Σε μια προσπάθεια καθορισμού του θεωρητικού υπόβαθρου της δημοκρατίας και αναφορικά με το περιεχόμενο και τις προϋποθέσεις μιας επιτυχημένης δημοκρατικής διακυβέρνησης επισημαίνεται ότι από την κλασική δημοκρατία της αρχαίας Αθήνας μέχρι τη φιλελεύθερη δημοκρατία του 19ου αιώνα αλλά και τις τάσεις των σύγχρονων πολιτικών θεσμών, έχουν διατυπωθεί θεμελιακά διαφορετικές απόψεις. Σε αυτό το πλαίσιο παρατίθεται ενδεικτικά ότι η σχετική ταξινόμηση που πρότεινε ο D. Held: “Μοντέλα Δημοκρατίας”, Αθήνα 2003, σελ. 18-19, αφορά την άμεση ή συμμετοχική δημοκρατία που αναδεικνύει την άμεση ανάμειξη των πολιτών στη λήψη αποφάσεων και τη φιλελεύθερη ή αντιπροσωπευτική δημοκρατία που αποτελεί ένα σύστημα εξουσίας με εκλεγμένους αξιωματούχους, οι οποίοι αναλαμβάνουν την εκπροσώπηση των συμφερόντων των εκλογέων τους στη βάση της κυριαρχίας του νόμου. OR. G. Mulgan: “DefiningDemocracy”. PoliticalScience, 20:2, σελ. 5 ορίζει τη δημοκρατία ως την άσκηση πολιτικής εξουσίας από τον λαό, αναγνωρίζοντας και την ύπαρξη μιας πολιτικής ανισότητας μεταξύ των πολιτών. Πρόκειται για έναν ορισμό που εγείρει προβληματισμούς, οι οποίοι αφορούν την αδυναμία ισότιμης διανομής της εξουσίας και την ανάγκη υπέρβασης της έλλειψης συναίνεσης και θέτει υπό αμφισβήτηση την ύπαρξη μιας γνήσιας δημοκρατίας. ΟΒ. Womack: “Party-statedemocracy: Atheoreticalexploration”. IssuesandStudies, 25:3, 1989,σελ. 39 επισημαίνει ότι στον σύγχρονο κόσμο η αντιπροσωπευτική δημοκρατία αποτελεί τον μοναδικό τρόπο διακυβέρνησης που μπορεί να εγγυηθεί τα συμφέροντα των πολιτών και τον έλεγχό τους επί της κρατικής εξουσίας.
Επομένως διαπιστώνονται δυσκολίες στο πλαίσιο ορισμού και κατηγοριοποίησης των διαφόρων προσεγγίσεων της θεωρίας της δημοκρατίας. ΣύμφωναμετουςG. H. FoxκαιG. Nolte: “IntolerantDemocracies”. HarvardInternationalLawJournal, 36:1, 1995, σελ. 14 καθορίζονταιταεξήςμοντέλα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας που νοηματοδοτούν με διαφορετικό τρόπο τα θεμελιώδη αξιώματα της φιλελεύθερης δημοκρατίας και οριοθετούν τα αντίστοιχα στρατόπεδα των θεωρητικών: η διαδικαστική και η ουσιαστική. Το διαδικαστικό μοντέλο καθορίζει τη δημοκρατία ως πλαίσιο λήψης πλειοψηφικών αποφάσεων και κρίνει ως μη αναγκαία την κρατική παρέμβαση και ως επαρκή την ελεύθερη αντιπαράθεση των ιδεών στον δημόσιο λόγο για την υλοποίηση του δημοκρατικού ιδεώδους. ΌπωςσημειώνειοM. Thiel: “ComparativeAspects” inThiel, M. (eds) The“MilitantDemocracy”PrincipleinModernDemocracies, London 2009, σελ. 385,ηδιαδικαστικήπροσέγγισηπεριγράφειτηδιαδικασίακαθορίζονταςωςασφαλιστικές δικλίδες του πολιτεύματος τις ελεύθερες και δίκαιες επιλογές, τη διάκριση νομοθετικής και εκτελεστικής εξουσίας καιτην ελευθερία της έκφρασης. Για τους θεωρητικούς της ουσιαστικής δημοκρατίας η δημοκρατική διαδικασία δεν είναι ο σκοπός αλλά το μέσο για τη δημιουργία μιας κοινωνίας που προσφέρει στους πολίτες πολιτικά δικαιώματα, τα οποία διασφαλίζουν τη συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεων και δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν με τρόπο που να αναιρεί τα ίδια ή άλλα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα. Επομένως η διαδικαστική δημοκρατία προβάλλει την ουδετερότητα απέναντι στο περιεχόμενο των αποφάσεων που λαμβάνονται από τον κυρίαρχο λαό και η ουσιαστική δημοκρατία απαιτεί σε κάθε απόφαση που λαμβάνεται στη βάση της πλειοψηφίας, τον σεβασμό των δημοκρατικών αξιών.
