Είμαστε ακόμη συγκλονισμένοι από τα πρόσφατα γεγονότα στις ΗΠΑ. Ωστόσο, δεν έχουμε την πολυτέλεια να συγκλονιστούμε σήμερα και να ξεχάσουμε αύριο. Η δημοκρατία είναι εύθραυστη, ευάλωτη σε επιθέσεις από μέσα και από έξω. Εμείς, οι υποστηρικτές της δημοκρατίας, επιδείξαμε αμέλεια και μια αφελή πεποίθηση ότι η δημοκρατία, μαζί με τις αξίες και τις ελευθερίες της, θα υπερασπιστεί μόνη της τον εαυτό της.
Πλέον, έχουμε απτές και εξαιρετικά δυσάρεστες, αποδείξεις ότι η πεποίθησή μας αυτή ήταν εσφαλμένη και ότι πολλοί άνθρωποι απλώς έχουν χάσει την εμπιστοσύνη τους στους δημοκρατικούς θεσμούς. Γνωρίζουμε επίσης ότι το ψηφιακό περιβάλλον δημιουργεί τόσο ευκαιρίες όσο και τεράστιους κινδύνους για τις δημοκρατίες και ότι έχει έρθει ο καιρός να μπει τάξη στην ψηφιακή έκφραση της δημοκρατίας. Τα γεγονότα ανήκουν σε όλους, οι απόψεις ανήκουν μόνο στο πρόσωπο που τις εξέφρασε. Η διάκριση αυτή έχει καταστεί θολή και οι σπόροι από τους οποίους βλάστησαν τα γεγονότα που είδαμε στις ΗΠΑ υπάρχουν και στην Ευρώπη. Λύση μπορεί να υπάρξει μόνο αν υπάρχει εμπιστοσύνη — στην επιστήμη, στις κυβερνήσεις και στην κοινωνία.
Η προσοχή εστιάζεται σήμερα στον ρόλο των μεγάλων εταιρειών τεχνολογίας. Όντως επέτρεψαν στις θεωρίες συνωμοσίας να ανθίσουν. Όντως αποκόμισαν κέρδη από την παραπληροφόρηση και επέτρεψαν σε κακόβουλους παράγοντες να επιδιώξουν οικονομικούς ή πολιτικούς σκοπούς. Όντως απέφυγαν την ευθύνη και τη λογοδοσία και όντως επηρεάζουν ή και εν δυνάμει ελέγχουν τον δημοκρατικό διάλογό μας.
Το γεγονός ότι μπορούν να απενεργοποιήσουν μόνιμα τον λογαριασμό του εν ενεργεία προέδρου των ΗΠΑ με βάση ασαφή κριτήρια και χωρίς εποπτεία μπορεί να είναι επικίνδυνο για την ελευθερία του λόγου. Παρότι πιστεύω ότι η ανεύθυνη υποκίνηση βίας από τον πρόεδρο Τραμπ έχρηζε αντίδρασης, είναι προφανές ότι δεν μπορούμε να συνεχίσουμε έτσι.
Τι μπορούμε να κάνουμε; Η απάντηση είναι πολύπλοκη, διότι η δημοκρατία επιβάλλει πολυπλοκότητα. Η αντίδραση πρέπει να είναι πολυδιάστατη. Δεν μπορούμε να τρέχουμε πίσω από το πρόβλημα μόνο κάθε φορά που καταλαμβάνει τα πρωτοσέλιδα.
Πρώτον, χρειαζόμαστε αυστηρότερο ρυθμιστικό πλαίσιο που να εφαρμόζεται αποτελεσματικά, και αυξημένη ευθύνη των παραγόντων του ψηφιακού περιβάλλοντος. Προτείναμε πρόσφατα νομοθεσία για τις ψηφιακές υπηρεσίες που θα αυξήσει τη λογοδοσία των διαδικτυακών πλατφορμών και θα αποσαφηνίσει τους κανόνες για την αφαίρεση παράνομου περιεχομένου. Πρόκειται για ρηξικέλευθη πρόταση, η οποία, ωστόσο, απαιτεί χρόνο για να γίνει πραγματικότητα και πρέπει να δράσουμε άμεσα.
Δεύτερον, πρέπει να λάβουμε άμεσα μέτρα για να αναδιοργανώσουμε την δημοκρατική συμμετοχή στην ψηφιακή εποχή και να εφοδιαστούμε με αποτελεσματικότερα εργαλεία για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης και του επιβλαβούς περιεχομένου. Το ευρωπαϊκό σχέδιο δράσης για τη δημοκρατία είναι ο χάρτης μας για τα μέτρα που πρέπει να λάβουμε προς την κατεύθυνση αυτήν. Χρειαζόμαστε ένα νέο σύμφωνο κατά της παραπληροφόρησης, χρειαζόμαστε λογοδοσία ως προς τους αλγόριθμους και να παύσουν οι εταιρείες να λειτουργούν σπασμωδικά, αλλά, αντιθέτως, να ενταχθούν σε ένα προβλέψιμο και διαφανές σύστημα. Χρειαζόμαστε περισσότερη διαφάνεια ως προς τις πολιτικές τους και την πρόσβαση στα σχετικά δεδομένα.
