Παράδοση είναι ό,τι επιβιώνει τη δημιουργία των παλαιότερων γενιών, διαδικασία λειτουργικής μεταφοράς και ενσωμάτωσης στο σήμερα επίλεκτων και αυθόρμητα επεξεργασμένων στοιχείων από παλαιότερες μορφές Πολιτισμού (γλώσσα, ήθη, έθιμα, τέχνη και ψυχαγωγία, τρόπο ζωής…).
Τα Θεοφάνεια ή αλλιώς «Φώτα» αποτελούν μια από τις μεγαλύτερες γιορτές της χριστιανοσύνης και μια ανάμνηση της Βάπτισης του Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη Ποταμό από τον Άγιο Ιωάννη το Βαπτιστή. Τα «Θεοφάνεια» γιορτάζονται κάθε χρόνο στις 6 Ιανουαρίου και σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση λέγονται και «Φώτα», επειδή σε παλαιότερες εποχές, τη μέρα αυτή, οι άνθρωποι βάφτιζαν τα τέκνα τους κι έτσι φωτίζονταν.
Την Παραμονή των Θεοφανείων τελείται στην εκκλησία η ακολουθία του Μεγάλου Αγιασμού. Σε κάποια χωριά της Κύπρου, διάφορα φρούτα, όπως ρόδια, εσπεριδοειδή και αμύγδαλα μεταφέρονται στην εκκλησία για να βαπτιστούν στο αγιασμένο νερό.
Ακόμη σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση κάθε σπίτι φροντίζει να βαφτίζει μερικά κεριά, τα οποία τα φυλάσσουν και τα ανάβουν σε περίπτωση έντονης κακοκαιρίας.
Μετά το τέλος της λειτουργίας του Μεγάλου Αγιασμού, οι ιερείς καλαντίζουν, δηλ. ραντίζουν τα σπίτια με αγιασμένο νερό, τους σποιτονοικοκύρηδες, ενώ συνάμα ψάλλουν το εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου κύριε. Το ράντισμα αυτό θεωρείται ότι έχει μεγάλη δύναμη, αφού διώχνει τους καλικάτζαρους, δηλ. κακά δαιμόνια τα οποία πιστεύεται ότι ενοχλούν τους ανθρώπους.
Αμέσως μετά το ράντισμα, είθισται οι σπιτονοκοκύρηδες να προσφέρουν στον Ιερέα που, καλαντίζει κουλούρια, ξεροτήανα (Σολιά), κόλλυβα (Λαγουδέρα), αμύγδαλα και καρύδια καθώς και νομίσματα τα οποία παλαιότερα αποτελούσαν την ετήσια πληρωμή του που γινόταν στην κάθε κοινότητα. Στο Γουδί της Πάφου έχουν στρωμένο τραπέζι (αυτή τη μέρα ανοίγουν τη ζαλατίνα) και ο ιερέας πρέπει να πάρει λίγο φαγητό και λίγο κρασί. Τον ιερέα συνοδεύουν μικρά παιδιά που φέρουν το «σικλίν», δηλ. το δοχείο το οποίο περιέχει αγιασμένο νερό και φανάρι, αναμμένο από το καντήλι κυρίως του Χριστού.
Με το φως αυτό φτιάχνεται η λεγόμενη «χολλάν». Δηλ. ανάβουν κερί και το τοποθετούν κάτω από ένα υνί ή γαστρί και δημιουργείται η αιθάλη (μούζη). Έτσι, οι άνθρωποι παίρνουν την αιθάλη με ένα βαμβάκι και την τοποθετούν στο κοίλωμα ενός μικρού καλαμιού. Μ΄ αυτή τη χολλά μαυρίζουν μ΄ ένα φτερό, κυρίως τα μικρά παιδιά, αλλά μαυρίζονται και γυναίκες για να κάνουν μαύρα μάτια, που εθεωρούνταν ότι ήταν όμορφα ή για να θεραπευτούν από διάφορες ασθένειες των οφθαλμών.
Κατά τα κάλαντα, κάθε οικογένεια ψήνει τηγανίτες, τα λεγόμενα ξεροτήανα . Αυτά τα ρίχνουν στη στέγη των σπιτιών, για να φάνε και να φύγουν οι καλικάντζαροι που πιστεύεται ότι λένε :
«Τιτσίν τιτσίν λουκάνικο
μασ αίριν μαυρομάνικον
κομμάτι ξεροτήανον
να φάμεν τζ΄ αι να φύουμεν»
Κατά τη γιορτή των Θεοφανείων , ο Τίμιος Σταυρός καταδύεται σε θαλάσσιο χώρο, εντός των λιμένων, κατά μίμηση της Βάπτισης του Θεανθρώπου που Ο Τίμιος Σταυρός είναι δεμένος με αλυσίδα κυρίως για να μη χαθεί στην κατάδυση . Η εκδήλωση αυτή στη χώρα μας έχει και πολιτικό χαρακτήρα καθώς παρίστανται οι Αρχές της κάθε περιοχής.
Σύμφωνα με την εθιμολογία, ο Αγιασμός των υδάτων έχει την έννοια του καθαρμού, του εξαγνισμού των θεανθρώπων καθώς και της απαλλαγής του από την επήρεια των δαιμονίων. Η κατάδυση του Σταυρού, κατά τη λαϊκή πίστη, δίνει στο νερό καθαρτικές και εξυγιαντικές ικανότητες.
Αξιοσημείωτο έθιμο της μέρας αυτής είναι αυτό της «πουλουστρίνας». Μικρά παιδιά περιέχονται τα σπίτια ζητώντας πλουμιστήραν (από το ρ. πλουμίζω = φιλοδωρώ) ή πουλουστρίναν (από το γαλλικό pour estrenne =καλή τύχη), δηλ. φιλοδώρημα συνήθως χρηματικό, λέγοντας
«καλημέρα τζ’ αι τα Φώτα,
τζ΄ αι την πλουμιστήραν πρώτα».
*Καθηγήτρια Φιλολογίας
