Aφορμή για το άρθρο μου αυτό στάθηκε ο παρεξηγημένος τρόπος άσκησης κριτικής η οποία επιφέρει αρνητικά αποτελέσματα προκαλώντας ζημιά αντί να βελτιώνει τα πράγματα. Το όριο σωστής άσκησης της κριτικής είναι πολύ λεπτό και μπορεί εύκολα να ξεπεραστεί έστω και αν οι προθέσεις μπορεί ενίοτε να είναι καλοπροαίρετες.
Τι ορίζεται ως κριτική;
Η Κριτική είναι η ικανότητα επεξεργασίας ιδεών και απόψεων εξετάζοντας σε βάθος την ουσία των πραγμάτων αντικειμενικά αποτιμώντας τα θετικά ή αρνητικά και στοχεύοντας στην βελτίωση του ατόμου ώστε να μην άγεται από τις απόψεις των άλλων. Με πιο απλά λόγια δια μέσου της άσκησης κριτικής πρέπει να επιδιώκεται πάντα το καλύτερο.
Θετική ή αρνητική κριτική;
Η κριτική διακρίνεται σε θετική ή αρνητική. Η θετική κριτική χαρακτηρίζεται από επιβράβευση και ενθάρρυνση και σκοπό έχει τον έπαινο για κάτι καλό ή την διαπίστωση αρνητικών σημείων με σκοπό την διόρθωση και καλυτέρευση τους. Η αρνητική κριτική χαρακτηρίζεται από αρνητισμό, μηδενισμό και αποδοκιμασία και σκοπό έχει την αποδοκιμασία και τον χλευασμό.
Για να είναι η κριτική θετική χρειάζεται άριστη γνώση του θέματος για το οποίο ασκείται κριτική, να δίδεται η ευκαιρία του διαλόγου με διαλλακτικότητα και ηρεμία για να ακουστεί και η αντίθετη άποψη με σκοπό πάντα να οδηγηθούμε στην αλήθεια αντικειμενικά. Επιβάλλεται η αποφυγή εμμονών και προκαταλήψεων, πνεύμα αλληλεγγύης, ανιδιοτέλεια και απουσία προσωπικών συμφερόντων.
Η αρνητική κριτική υποκινείται από συμφέροντα, υποκρισία και ανειλικρίνεια και οδηγεί στην όξυνση και τον διχασμό δημιουργώντας αίσθημα αντεκδίκησης. Σε καμία περίπτωση ο αρνητισμός επιφέρει τα σωστά αποτελέσματα. Τα αίτια που οδηγούν στην αρνητική κριτική είναι είτε η ελλιπής παιδεία ή ο σκόπιμος αποπροσανατολισμός με στόχο την εξυπηρέτηση ατομικών συμφερόντων ή απλά από κακία ή ανάγκη του κριτή να καλύψει κάποια δικά του συμπλέγματα.
Η θετική κριτική αποτελεί βασικό πυλώνα της δημοκρατίας και ο ασκών θετική κριτική είναι ενεργός πολίτης που ελέγχει, αξιολογεί και ασκεί πίεση στα αρμόδια σώματα για το καλό του συνόλου. Μια τέτοια συμμετοχή είναι βασική και αναγκαία προϋπόθεση του δημοκρατικού πολιτεύματος. Με τη θετική κριτική βελτιώνονται οι αδυναμίες, τα λάθη και οι ατέλειες και οδηγεί στην καλυτέρευση των καταστάσεων.
Χαρακτηριστικά του κριτή:
Ο ασκών κριτική επιβάλλεται να είναι γνώστης του αντικειμένου για το οποίο κρίνει, να είναι αμερόληπτος, καλοπροαίρετος, να μην έχει εμμονές σε πρόσωπα ή καταστάσεις και να μην είναι φανατικά προσηλωμένος στις δικές του απόψεις. Σκοπός του κριτή πρέπει να είναι η αντικειμενική αλήθεια και η βελτίωση.
Σε κάθε περίπτωση πρέπει να δίδεται η δυνατότητα στον κριτή αλλά και στον κρινόμενο να μπουν σε διάλογο για το θέμα/αντικείμενο που κρίνεται ώστε να υπάρξει παραγωγικός διάλογος που θα αποφέρει θετικά αποτελέσματα και βελτίωση των πραγμάτων.
