Η ζωή είναι πεπερασμένη. Είναι όμως και σύντομη; Όταν ο Σενέκας γράφει το «Περί της συντομίας της ζωής» (De brevitate vitae) έναν οδηγό ζωής (ώστε να επιμηκύνουμε τον «βραχύ» μας βίο), επισημαίνει τη δυσκολία του να διδάξεις την τέχνη της ζωής.
«Χρειάζεται ολόκληρη η ζωή για να μάθεις πώς να ζεις, και αυτό θα σε εντυπωσιάσει περισσότερο, και χρειάζεται όλη η ζωή για να μάθεις πώς να πεθαίνεις. Πολλοί μεγάλοι άντρες, παραμερίζοντας εμπόδια και αποκηρύσσοντας τα πλούτη τους, εργασία και απολαύσεις, έθεσαν μοναδικό σκοπό τους ως το τέλος της ζωής τους να μάθουν πώς να ζουν˙ Ωστόσο, οι περισσότεροι έφυγαν από τη ζωή ομολογώντας ότι δεν το είχαν μάθει ακόμη, και πολύ περισσότερο δεν ήταν ικανοί να το διδάξουν.» (7)
Πράγματι, η «τέχνη του βίου» δεν διδάσκεται. Το μάθημα είναι πρακτικό, όχι θεωρητικό. Ο Σενέκας έχει γράψει μια πραγματεία για τη ζωή, δηλαδή για τον χρόνο. Όχι τον «απόλυτο», αντικειμενικό χρόνο, τον χρόνο των εξισώσεων της Φυσικής, αλλά για τον «πραγματικό» για τον χρόνο της ανθρώπινης ζωής, τον υποκειμενικό. Το ζήτημα μεταφέρεται στο πώς ο άνθρωπος θα ζήσει τη ζωή του συνειδητά, έχοντας γνώση της αξιοποίησης και της σπατάλης του χρόνου του, δηλαδή της ζωής του.
1 Το ζήτημα δεν είναι πόσο θα ζήσουμε, αλλά πώς: «Δεν είναι ότι έχουμε λίγο χρόνο ζωής, αλλά ότι σπαταλούμε τον περισσότερο. Η ζωή είναι αρκετά μεγάλη και μας έχει δοθεί με ικανοποιητική γενναιοδωρία, ώστε να μας επιτρέψει να επιτύχουμε τα μεγαλύτερα επιτεύγματα, εάν την επενδύουμε σωστά» (1)
2 Δεν υπάρχει καμία εγγύηση για το πόσο θα ζήσουμε. Επομένως, δεν αναβάλλουμε τη ζωή μας για αργότερα, όταν θα έχουμε περισσότερο χρόνο να κάνουμε αυτά που πραγματικά θέλουμε: «Ποια εγγύηση έχεις ότι η ζωή σου θα διαρκέσει περισσότερο; […] Πόσο αργά είναι να ξεκινήσουμε να ζούμε τότε μόνο όταν η ζωή μας τελειώνει. Πόσο ανόητα λησμονούμε τη θνητότητά μας αναβάλλοντας ολόκληρα σχέδια για το πεντηκοστό και εξηκοστό έτος της ηλικίας μας, σκοπεύοντας να αρχίσουμε να ζούμε από ένα σημείο στο οποίο ελάχιστοι καταφέρνουν να φτάσουν» (3)
3 Ζωή δεν σημαίνει πολλά χρόνια: «Δεν υπάρχει λόγος να πιστεύεις ότι κάποιος έζησε πολύ επειδή έχει λευκά μαλλιά ή ρυτίδες˙ Δεν έζησε πολύ, αλλά υπήρξε πολύ.» Η άσκοπη ζωή παρομοιάζεται με ένα ταξίδι, όπου το πλοίο μόλις αφήνει το λιμάνι θαλασσοδέρνεται χωρίς να πηγαίνει κάπου ο επιβάτης: «Δεν ήταν μεγάλο το ταξίδι του˙ η ταλαιπωρία του ήταν μεγάλη», αποφαίνεται ο Σενέκας. (7)
4 Οι περισσότεροι δεν υπολογίζουν τον χρόνο τους, ξοδεύοντάς τον, σπαταλώντας τη ζωή τους. Αν γνωρίζαμε πόσο θα ζήσουμε, όμως; «Αν ο καθένας μπορούσε να έχει μπροστά στα μάτια του όσα χρόνια του απομένουν, όπως γνωρίζει πόσα χρόνια έχουν περάσει, πόσο πανικοβλημένοι θα ήταν όσοι έβλεπαν πόσο λίγα απομένουν, και πόσο φειδωλοί θα ήταν με αυτά!» (8)
5 Η ζωή ξεγλιστράει αθόρυβα. Πρέπει να βρεις τον χρόνο να τη ζήσεις. Ο Σενέκας σαρκάζει την πολυάσχολη ζωή: «Εσύ είσαι απασχολημένος, και η ζωή βιάζεται να συνεχίσει. Στο μεταξύ ο θάνατος είναι εκεί, για τον οποίο, θέλοντας και μη, πρέπει να βρεις ελεύθερο χρόνο» (8)
Ο χρόνος διαιρείται σε τρεις περιόδους: το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον. Το παρελθόν είναι το μόνο βέβαιο, το έχουμε ήδη ζήσει, δεν αλλάζει. Αντιθέτως, το μέλλον είναι αβέβαιο, απρόβλεπτο. Το παρόν είναι σύντομο, μόλις το ζούμε γίνεται παρελθόν. «Όσοι λησμονούν το παρελθόν, αμελούν το παρόν και φοβούνται το μέλλον θα έχουν μια ζωή σύντομη και ανάστατη» (16)
Ο Σενέκας μας προτείνει να ζήσουμε το παρόν. Αυτό διαμορφώνει το παρελθόν και καθορίζει το μέλλον. Είναι το μοναδικό που βιώνουμε σε πραγματικό χρόνο, υποκειμενικό. Είναι η ζωή μας.
*Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου διδάσκει Φιλοσοφία στο Med High.
