Χιλιάδες οι βομβιστικές επιθέσεις αυτοκτονίας ανά το παγκόσμιο και συνεχίζουν, ενώ οι επιπτώσεις της τρομοκρατικής επίθεσης στους δίδυμους πύργους στη Νέα Υόρκη στις 11.9.2001 επηρεάζουν και σήμερα. Το φαινόμενο δεν είναι πρόσφατο. Αιώνες πριν, Μουσουλμάνοι μαχαίρωναν σταυροφόρους μέσα στο πλήθος συχνά χωρίς ελπίδα διαφυγής ενώ στις αρχές του 20ού αιώνα μουσουλμάνοι Μoros στις Φιλιππίνες διέπραξαν αρκετές επιθέσεις εναντίον Αμερικανών. Από τη δεκαετία του ‘60 και μετά σχεδόν καθημερινά στην επικαιρότητα δέσποζε το μεσανατολικό ζήτημα για δεκαετίες, με αρκετές αεροπειρατείες και βομβιστικές επιθέσεις. Εμπειρίες με τρομοκρατικές επιθέσεις και απόπειρες για βομβιστικές επιθέσεις γνώρισε και η Κύπρος.
Το φαινόμενο εγείρει ορισμένα εύλογα ερωτήματα: πώς και γιατί κάποιος/κάποια γίνεται βομβιστής αυτοκτονίας; Οι βομβιστές αυτοκτονίας είναι φανατικοί με ψυχολογικά προβλήματα και, επίσης, μπορούμε να σκιαγραφήσουμε τέτοια άτομα; Υλικό για να απαντηθούν τα ερωτήματα αυτά υπάρχει σε έρευνες μεταξύ θρησκευόμενων μουσουλμάνων, εκθέσεις δικαστηρίων και αναφορές στα ΜΜΕ που αφορούν ενεργούς ιερούς πολεμιστές (μουσουλμάνους), μελέτες μελλοντικών βομβιστών αυτοκτονίας που αναχαιτίστηκαν ή επιβίωσαν ή εκπαιδευόμενους και, τέλος, εξειδικευμένες βάσεις δεδομένων διεθνώς. Όροι που χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν τέτοιους δράστες είναι jihadi, shahid και βομβιστής/μαχητής χωρίς πιθανότητα διαφυγής.
Βομβιστές αυτοκτονίας αξιοποιούνται από διάφορες οργανώσεις και κράτη γιατί αποτελούν ένα ισχυρό όπλο, κοστίζουν πολύ λίγο, ο βομβιστής αυτοκτονίας ελέγχει την τοποθεσία και τον χρόνο έκρηξης και μπορεί να πλησιάσει στόχους, αποτελεί πίεση προς τον εχθρό, για τους ομοίους του συμβολίζει έναν αγώνα δίκαιο για ελευθερία και αξιοπρέπεια, αλλά και αποφασιστικότητα και συχνά αποτελεί παράδειγμα προς μίμηση μεταξύ ορισμένων. Όσον αφορά στα κίνητρα πρώτιστη είναι η εκδίκηση για τον τρόπο μεταχείρισης και την κατοχή από κάποιον εχθρό, συνυφασμένη με προσωπική εμπειρία κακοποίησης στα χέρια του εχθρού. Το τραγικό είναι ότι συχνά τα θύματα είναι αθώοι πολίτες.
Μια μελέτη του Hasan 2005 συμπέρανε ότι η ηλικία τους κυμαινόταν από 18 έως 38, υψηλού μορφωτικού επιπέδου, από νορμάλ οικογένειες και ξεχωρίζουν για τη βαθιά πίστη που έχουν στον θεό τους. Εμπειρικές μελέτες τέτοιων ατόμων απορρίπτουν το στερεότυπο ότι είναι κοινωνικά απομονωμένοι, οικονομικά στερημένοι και όχι με σώας τας φρένας. Μια δημοσιευμένη μελέτη 87 Παλαιστινίων βομβιστών αυτοκτονίας βρήκε ότι είχαν μέση ηλικία 22 ετών, 40% αποφοίτησε από το λύκειο, 80% καταγόταν από πολυμελείς οικογένειες (τουλάχιστον 8 μέλη), σχεδόν όλοι δεν ήταν νυμφευμένοι και ήταν άρρενες, το κίνητρο της πλειοψηφίας ήταν εκδίκηση για τον θάνατο, τραυματισμό ή φυλάκιση ενός συγγενή ή τον τραυματισμό ή φυλάκιση των ιδίων αλλά, επίσης, ότι ζούσαν σε απάνθρωπες και ταπεινωτικές συνθήκες διαβίωσης που τους επέβαλαν άλλοι.
