Αν πάρουμε στα σοβαρά τη δήλωσή του και θεωρήσουμε ότι ο ομιλητής, παρά τον αυθορμητισμό που τον διακρίνει, ελέγχει το λόγο του, θα πρέπει να την εκλάβουμε ως ομολογία ενοχής. «Να κοιτάξεις Πρόεδρε και την οικονομία, αλλά να σταματήσουμε να κλέφτουμε όλοι, βάζω και τον εαυτό μου μέσα», ανέφερε ο Αρχιεπίσκοπος ότι είπε στον Πρόεδρο Αναστασιάδη.
Δεδομένου ότι η δήλωση αυτή έγινε στο πλαίσιο των εργασιών της Ερευνητικής Επιτροπής για τις κατ’ εξαίρεση πολιτογραφήσεις (τα «χρυσά διαβατήρια») και όχι χαλαρά με ζιβανία στο καφενείο, εικάζει κάποιος ότι ο Μακαριότατος εννοούσε όσα είπε. Επιπλέον, υποθέτουμε ότι με το ρήμα «κλέφτουμε» αναφερόταν συνεκδοχικά στη διαφθορά γενικότερα και τη διαβρωτική επιρροή της στην κοινωνία.
Το ενδιαφέρον δεν είναι μόνον η γενίκευση του φαινομένου («όλοι κλέβουμε») αλλά και η αυτοενοχοποίηση του ομιλητή – «βάζω και τον εαυτό μου μέσα». Συμμετέχει και ο Αρχιεπίσκοπος στο πάρτι της διαφθοράς; Συ είπας… Είναι επίσης αξιοπρόσεκτο ότι, καθότι ο Πρόεδρος Αναστασιάδης στην παρούσα συγκυρία επικρίνεται για τη στάση του στη διαφθορά, με διάχυτες, πλην ανεπιβεβαίωτες, υπόνοιες για προσωπική εμπλοκή του, ο πρώτος πληθυντικός μπορεί να εκληφθεί και ως έμμεση παραίνεση προς τον Πρόεδρο για λιγότερη απληστία («να σταματήσουμε να κλέφτουμε»)!
Όταν, στο κεντρικό δελτίο ειδήσεων του ΡΙΚ, ρωτήθηκε να διευκρινίσει τη δήλωσή του, ο Μακαριότατος είπε ότι αυτό που εννοούσε είναι «να πείσουμε εκείνους που κλέβουν να σταματήσουν». Περίεργη ερμηνεία. Εφόσον, καθ’ ομολογίαν του, ούτε ο ίδιος, ούτε ο Πρόεδρος είναι «κλέφτες», γιατί να χρησιμοποιήσει πρώτο πληθυντικό, ενοχοποιώντας μάλιστα τον εαυτό του; Ο παρουσιαστής του δελτίου ευγενικά δεν τον ρώτησε. Η Έμιλι Μαϊτλις του BBC μάλλον θα το χειρίζονταν διαφορετικά, αλλά αυτό είναι μια άλλη συζήτηση.
Ο Μακαριότατος διατύπωσε εμμέσως τη θεωρία του για τον περιορισμό της διαφθοράς – δια της πειθούς. Θεωρεί ότι οι διεφθαρμένοι πολιτικοί και επιχειρηματίες λειτουργούν σαν μέλη λέσχης συζητήσεων, στην οποία το ισχυρότερο επιχείρημα πείθει. Αντιστοίχως, οι έμποροι ναρκωτικών θα σταματήσουν την εγκληματική τους δραστηριότητα αν πεισθούν. Η ιδέα ότι απαιτούνται νόμοι, έλεγχοι και διώξεις, μηχανισμοί λογοδοσίας και κυρώσεις που θα μάχονται τη διαφθορά έχει δευτερεύουσα σημασία για ηθικολογούντα δημόσια πρόσωπα. Προέχει η προτροπή «μην κλέβετε».
