Πρόκειται για ένα θέμα που κυριαρχεί πλέον στη δημόσια σφαίρα, ενώ πριν λίγα χρόνια αποτελούσε εξωτική θεματολογία κάποιων παράξενων συζητητών στο περιθώριο της κοινωνίας. Η ανάδειξη της συνωμοσιολογίας ως μορφή ενημέρωσης επηρεάζει μεγάλες ομάδες κοινού σε όλο τον κόσμο. Τι είναι όμως η συνωμοσιολογία; Είναι βασικά η πεποίθηση ότι για όλα όσα συμβαίνουν στον κόσμο, ευθύνονται κάποιοι συγκεκριμένοι, πανίσχυροι άνθρωποι, οι οποίοι κινούν τα νήματα της ανθρώπινης ιστορίας.

Η ανάδειξη της συνωμοσιολογίας ως τρόπος σκέψης συμβαδίζει με το πολυσυζητημένο φαινόμενο του λαϊκισμού. Τόσο η αναρρίχηση αντισυμβατικών προσωπικοτήτων σε θέσεις εξουσίας, όσο και η εξέλιξη του μέσου ανθρώπου ως δημιουργού ψηφιακού περιεχομένου, φαίνεται να έχει δώσει νέα ώθηση στην επικράτηση τέτοιων προσεγγίσεων. Διάφοροι απίθανοι πολιτικοί τροβαδούροι έχουν κυριαρχήσει στο πολιτικό –και όχι μόνο– στερέωμα του δυτικού κόσμου. Παράλληλα, ο μέσος χρήστης είναι διατεθειμένος άκριτα να προσυπογράψει κάθε αλλοπρόσαλλη ιδέα και συμπεριφορά επειδή απλά ξεφεύγει από τις γραμμές κάποιας θεσμικής ενημέρωσης. Η τελευταία θεωρείται εξ’ ορισμού συστημική, άρα και κατευθυνόμενη. Μαζί με τις εξωτικές προσωπικότητες της εποχής μας, μια ανεξάντλητη σχεδόν νέα θεματολογία αναδεικνύεται ως θεμιτό πεδίο ανταλλαγής αντιλήψεων.  

Η ποικιλία των νέων ιδεών παλινδρομεί στο χάος, από τους υποστηρικτές της ιδέας ότι η γη είναι επίπεδη, μέχρι εκείνους που θεωρούν ότι κάποιοι μας ψεκάζουν από ψηλά με χημικά. Και κάπου ανάμεσα, μπορεί να ανακαλύψει κανείς οτιδήποτε μπορεί να συλλάβει ένας προχωρημένος χολιγουντιανός σεναριογράφος. Εξάλλου, ήταν περίπου πριν 80 χρόνια, όταν ένας ταλαντούχος ραδιοφωνικός παρουσιαστής και αργότερα διάσημος σκηνοθέτης, ο Όρσον Γουέλς, έπεισε τους Νεοϋορκέζους, ότι εκείνη τη μέρα –30 Οκτωβρίου του 1938– η γη δεχόταν εισβολή από τον πλανήτη Άρη. Και φυσικά ένα εκατομμύριο από τους ακροατές του τον πιστέψανε.

Τι κοινό μπορεί να έχει η συγκεκριμένη κωμικοτραγική εμπειρία του 1938 με το δικό μας δίσεκτο 2020; Είναι προφανές ότι πολλά έχουν αλλάξει από εκείνες τις μέρες, όταν το ραδιόφωνο ήταν το κυρίαρχο ηλεκτρονικό μέσο ενημέρωσης. Αμέσως μετά τον μαζικό πανικό του 1938, η αμερικανική κυβέρνηση ανάθεσε στον ψυχολόγο Χάντλεϊ Κάντριλ να διερευνήσει τα αίτια της μαζικής εκείνης ψευδαίσθησης.

 

Τι έδειξε δημοσκόπηση στην Κύπρο

Κρατώντας στο μυαλό μας τη συγκεκριμένη ιστορία, εστιάζουμε το ενδιαφέρον μας στην κυπριακή πραγματικότητα. Εξάλλου, το Πρόγραμμα Δημοσιογραφίας του Πανεπιστημίου Κύπρου λαμβάνοντας χρηματοδότηση από το ίδιο το Πανεπιστήμιο, συνεργάστηκε με την εταιρία Symmetron για μια παγκύπρια τηλεφωνική δημοσκόπηση με θέμα τις αντιλήψεις των κατοίκων της Κύπρου σε σχέση με την πανδημία, την προέλευση της αλλά και το ζήτημα του εμβολιασμού. 