Όσον αφορά στο φύλο, οι γυναίκες εμφανίζονται με πολύ λιγότερα ποσοστά και είναι λίγο μεγαλύτερες στην ηλικία. Παραδείγματα τρομοκρατικών οργανώσεων που χρησιμοποίησαν γυναίκες βομβιστές αυτοκτονίας ήταν στη Σρι Λάνκα οι Tamil Tigers, στην Τσετσενία οι shiahidkas εναντίον των Ρώσων και το κουρδικό PKK στην Τουρκία.
Βομβιστές αυτοκτονίας συνήθως προέρχονται από κοινότητες που υποφέρουν από μακροχρόνια κατοχή, καταπίεση, ταπείνωση, είναι ανίσχυροι απέναντι στον εχθρό, αλλά έχουν έντονα ανεπτυγμένη την πίστη στην θρησκεία τους και είναι εθνικιστές -σε μία κοινωνία που επίσης προδιαθέτει στην αποδοχή του θανάτου. Τέτοια άτομα βρίσκουν σε μία τρομοκρατική οργάνωση τρόπο έκφρασης των δυνατών αισθημάτων που νιώθουν για τη στέρηση, την αδικία και την εχθρότητα και, όπως άλλοι παρόμοιοί τους που μαρτύρησαν πριν από αυτούς, ένα γρήγορο δρόμο στον παράδεισο (όπως πιστεύουν), ενώ ταυτόχρονα οι ίδιοι και η οικογένειά τους καταχτούν μία υψηλή θέση στη δικιά τους κοινωνία. Άλλοι τους θεωρούν τρομοκράτες, αλλά οι ίδιοι θεωρούν τον εαυτό τους μαχητή της ελευθερίας.
Γενικά ομιλούντες, τέτοιες οργανώσεις στη Μέση Ανατολή συνήθως στρατολογούν και εκπαιδεύουν για βομβιστές αυτοκτονίας άτομα άνω των 18 ετών, άτομα που δεν έχουν την αποκλειστική ευθύνη συντήρησης της οικογένειάς τους, που δεν είναι νυμφευμένοι και, τέλος, εάν είναι 2 αδέλφια ο ένας απορρίπτεται.
Για ιστορικούς, κοινωνικούς και οικονομικούς λόγους σε ορισμένες κοινωνίες στη Μέση Ανατολή αλλά και αλλού δεν είναι δύσκολο να βρει κανείς νεαρά άτομα με προδιάθεση να καταλήξουν βομβιστές αυτοκτονίας. Αυτό εξηγείται κυρίως από το γεγονός ότι από μικρά παιδιά κοινωνικοποιούνται σε μία κουλτούρα αντίστασης και αυτοθυσίας. Έτσι, κατά την εκπαίδευσή τους ο συνδυασμός θρησκευτικών στοιχείων και μίας συγκεκριμένης ταυτότητας τούς δίνουν μία λύση σε προσωπικά αισθήματα ντροπής, ταπείνωσης και αγανάκτησης. Εκπαιδεύονται σε μικρές ομάδες συλλογικά, απομονώνονται από τις οικογένειές τους και σε μεγάλο βαθμό από τον εξωτερικό κόσμο.
Συμπεραίνοντας, μπορούμε να κατανοήσουμε το φαινόμενο των βομβιστών αυτοκτονίας σε διαφορετικά επίπεδα ανάλυσης –κοινωνικές συνθήκες, στρατηγικούς στόχους, τη στρατηγική στρατιωτικών και παραστρατιωτικών οργανώσεων, κίνητρα σε ατομικό επίπεδο, τη στρατολόγηση ατόμων με προδιάθεση και την εντατική εκπαίδευσή τους όπου η θρησκεία είναι στο επίκεντρο. Αναμφίβολα τέτοιες οργανώσεις, άτομα και το φαινόμενο θα συνεχίσουν να υπάρχουν εφόσον υπάρχουν οι παράγοντες που το διαιωνίζουν.
* Ph.D (Cambridge), Εγκληματολόγος, Ομότιμος Καθηγητής, Τμήμα Νομικής Πανεπιστημίου Κύπρου, Επισκέπτης Καθηγητής Έρευνας, Cambridge University
