Τι γίνεται όταν η τύχη είναι ευνοϊκή απέναντί μας, ώστε να μην χρειάζεται να προσπαθήσουμε για την απόκτηση αγαθών; Πώς επιδρά στον ψυχισμό και πώς επηρεάζει το ήθος μας; Τα θέματα αυτά εξετάζει ο Αριστοτέλης στο Β΄ βιβλίο της Ρητορικής του. Γνωρίζοντας τους χαρακτήρες των ακροατών, ο ρήτορας θα προετοιμάσει τον λόγο του με στόχο την επιρροή του κοινού. Έπειτα από την ηλικία ως παράγοντα διαμόρφωσης του χαρακτήρα, οι τύποι που ακολουθούν περιλαμβάνουν αυτούς που τους ευνόησε η τύχη χαρίζοντάς τους ευγενική καταγωγή, πλούτο και δύναμη.
Ο πρώτος τύπος «τυχερού» ανθρώπου κατέχει το αγαθό της «εὐγενείας», δηλαδή της ευγενικής καταγωγής, η οποία προέρχεται από προγόνους που έχουν τιμηθεί πολύ (ἡ δ’ εὐγένεια ἐντιμότης προγόνων ἐστίν). Οι ευγενείς είναι φιλόδοξοι, καθώς επιθυμούν να αποκτήσουν ακόμη περισσότερες τιμές (όπως όλοι όσοι κατέχουν ένα αγαθό και θέλουν να το αυξήσουν). Ο Αριστοτέλης δεν δείχνει να τρέφει μεγάλη εκτίμηση απέναντί τους και (ως επιστήμων) τους παρουσιάζει να ακολουθούν τους νόμους της φύσης: «Πολλοί από αυτούς είναι ασήμαντοι (ευτελείς), γιατί στη γένεση των ανθρώπων συμβαίνει ένα είδος καρποφορίας, όπως και στους καρπούς της γης, ενίοτε αν είναι καλό το γένος, για κάποιο χρονικό διάστημα γεννιούνται εξαιρετικοί άνθρωποι, και έπειτα επιστρέφουν στην προηγούμενη κατάσταση. Έτσι λοιπόν, τα ευφυή γένη οδηγούνται σε παράφορα ήθη, όπως αυτοί που κατάγονται από τον Αλκιβιάδη και τον Διόνυσο τον πρώτο, ενώ τα σταθερά οδηγούνται σε ανοησία και νωθρότητα, όπως οι απόγονοι του Κίμωνος του Περικλή και του Σωκράτη». 1390b23-31
Ούτε και στον δεύτερο τύπο που περιγράφει ο Αριστοτέλης η τύχη λειτουργεί με εύνοια όσον αφορά τον χαρακτήρα. Οι πλούσιοι χαρακτηρίζονται αναιδείς και υπερόπτες (υβρισταί γαρ και υπερήφανοι), τρυφηλοί και αλαζόνες (τρυφεροὶ καὶ σαλάκωνες) και τέλος αγροίκοι (σόλοικοι), λόγω του ότι νομίζουν πως όλα αγοράζονται. Αυτό βέβαια είναι φυσικό, αφού δεν είναι λίγοι αυτοί που τους έχουν ανάγκη. Οι κατηγορίες του Αριστοτέλη συνεχίζονται: «Οι πλούσιοι θεωρούν ότι είναι οι πιο άξιοι να κυβερνούν, γιατί νομίζουν ότι κατέχουν αυτό που κάνει κάποιον άξιο να κυβερνήσει. Για να ανακεφαλαιώσουμε, το ήθος του πλούτου είναι το ήθος ενός ανόητου ευτυχισμένου ανθρώπου (ανοήτου ευδαίμονος ήθος ‹ἦθος› πλούτου ἐστίν)». 1391a14-15
Αν όμως κάποιος απέκτησε μόνος του τα πλούτη; Μήπως τότε εκτιμά τα πράγματα διαφορετικά; Όχι, κατά τον Αριστοτέλη, οι νεόπλουτοι έχουν τα ίδια ελαττώματα με τους πλούσιους και μάλιστα σε μεγαλύτερο βαθμό, γιατί τους λείπει η παιδεία του πλούτου (ώσπερ γαρ απαιδευσία πλούτου εστί το νεόπλουτον είναι). Ωστόσο, δεν κάνουν κακό στους άλλους με τα αδικήματά τους, τα οποία οφείλονται στην ακράτεια και την αναίδεια, όπως ο ξυλοδαρμός και η μοιχεία.
Η τρίτη κατηγορία των αγαθών που οφείλονται στην τύχη περιλαμβάνει τη «δύναμιν» (εξουσία, ισχύ). Τα αποτελέσματα που επιφέρει είναι ίδια ή και καλύτερα από του πλούτου. Οι ισχυροί άνθρωποι (δυνάμενοι) είναι πιο φιλόδοξοι από τους πλούσιους με τη διαφορά ότι οι πρώτοι μπορούν να πραγματοποιούν τα έργα τους λόγω της εξουσίας τους. Αν αδικήσουν όμως τα αδικήματά τους είναι μεγάλα, παρά μικρά.
Τα αγαθά που οφείλονται στην τύχη διαμορφώνουν τα ήθη, κατά τον τρόπο που το περιβάλλον διαμορφώνει τον χαρακτήρα μας. Πέρα από την καταγωγή, τον πλούτο και την εξουσία, η καλή τύχη (ευτυχία) συμβάλλει και σε άλλα δύο αγαθά: στο να έχει κάποιος καλά παιδιά (ευτεκνίαν) και στα σωματικά χαρίσματα (τα κατά το σώμα αγαθὰ). Το κεφάλαιο κλείνει με μία παρατήρηση: Οι άνθρωποι που έχουν καλή τύχη αγαπούν τους θεούς καθώς πιστεύουν πως εκεί οφείλονται τα αγαθά τους.
Ωστόσο, από την Αριστοτελική πραγματεία έχει γίνει ξεκάθαρο ότι τα αγαθά της τύχης δεν οδηγούν σε καλύτερα ήθη. Το αντίθετο. Ίσως τελικά η καλή τύχη να μην είναι και τόσο καλή.
*Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου διδάσκει Φιλοσοφία στο Med High
