες και φανταχτερές υποσχέσεις του φασισμού θα τους ξαναέδιναν την αίσθηση μιας στιβαρής διακυβέρνησης και μιας ελπιδοφόρας προοπτικής.
Όταν μάλιστα εφευρέθηκαν και οι αποδιοπομπαίοι τράγοι (Εβραίοι στη Γερμανία, κομμουνιστές στην Ιταλία) που θεωρήθηκαν υπαίτιοι της ανέχειας και της καταστροφικής οικονομικής και πολιτικής κατάστασης η προσέλευση στο φασιστικό κίνημα, για να τους τιμωρήσουν, ήταν μαζική. Ενισχύθηκε και από τον σχεδιασμένο και συστηματικό εκφοβισμό του ευρύτερου πληθυσμού με λάβαρο το προπαγανδιστικό σύνθημα «αν δεν είσαι μαζί μας είσαι εναντίον μας, δηλαδή εχθρός μας».
Τελικά, όταν τα παραδοσιακά κόμματα έφτασαν σε πολιτικό αδιέξοδο, η εξουσία σαν ώριμο φρούτο, δόθηκε από τους επικεφαλής αυτών των χωρών, στους φασίστες,.
Οι πολίτες τους κατακλύστηκαν τότε από μεγαλοπρεπείς «παραστάσεις» φασιστικών συναθροίσεων και θριαμβευτικές εισόδους των αρχηγών που επεδείκνυαν την διογκωμένη και μαζική πια αποδοχή του κινήματος.
Η προπαγάνδα απέκτησε τρομακτική ισχύ. Με εντυπωσιακές ραδιοφωνικές και κινηματογραφικές παρουσιάσεις, τοιχοκολλήσεις και διακοσμήσεις κάθε πλατείας και δρόμου με φασιστικά σύμβολα, εξυμνούσε τα επιτεύγματα του καθεστώτος και θεοποιούσε τον εμπνευσμένο ηγέτη του.
Στην ατμόσφαιρα της καθολικής επικράτησης του φασισμού, οι «υπαίτιοι» της εθνικής συμφοράς του παρελθόντος, οι αντιφρονούντες ακόμα και οι φιλήσυχοι και δισταχτικοί για ένταξη στο φασιστικό παραλήρημα, δέχτηκαν λυσσασμένα και ανηλεή χτυπήματα από οργανωμένες ομάδες φανατικών του καθεστώτος και από απλούς πολίτες παρασυρμένους και μετουσιωμένους σε ένθερμους υποστηριχτές.
Ανομολόγητα και ειδεχθή εγκλήματα, που έγιναν με αχαλίνωτη βία, στο όνομα της εθνικής ομοψυχίας και μεγαλοσύνης παρέμειναν ατιμώρητα, σκεπασμένα από το μαύρο πέπλο της κρατικής ασφάλειας.
Οι αρχικοί σπινθήρες του φασισμού μετατράπηκαν σε πύρινη ολοκληρωτική κάλυψη της εθνικής επικράτειας. Παράλληλα έγινε εξαγωγή της σε γειτονικές περιοχές και σε παγκόσμια θολωμένα μυαλά και σύνολα που ήταν έτοιμα για δεχτούν την επιμόλυνση.
Ο ολοκληρωτικός φασισμός, άγριο, ξέχειλο, ορμητικό ποτάμι, παρέσυρε στο διάβα του κάθε ειρηνική προοπτική και οδήγησε την ανθρωπότητα στην ένοπλη φρικαλεότητα.
Το τελικό αποτέλεσμα ήταν ένα παγκόσμιο ανθρώπινο και εθνικό ολοκαύτωμα που ρήμαξε την ανθρωπότητα.
Ανθρώπινες απώλειες
Παγκοσμίως: Στρατιώτες 23 εκατομμύρια, πολίτες 57 εκατομμύρια
Γερμανία: Στρατιώτες 5 εκατομμύρια, πολίτες 3 εκατομμύρια
Ιταλία: Στρατιώτες 60 χιλιάδες (μέχρι το 1943), πολίτες 153 χιλιάδες
Ιταλία και Γερμανία βρέθηκαν σε χειρότερη κατάσταση από εκείνη που καλλιέργησε και ανέστησε τον φασισμό. Τώρα όμως υπήρχε η οδυνηρή, καταλυτική και αποτρεπτική γνώση και εμπειρία από την άσκησή του.