Είναι εύκολο να κρίνεις εκ του ασφαλούς:
Σε πολλές περιπτώσεις δυστυχώς βλέπουμε άτομα είτε ανώνυμα είτε υπό την κάλυψη πίσω κοινωνικών συνόλων ή ομάδων να κρίνουν χωρίς όρια και σεβασμό χάνοντας την ουσία οδηγούμενοι από πάθος και ξεχνώντας τον σκοπό, ο οποίος δεν πρέπει να είναι άλλος από την βελτίωση των πραγμάτων και το καλό του συνόλου.
Συνήθως αυτά τα άτομα υποκινούνται από προσωπικό συμφέρον ή εμμονές θεωρώντας ότι πράττουν για το καλό και με αυτό το πρόσχημα ’’βάλλουν’’ χωρίς μέτρο με την δικαιολογία ότι οι κρινόμενοι αξίζουν την κριτική τους γιατί είτε κατά την κρίση τους δεν προσπάθησαν αρκετά ή δεν έκαναν αυτό που έπρεπε να κάνουν. Το χειρότερο είναι όμως ότι αυτά τα άτομα νομίζουν ή θέλουν να νομίζουν ότι κάνουν το καθήκον τους ή ότι εξυπηρετούν κάποιο καλό σκοπό απλά και μόνο επειδή κρίνουν, χωρίς όμως να προσφέρουν κάτι ουσιαστικό και φυσικά οδηγούμενοι από το πάθος τους φτάνουν σε σημείο να ασκούν μόνο αρνητική κριτική με απώτερο σκοπό την ικανοποίηση δικών τους αναγκών.
Κριτική χάρη της κριτικής
Δυστυχώς στις μέρες μας είναι πολύ εύκολο να ασκηθεί κριτική για χάρη της κριτικής. Ο ασκών αρνητική κριτική προσδοκώντας την πρόκληση εντυπώσεων και φιλοφρονήσεων καθώς επίσης και την αυτοπροβολή καταντά να ασκεί κριτική για χάρη της κριτικής και όχι για την ανάπτυξη γόνιμου διαλόγου προς βελτίωση των καταστάσεων, χάνοντας την ουσία, η οποία πλέον αφορά τον ίδιο και τις ανάγκες του παρά το καλό του συνόλου.
Η άσκηση κριτικής και μόνο δεν μπορεί να φέρει την αλλαγή ή την πρόοδο αν ο κριτής δεν προσφέρει λύσεις και/ή συμβάλει ουσιαστικά προς την βελτίωση των πραγμάτων με προτάσεις αλλά και έργα (όπως είπε και ο Αβρααμ Λίνκολν «Έχει δικαίωμα να ασκεί κριτική εκείνος που έχει διάθεση να βοηθήσει»), καθώς είναι πολύ εύκολο να κρίνεις τις πράξεις και τα έργα των άλλων εκ του ασφαλούς παρά να προσπαθείς με προτάσεις και έργα να τους κάνεις καλύτερους. Μόνο δια μέσου του διαλόγου και του σεβασμού στην αντίθετη άποψη μπορεί να βελτιωθούν τα πράγματα, έτσι ώστε το περιεχόμενο της κριτικής να είναι σαφώς αντικειμενικό και άξιο προσοχής, διαφορετικά θα συντηρείται μια άγονη και κακεντρεχής αντιπαράθεση η οποία μόνο ζημία προκαλεί.
Από την άλλη οι αποδέκτες της κριτικής πρέπει να έχουν την αναγκαία πνευματική ωριμότητα, και φυσικά να είναι έτοιμοι να μπορούν να αποδεχτούν τη διαφορετική άποψη, αλλά και να μπορούν να παραδεχτούν ότι ενδεχομένως έσφαλαν στην αρχική τους προσέγγιση έτσι ώστε και οι ίδιοι να καλυτερεύσουν τις θέσεις τους και να δεχτούν προτάσεις, παρά να λάβουν στάση μάχης και άμυνας στην κριτική που τους γίνεται με αποτέλεσμα να μην βελτιωθούν ποτέ.
Την επόμενη φορά που θα ασκήσουμε κριτική ας αναλογιστούμε τι κάναμε εμείς για να βελτιώσουμε τα πράγματα, πού αποσκοπεί η κριτική μας και σε ποιο βαθμό βοηθά και να είμαστε έτοιμοι να προσφέρουμε με έργα προς υποστήριξη των ιδεών και πεποιθήσεών μας για ένα καλύτερο κόσμο.
* Δικηγόρος.