Στο ερώτημα ποιες είναι οι προτιμήσεις της κυπριακής κοινωνίας σε σχέση με τα μέσα και τις πλατφόρμες ενημέρωσης, η πλειοψηφία (53,1%) δηλώνει ότι εμπιστεύεται κυρίως τις γνωστές εφημερίδες του συνόλου του πολιτικού φάσματος, ενώ το 58,7% δηλώνει ότι λαμβάνει τις περισσότερες πληροφορίες κυρίως από την τηλεόραση. Την ίδια στιγμή βέβαια, 26,7% δηλώνει ότι ενημερώνεται από «φίλους» στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το 32,4% καταφεύγει σε λιγότερο γνωστές, ενημερωτικές ιστοσελίδες, ενώ ένα 15,3% δηλώνει ότι συμμετέχει σε διαδικτυακές κοινότητες που διάφοροι συμμετέχοντες συζητούν θέματα που τους αφορούν.

Οι απόψεις των συμμετεχόντων για τον κορωνοϊό παλινδρομούν μεταξύ των επίσημων κυβερνητικών τοποθετήσεων και υγειονομικών φορέων, φτάνοντας μέχρι τις παρυφές των θεωριών συνομωσίας.  Παραδείγματος χάρη, το 50,6% πιστεύει ότι πρόκειται για τυχαίο συμβάν όπως, εξάλλου, συνέβη με παρόμοιες πανδημίες του παρελθόντος. Από την άλλη πλευρά, το 34% δήλωσαν ότι ο κορωνοϊός κατασκευάστηκε σε κάποιο εργαστήριο από το οποίο έχει ξεφύγει. Το 35,4% πιστεύει ότι ο κορωνοϊός δεν είναι τόσο σοβαρό πρόβλημα όσο τονίζεται από τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, ενώ το 35,1% ισχυρίζεται ότι ο κορωνοϊός σχεδιάστηκε εξ αρχής με στόχο να μας αναγκάσει να εμβολιαστούμε. Το 29,4% θεωρεί ότι η κυβέρνηση λέει ψέματα ή υπερβάλει για το θέμα του κορωνοϊού.  

Παρ’ ότι οι δημοσκοπήσεις περιορίζονται στις δηλώσεις των συμμετεχόντων, οι προτιμήσεις των ανθρώπων παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον. Πώς μπορεί να διαβάσει κανείς τις συγκεκριμένες εμπειρικές μαρτυρίες για τις συνήθειες και τις πεποιθήσεις των ανθρώπων; Τα αποτελέσματα είναι τουλάχιστον αμφίσημα.  

Αφενός, ένα σημαντικό μέρος της κυπριακής κοινωνίας συνεχίζει να διαβάζει και να εμπιστεύεται εφημερίδες και παραδοσιακά μέσα επικοινωνίας, αναγνωρίζοντας τον ρόλο του δημοσιογράφου και του ερευνητικού αναλυτή. Οι ίδιοι άνθρωποι φαίνονται να εμπιστεύονται τους θεσμούς αλλά και τις πληροφορίες που παρουσιάζονται από υγειονομικούς φορείς, καθώς και τις οδηγίες προς τους κατοίκους της Κυπριακής Δημοκρατίας. Περίπου το ήμισυ των ερωτηθέντων ταυτίζονται με τις θέσεις των θεσμών της κυπριακής Πολιτείας.

Από την άλλη πλευρά, περίπου το ένα τρίτο των ερωτηθέντων τείνει να παρουσιάζει μια σημαντική ροπή προς «εναλλακτικές» θεωρήσεις.  Τόσο το πώς ξεκίνησε η πανδημία, η σοβαρότητα του προβλήματος αλλά και η καχυποψία προς θεσμούς, μέσα ενημέρωσης και φαρμακευτικές εταιρίες αποτελούν κοινό παρονομαστή μιας σημαντικής μερίδας του πληθυσμού. Σε αυτό το ένα τρίτο του πληθυσμού διακρίνει κανείς ανθρώπους οι οποίοι «βλέπουν» εχθρούς να συνωμοτούν εναντίον τους, ανθρώπους που αντιμετωπίζουν κάθε συμφορά, κάθε πανδημία, ως αποτέλεσμα κάποιου πανίσχυρου δακτύλου που κινεί τα νήματα της ιστορίας.

