“Το κράτος δικαίου προστατεύει τους πολίτες ενάντια στην εξουσία των ισχυρών. Αποτελεί τον εγγυητή των βασικότερων καθημερινών δικαιωμάτων και ελευθεριών μας. Μας επιτρέπει να εκφράζουμε τη γνώμη μας και να ενημερωνόμαστε από έναν ελεύθερο Τύπο… Οι παραβιάσεις του κράτους δικαίου δεν μπορούν να γίνουν ανεκτές. Θα συνεχίσω να υπερασπίζομαι τόσο αυτό όσο και την ακεραιότητα των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων μας. Είτε όσον αφορά την υπεροχή του ευρωπαϊκού δικαίου, την ελευθερία του Τύπου, την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης ή ακόμα και την πώληση «χρυσών διαβατηρίων». Οι ευρωπαϊκές αξίες δεν είναι προς πώληση”.
Πρόεδρος Φον ντερ Λάιεν, ομιλία για την κατάσταση της Ένωσης του 2020
Το κράτος δικαίου κατοχυρώνεται στο άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση ως μία από τις κοινές αξίες για όλη την ΕΕ. Αν και τα κράτη μέλη έχουν διαφορετικές εθνικές ταυτότητες, νομικά συστήματα και παραδόσεις, η βασική έννοια του κράτους δικαίου είναι κοινή σε ολόκληρη την Ένωση. Ο σεβασμός του κράτους δικαίου είναι απαραίτητος για να υπάρχει ισότητα ενώπιον του νόμου αλλά και εμπιστοσύνη των πολιτών και των επιχειρήσεων προς τους δημόσιους θεσμούς.
Η πρώτη στην ιστορία Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το κράτος δικαίου αναφέρεται σε 4 πυλώνες: (1) στα εθνικά συστήματα δικαιοσύνης (2)στην καταπολέμηση της διαφθοράς (3) στην πολυφωνία και την ελευθερία των μέσων μαζικής επικοινωνίας και (4), στους θεσμούς που εγγυώνται ελέγχους και ισορροπίες στο πολιτειακό σύστημα και που έχουν καίρια σημασία σε ένα αποτελεσματικό σύστημα δημοκρατικής διακυβέρνησης.
Το κράτος δικαίου έχει άμεσο αντίκτυπο στη ζωή μας. Το κράτος δικαίου κατοχυρώνει στην πράξη τα δικαιώματα που έχουμε ως πολίτες και στην απουσία του κράτους δικαίου, δεν μπορεί να λειτουργήσει μία επιχείρηση ή μία εταιρεία. Είναι το κράτος δικαίου που μας προστατεύει από την αυθαιρεσία των ισχυρών, όπου κι αν αυτοί βρίσκονται, και είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη διασφάλιση της ίσης μεταχείρισης και την προάσπιση των δικαιωμάτων των πολιτών της ΕΕ.
Η Επιτροπή στις 30 Σεπτεμβρίου δημοσίευσε την πρώτη Έκθεση σε επίπεδο ΕΕ για το κράτος δικαίου. Η έκθεση περιλαμβάνει στοιχεία από κάθε κράτος μέλος και καλύπτει τόσο τις θετικές όσο και τις αρνητικές εξελίξεις στην Ένωση. Είναι το αποτέλεσμα πολύμηνων διαβουλεύσεων με τα Κράτη Μέλη, τόσο σε πολιτικό επίπεδο στο Συμβούλιο όσο και σε τεχνικό επίπεδο.
Η έκθεση δείχνει πως πολλά Κράτη Μέλη έχουν υψηλά πρότυπα κράτους δικαίου, αλλά υπάρχουν και σημαντικές προκλήσεις. Για παράδειγμα, σε ό,τι αφορά τα μέσα μαζικής επικοινωνίας, υπάρχει ελευθερία και πολυφωνία. Η έκθεση σημειώνει ότι κατά τη διάρκεια της πανδημίας του κορωνοϊού αποδείχθηκε ότι τα ΜΜΕ διαδραμάτισαν ουσιαστικό ρόλο στην καταπολέμηση της παραπληροφόρησης. Ωστόσο, η έκθεση εγείρει και ανησυχίες σχετικά με την οικονομική ευρωστία των ΜΜΕ και την εξάρτησή τους από επιχειρηματικά και πολιτικά συμφέροντα.
Οι ιδιαίτερες περιστάσεις που διαμορφώθηκαν το 2020 έχουν δημιουργήσει πρόσθετες προκλήσεις όσον αφορά τα δικαιώματα των πολιτών, ενώ παράλληλα χρειάστηκε να επιβληθούν ορισμένοι περιορισμοί στις ελευθερίες μας, όπως, για παράδειγμα, στην ελεύθερη κυκλοφορία, προκειμένου να αντιμετωπιστεί η πανδημία COVID-19. Οι αποτελεσματικοί εθνικοί έλεγχοι για την προάσπιση του κράτους δικαίου διαδραμάτισαν καίριο ρόλο προκειμένου να εξασφαλιστεί ότι τυχόν τέτοιοι περιορισμοί στα δικαιώματά μας, περιορίζονται στις απαραίτητες και αναλογικές προς τον επιδιωκόμενο σκοπό ενέργειες και υπόκεινται σε εποπτεία από τα εθνικά κοινοβούλια και τις δικαστικές αρχές.
Όπως διαπιστώσαμε όλοι στις πρόσφατες αποκαλύψεις για τα χρυσά διαβατήρια στην Κύπρο, η συζήτηση για το κράτος δικαίου είναι πάντα επίκαιρη, έχει και πρακτική πτυχή, καθώς αφορά καθημερινές εκδηλώσεις του οργανωμένου κοινωνικού, οικονομικού και πολιτικού βίου. Συνεπώς, οι ανεπάρκειες σε ένα κράτος μέλος επηρεάζουν ή ακόμη και υπονομεύουν άλλα Κράτη Μέλη και την ΕΕ στο σύνολό της. Αυτή ήταν και η ουσία της απόφασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να κινήσει διαδικασία επί παραβάσει κατά της Κύπρου για το πρόγραμμα των “χρυσών διαβατηρίων”. Η παραχώρηση της ιθαγένειας ενός Κράτους Μέλους σε πολίτη χώρας εκτός ΕΕ συνεπάγεται αυτόματα και την παραχώρηση της Ευρωπαϊκής ιθαγένειας, με όλα τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που έχει ο κάθε Ευρωπαίος πολίτης. Και αν παρουσιασθεί πρόβλημα, το πρόβλημα δεν το έχει μόνον το Κράτος Μέλος που παραχώρησε την ιθαγένεια αλλά ολόκληρη η Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ευρωπαϊκή Ένωση: Ενωμένοι είμαστε πιο δυνατοί.
*Επικεφαλής της Αντιπροσωπείας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Κύπρο