Στο πλαίσιο καθορισμού της έννοιας της δημοκρατίας ο Ομότιμος Καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης του ΕΚΠΑ Δημήτρης Χαραλάμπης επισημαίνει ότι πρόκειται για ένα σύστημα διακυβέρνησης υπό τους όρους ενός συγκεκριμένου τρόπου ανθρώπινης συμβίωσης που καθορίζεται στη βάση προϋποθέσεων υλοποίησης, τις οποίες οριοθετούν η έννοια του ελεύθερου, αυτοπροσδιοριζόμενου υποκειμένου φορέα αναπαλλοτρίωτων δικαιωμάτων και ελευθεριών, η έννοια της αναγνώρισης ίδιων δικαιωμάτων και ελευθεριών και η ουσιαστική ταύτιση αυτής της διαδικασίας αναγνώρισης με την έννοια του εκδημοκρατισμού και η έννοια του ανθρώπου ως έννοιας “πραγματικής αφαίρεσης”, καθώς κάθε άνθρωπος είναι μέτοχος αυτής της αφηρημένης έννοιας του φορέα δικαιωμάτων και ελευθεριών πέρα από κάθε πραγματικό, συγκεκριμένο και ειδικότερο προσδιορισμό. Η ουσιαστική έννοια της ισχύος της ανθρώπινης αξιοπρέπειας θεμελιώνει την πραγματική κοινωνική ένταξη και εξασφαλίζει την αυτονομία του υποκειμένου, υλοποιώντας την πολιτική αυτοδέσμευση της οικονομικής ελευθερίας.
Στο πλαίσιο του Διεθνούς Δικαίου καθορίζεται ότι η δημοκρατία στη βάση της ελεύθερης έκφρασης της βούλησης των ανθρώπων αποτελεί την πηγή της νομιμότητας των κυρίαρχων κρατών και επομένως των Ηνωμένων Εθνών. Η έννοια της δημοκρατίας παρουσιάζεται στην Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων που υιοθετήθηκε από τη Γενική Συνέλευση το 1948, διακηρύττει ότι η λαϊκή βούληση είναι το θεμέλιο της κυβερνητικής εξουσίας και αναφέρει τα θεμελιώδη δικαιώματα που είναι απαραίτητα για την ενεργή πολιτική συμμετοχή. Οι δράσεις των Ηνωμένων Εθνών που επιδιώκουν την προώθηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της ειρήνης και της ασφάλειας, περιλαμβάνουν την ενδυνάμωση των εθνικών θεσμών και φορέων της τοπικής αυτοδιοίκησης με σκοπό την ενίσχυση του ελέγχου προς την κεντρική εξουσία, την προώθηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου μέσω της ενίσχυσης της αποτελεσματικότητας των εθνικών μηχανισμών για τα ανθρώπινα δικαιώματα και των δικαστικών συστημάτων, τη διασφάλιση της ελευθερίας έκφρασης και πρόσβασης στην πληροφόρηση μέσω της ενίσχυσης της νομοθεσίας και του ρόλου των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης και την αρωγή των φορέων διεξαγωγής των εκλογών.
Η Διεθνής Ημέρα της Δημοκρατίας θεσμοθετήθηκε από τη Γενική Συνέλευση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών στις 08.11.07 και στο πλαίσιο των εορτασμών της Διακοινοβουλευτικής Ένωσης (IPU) αναδεικνύονται οι αξίες που αντιπροσωπεύει το πιο συμμετοχικό πολίτευμα της ανθρωπότητας, τίθεται ο προβληματισμός σχετικά με τη σημασία της δημοκρατίας και ενθαρρύνεται ο διάλογος μεταξύ Κοινοβουλίων και πολιτών, καθώς μόνο με την πλήρη συμμετοχή και στήριξη της διεθνούς κοινότητας, των εθνικών κυβερνήσεων και της κοινωνίας των πολιτών καθίσταται εφικτή η πραγμάτωση του ιδεώδους της δημοκρατίας που είναι αλληλένδετο με την ενίσχυση του κράτους δικαίου και τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών.