 

Ο ρόλος των μίντια και οι επιρροές τους στην κοινωνία

Επιστρέφοντας στα μαθήματα της ιστορίας, η έρευνα του Κάντριλ δημοσιεύτηκε το 1940 και έδειξε ότι οι άνθρωποι εκείνης της εποχής εμπιστεύονταν σημαντικά το ραδιόφωνο. Ο Κάντριλ έβλεπε το ραδιόφωνο ως μια αναδυόμενη τεχνολογία ενημέρωσης με σημαντικές κοινωνικές επιρροές. Στις μέρες μας, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αναδεικνύονται ως οι αποδέκτες σημαντικής εμπιστοσύνης σε σύγκριση με τα παραδοσιακά μέσα. Το ραδιόφωνο εκείνη την εποχή εκπροσωπούσε την τελευταία τεχνολογική εξέλιξη στον τομέα της πληροφόρησης και ψυχαγωγίας. Και βέβαια, στην εποχή μας φαίνεται ότι οι ψηφιακές πλατφόρμες έχουν έναν καταλυτικό ρόλο στην ανάδειξη θεωριών συνομωσίας καθώς δίνουν λόγο και νομιμοποίηση σε οποιονδήποτε παρουσιάζει οτιδήποτε.  

Επίσης, κατά τον Κάντριλ, το γεγονός ότι είχε προηγηθεί μια σημαντική οικονομική κρίση την δεκαετία του 1930, συνέβαλε στον μιντιακό πανικό του 1938. Γενικά, οι οικονομικές κρίσεις τροφοδοτούν τα φοβικά σύνδρομα των ανθρώπων μαζί με τα εξωτικά σενάρια που «εξηγούν» τις συμφορές τους. Ειδική μνεία γίνεται στην κριτική ικανότητα των ακροατών καθώς και τον ρόλο του εκπαιδευτικού συστήματος. Το τελευταίο όμως ας το αφήσουμε στην άκρη προσωρινά.

Επίσης, σημαντικός παράγοντας υπήρξε η θρησκοληψία. Οι θρησκόληπτοι άνθρωποι είχαν μεγαλύτερη ροπή προς την συνωμοσιολογία. Ως ψυχολόγος ο Κάντριλ, αναγνώριζε ότι ορισμένα άτομα τείνουν να υιοθετούν ευκολότερα ακραίες ερμηνείες. Οι συναισθητικά ασταθείς και φοβικές προσωπικότητες είναι περισσότεροι επιρρεπείς στις εξτρεμιστικές αναγνώσεις των γεγονότων.

Σίγουρα, την αναδυόμενη συνωμοσιολογία στον πλανήτη δεν μπορεί να την προσεγγίσει κανείς μονοδιάστατα. Είναι ένα σύνθετο ζήτημα στο οποίο εμπλέκονται η προσβασιμότητα που απολαμβάνει ο μέσος άνθρωπος σε σχέση με τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, οι οικονομικές κρίσεις, οι διάφορες μορφές θρησκοληψίας, η απώλεια εμπιστοσύνης προς τους παραδοσιακούς θεσμούς αλλά και οι διάφορες ακραίες και ασταθείς προσωπικότητες οι οποίες και λόγο έχουν και ηχηρή παρουσία, πράγμα καθόλου δεδομένο στο παρελθόν.

Από ότι φαίνεται, η Κύπρος δεν εξαιρείται από τις συγκεκριμένες εξελίξεις, πράγμα που μας οδηγεί στο ίδιο ερώτημα που θεσμοί και κυβερνήσεις αντιμετώπισαν το 1938. Και φυσικά το απάντησαν με επιπλέον ρυθμίσεις –νομικές αλλά και εκπαιδευτικές παρεμβάσεις – ώστε να μην επαναληφθεί το Νεουρκέζικο βράδυ της 30ης Οκτωβρίου του 1938, όταν ένα εκατομμύριο Αμερικανοί έτρεχαν πανικόβλητοι να γλυτώσουν από τους εξωγήινους εισβολείς, που κατέφθασαν από τον πλανήτη Άρη. 

* Αναπληρωτής Καθηγητής, Συντονιστής Προγράμματος Δημοσιογραφίας, Πανεπιστήμιο Κύπρου