Γι’ αυτό το λόγο το νέο εθνικό τους, αλλά και παγκόσμιο, σύνθημα έγινε:
«Ποτέ πια φασισμός!»
Δυστυχώς το «ποτέ», ενώ είναι μια λέξη με σαφή χρονική σημασία, έχει, πολλές φορές, σύντομη διαχρονική εφαρμογή. Κυρίως γιατί οι άνθρωποι ξεχνούν.
Φασιστικοί σπόροι, θαμμένοι σε νοητικά υπόγεια και σε απόκρυφες συναθροίσεις περιθωριακών και νοσταλγών, βρήκαν στους νεότερους χρόνους τα συστατικά για να ξαναβλαστήσουν.
Η οικονομική συρρίκνωση της μεσαίας τάξης, η διάβρωση πολιτειακών αρχών και πολιτικών, το παγκόσμιο μεταναστευτικό κύμα λειτουργούν σαν λειαντικό στην ανοδική πορεία των φασιστικών ιδεών και ενεργειών σε πολλές χώρες. Σε μερικές μάλιστα βρίσκουν κομματική στέγη με ποσοστά που ενισχύονται από συνειδητούς οπαδούς αλλά και από ακροδεξιά στοιχεία ποικίλης ποιότητας και κοινωνικής αφετηρίας.
Το φασιστικό θηρίο ντυμένο με νέα νοοτροπία και μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες εμφανίζεται νομιμοποιημένο και απαλλαγμένο από τα φριχτά βαρίδια του παρελθόντος του. Με συνθήματα και ενέργειες κοινωνικής προσφοράς προς δυσπραγούντες, προσελκύει θετικά σχόλια και υποστηριχτές. Πατριωτικές κορόνες βρίσκουν απήχηση σε αγνά μυαλά που επιζητούν εθνική ανάταση.
Από την άλλη η δυσοσμία που αναδύουν τα βίαια σποραδικά αλλά στοχευμένα ξεσπάσματα του, είναι ανησυχητικά δείγματα του υπόγειου σχεδιασμού επανόδου του.
Ευτυχώς οσφρήσεις ευαίσθητες, και αντίθετες στην πιθανότητα αναβίωσης του, επισημαίνουν έγκαιρα τον κίνδυνο. Η πολιτεία τότε μπορεί να ευαισθητοποιηθεί και να αντιδράσει.
Στα αρχικά στάδια μια άτεγκτη εφαρμογή των νόμων της πολιτείας στις μικρές «πειραματικές» ομάδες και περιστατικά είναι ικανή να εξαλείψει ή να περιορίσει αποτελεσματικά το φαινόμενο.
Τι μπορεί να γίνει όμως στην περίπτωση που μαζικοποιείται και αποκτά πολιτειακά αξιώματα; Ποια είναι τα κατάλληλα μέτρα που θα τον αναχαιτίσουν;
Η απάντηση είναι εύκολη αλλά συγχρόνως γεμάτη περιπλοκές και αδιέξοδα.
Αν οι αιτίες που αναζωογονούν τον φασισμό εξαλειφθούν τότε δε θα έχει λόγο ύπαρξης.
Αυτές ακριβώς οι αιτίες, διαφθορά, ρατσισμός, κοινωνική ανισότητα, πολιτειακή αδράνεια και ανικανότητα είναι, όχι μια, αλλά πολλαπλές λερναίες ύδρες που θα πρέπει να ξεριζωθούν αποφασιστικά και αποτελεσματικά.
Είναι εύκολο;
Είναι κατορθωτό;
Είναι κατανοητό από τη μάζα των πολιτών;
Είμαστε έτοιμοι για αυτό τον αγώνα;
Έχουμε την κριτική ικανότητα να αναδείξουμε σωστούς κρατικούς αξιωματούχους και πολιτειακούς παράγοντες;
Έχουμε την κατάλληλη εκπαίδευση για να αντισταθούμε σε ρατσιστικά και σε ηχηρά, αλλά κενά, δήθεν πατριωτικά συνθήματα;
Έχουμε την ευαισθησία της ατομικής και κοινωνικής συμπαράστασης προς τους αδύναμους συμπολίτες μας;
Έχουμε την αποφασιστικότητα να απαιτήσουμε εφαρμογή των νόμων για κάθε προσχεδιασμένη, παράνομη δράση ομάδων;
Τα αποτυπώματα, του τέρατος που μας πλησιάζει, είναι εμφανή.
* Συνταξιούχος καθηγητής Φυσικής.