Το ρυθμιστικό πλαίσιο από μόνο του δεν μπορεί και δεν πρέπει να ρυθμίζει όλες τις λεπτομέρειες της ψηφιακής ζωής. Δεν πρέπει να θυσιάσουμε την ελευθερία της έκφρασης, η οποία απαιτεί ανοικτό χώρο — διαδικτυακό και μη. Πρέπει, όμως, να αναδιαμορφώσουμε τον τρόπο σκέψης των εταιρειών τεχνολογίας και των εργαζομένων τους. Οι αρχιτέκτονες δεν τηρούν μόνο τη νομοθεσία αλλά και κώδικες δεοντολογίας, για να διασφαλίζουν ότι τα κτίρια που σχεδιάζουν είναι ασφαλή για τους ανθρώπους. Οι προγραμματιστές και οι ειδικοί της τεχνολογίας των πληροφοριών πρέπει να ακολουθούν παρόμοια προσέγγιση κατά τον σχεδιασμό των αλγορίθμων τους. Ωστόσο, αυτό σπάνια ακούγεται από τα διοικητικά στελέχη των εταιρειών τεχνολογίας.
Τρίτον, πρέπει να παύσουμε να προσποιούμαστε ότι οι σημερινοί «θυροφύλακες» αντιμετωπίζουν ανταγωνισμό. Η επιλογή μεταξύ αντίπαλων πλατφορμών δεν είναι σαν την επιλογή μεταξύ σουπερμάρκετ. Είναι περισσότερο σαν να λέμε ότι δεν μας αρέσει ο αυτοκινητόδρομος Βρυξελλών-Παρισιού και γι’ αυτό επιλέγουμε να κατασκευάσουμε νέο. Γι’ αυτό οι πλατφόρμες πρέπει να υπόκεινται στους ειδικούς κανόνες και τις ευθύνες που προβλέπονται στην νομοθετική πρότασή μας για τις ψηφιακές αγορές.
Τέλος, πρέπει επίσης να συνειδητοποιήσουμε ότι ο κ. Τραμπ δεν αποτελεί μόνο αιτία, αλλά κυρίως σύμπτωμα. Όταν αποχωρήσει, τα βαθύτερα αίτια της διαίρεσης, η δυσπιστία και η απογοήτευση δεν θα εξαφανιστούν ούτε τα χαρακτηριστικά αυτά αφορούν αποκλειστικά την αμερικανική κοινωνία. Τα έχουμε και εδώ στην Ευρώπη.
Γι’ αυτόν τον λόγο πρέπει να συνεργαστούμε με τον νέο Πρόεδρο των ΗΠΑ κ. Τζο Μπάιντεν, ώστε να ενώσουμε τις δυνάμεις μας ως σύμμαχοι και να διαμορφώσουμε τους κοινούς κανόνες που αντικατοπτρίζουν τις δημοκρατικές μας αξίες. Υπάρχει αυξανόμενη συναίνεση και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού ότι οι μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας εγείρουν ζητήματα που μπορούν να απειλήσουν τις δημοκρατίες μας και πρέπει να βρούμε κοινές λύσεις σε αυτά τα προβλήματα.
Επομένως, δεν μπορούμε να επικεντρωθούμε μόνο στις πλατφόρμες. Πρέπει να καταστήσουμε την εκπαίδευσή μας κατάλληλη για την ψηφιακή πραγματικότητα. Όλοι πρέπει να εξοικειωθούμε περισσότερο με τον ψηφιακό κόσμο, να κατανοήσουμε τους βασικούς παράγοντες που καθορίζουν τι συμβαίνει στο διαδίκτυο και γιατί βλέπουμε συγκεκριμένο περιεχόμενο. Έτσι θα μπορούμε να πλοηγούμαστε με ασφάλεια στο διαδίκτυο.
Πρέπει να σταματήσουμε να ανεχόμαστε ως φυσιολογικές τις επιθέσεις κατά των αξιών μας, του κράτους δικαίου, της ανεξαρτησίας των δικαστών και των μέσων ενημέρωσης, των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της δημοκρατίας. Πρέπει να αντισταθούμε. Πρέπει να δείξουμε στους ανθρώπους ότι οι κίνδυνοι για τη δημοκρατία είναι κίνδυνοι για τα δικαιώματα και τις ελευθερίες τους. Πρέπει να ξαναβρούμε πάθος για την τετριμμένη πια δημοκρατική πραγματικότητα.
Πρέπει επίσης να μην αφήσουμε κανέναν στο περιθώριο. Μετά τον μόνιμο αποκλεισμό του κ. Τραμπ, πολλοί από τους υποστηρικτές του μετακινήθηκαν σε άλλους διαδικτυακούς χώρους και κλείστηκαν σε φούσκες ακόμη πιο ερμητικές. Δεν πρέπει να τους ξεχάσουμε. Πρέπει να βρούμε τρόπους να τους εντάξουμε ξανά στον δημοκρατικό διάλογο και να αποκαταστήσουμε την εμπιστοσύνη των πολιτών στη δημοκρατία και στη δύναμη της δημοκρατικής ανανέωσης.
*Αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τις Αξίες και την Διαφάνεια.