Η ηθικολογία είναι, φυσικά άσφαιρη, καθότι ασπάζεται μια αφελή ανθρωπολογία, αναντίστοιχη με τη βιωμένη πραγματικότητα. Ένα περιβάλλον γενικευμένης ηθικολογίας είναι ένα περιβάλλον υποκρισίας και ατιμωρησίας. Οι ισχυροί ξεφεύγουν. Όταν όλοι «κλέφτουμε», κανείς δεν ασχολείται με τους πραγματικούς κλέφτες.
Αν ένας αξιωματούχος ενδιαφέρεται να αντιμετωπίσει τη διαφθορά, δύο, κυρίως, πράγματα πρέπει να κάνει. Να θεσπίσει αξιόπιστους μηχανισμούς λογοδοσίας, ελέγχου και κυρώσεων, και να δίνει ο ίδιος το καλό παράδειγμα.
Το δίνει ο Αρχιεπίσκοπος; Δείτε τη στάση του στο θέμα της δωρεάς προς την Αρχιεπισκοπή του Μαλαισιανού καταζητούμενου Τζο Λόου, στον οποίο δόθηκε κυπριακό διαβατήριο. Ο Μακαριότατος επικαλέστηκε άγνοια για το παρελθόν του Λόου. «Δεν είμαστε μέσα στην ψυχή του άλλου ή μέσα στο μυαλό του».
Δεκτό, αποδέχθηκε τη δωρεά του καλόπιστα. Από τη στιγμή, όμως, που αποκαλύφθηκαν σοβαρές καταγγελίες σε βάρος του δωρητή για υπεξαίρεση σημαντικών ποσών από Μαλαισιανό επενδυτικό κεφάλαιο και του έχει απαγγελθεί κατηγορία από την αμερικανική Δικαιοσύνη για υπεξαίρεση 2,7 δισ. δολαρίων (βλ. Financial Times, 10/3/20), ο Μακαριότατος όφειλε να δώσει το καλό παράδειγμα και να αποποιηθεί τη δωρεά.
Με άλλα λόγια, δεν χρειάζεται να περιμένει τυπολατρικά να αφαιρεθεί το κυπριακό διαβατήριο από τον Λόου για να επιστρέψει τη δωρεά, όπως έχει δηλώσει ότι θα κάνει ο Αρχιεπίσκοπος. Ο ηθικά οξύνους ηγέτης δεν ολιγωρεί. Δείχνει την ηθική ετοιμότητά του αναλαμβάνοντας γενναία την ευθύνη.
Για να έχουμε ένα μέτρο σύγκρισης. Όταν το 2019 ο διαβόητος Τζέφρεϊ Επστιν κατηγορήθηκε επισήμως από την αμερικανική Δικαιοσύνη για παιδεραστία, το ΜΙΤ, το οποίο είχε δεχθεί περίπου 800 εκατομμύρια σε δωρεές από τον Επστιν για 20 χρόνια, δεν περίμενε να καταδικαστεί επίσημα ο πρώην δωρητής του, αλλά εξέδωσε ανακοίνωση με την οποία ο πρόεδρος του πανεπιστημίου ζητούσε «βαθιά και ταπεινά συγγνώμη». Επιπλέον, γνωρίζοντας ότι η συγγνώμη δεν ήταν αρκετή, ο πρόεδρος δεσμεύτηκε ότι το ΜΙΤ θα έκανε ισόποση δωρεά σε φιλανθρωπικές οργανώσεις που ασχολούνται με τη σεξουαλική κακοποίηση.
Αυτά είναι ηθικά ανακλαστικά. Οι διαβεβαιώσεις ότι θα επιστρέψουμε τη δωρεά του Λόου όταν «ενημερωθούμε αναλόγως από τους αρμοδίους» είναι γραφειοκρατικές υπεκφυγές. Από έναν Αρχιεπίσκοπο αναμέναμε υποδειγματική ηθική οξύνοια – να δώσει το καλό παράδειγμα.
* Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου.
