Ατενίζοντας τη χερσόνησο του Aγίου Όρους και το απέραντο γαλάζιο που αφειδώς μας έχει χαριστεί αντιλαμβάνομαι την αδυναμία της ανθρώπινης φύσης να διαχειριστεί όχι μόνο πρακτικά αλλά και πνευματικά τα κακώς κείμενα που επεφύλαξε το 2020. Στο μυαλό μου δεν παύει ούτε στιγμή να τριγυρίζει η φράση του Μέγα Μακεδόνα στρατηλάτη Αλέξανδρου: «Δεν φοβάμαι ένα κοπάδι λιονταριών που διοικούνται από ένα πρόβατο. Φοβάμαι, όμως, ένα κοπάδι προβάτων που διοικούνται από έναν λέοντα». Το θέμα δεν είναι σε ποια από τις δύο κατηγορίες ανήκουμε ως λαός ή ακόμη αν δεν ανήκουμε σε καμία από αυτές αλλά τι βαθμό αυτογνωσίας διαθέτουμε ως πολίτες για να διακρίνουμε ποιοι είμαστε τελικά και τι ακριβώς επιδιώκουμε.
Με τον Κορωνοϊό να θερίζει, τους Τούρκους να προκαλούν αναιδώς, τη φτώχεια να καλπάζει και την ψυχική γαλήνη όλων να υποχωρεί σταδιακά και να δίνει τη θέση της στο άγχος και την αβεβαιότητα για το αύριο, γινόμαστε ακούσια μάρτυρες μιας εποχής που θα γραφτεί στην ιστορία όχι με χρυσά αλλά μάλλον με άλικα γράμματα. Μια εποχή που νομιμοποιεί το έγκλημα και φλερτάρει απροκάλυπτα με το θάνατο. Τί μας απομένει λοιπόν; Ποιά είναι η άμυνα μας απέναντι σε έναν πλανήτη, όπου ο άνθρωπος είναι ο χειρότερος εχθρός του ανθρώπου; Ίσως ο επαναπροσδιορισμός της πολιτικής σκέψης και πρακτικής; Οι αρχαίοι Έλληνες και πάλι φωτίζουν το δρόμο μας.
Στις μέρες μας μάθαμε να μιλάμε για σωστούς ή σκάρτους πολιτικούς, για ευνομούμενους πολίτες, για υπάκουους πολίτες αλλά λησμονήσαμε ίσως το σημαντικότερο, να μιλάμε για ηθική στον δημόσιο βίο, κάτι που στην αρχαία Ελλάδα θεωρείτο αυτονόητο. Η πολιτική αποτέλεσε κατεξοχήν αντικείμενο της φιλοσοφίας και μάλιστα της πρακτικής φιλοσοφίας με την έννοια ότι προσανατολίζεται στην καθημερινή πράξη. Η έννοια της πολιτικής καθιερώθηκε στην Αρχαία Ελλάδα μέσα από τα κείμενα του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, οι οποίοι έθεσαν και τα θεμέλια της πολιτικής επιστήμης. Η έννοια της Πολιτικής αποσκοπούσε στην ευδαιμονία της Πόλης, στο ευ ζην και πράττειν που στόχευε στην ηθική διάπλαση και συγκρότηση του ίδιου του ανθρώπου. Ας μην παραβλέπουμε ότι το ένα από τα τέσσερα εννοιολογικά στοιχεία της πολιτικής ήταν το ηθικό στοιχείο τονίζοντας μαζί με το γνωστικό στοιχείο και την ηθική βάση της πολιτικής. Ο πολιτικός ισούται με τον υπηρέτη της Πόλης. Στον Αριστοτέλη ούτε ο άνθρωπος νοείται χωρίς πόλη – άπολις, ούτε η πόλη χωρίς ανθρώπους. Η πόλη και μόνο εξασφαλίζει το αύταρκες αγαθό, απλησίαστο για τον άνθρωπο μακριά από την πόλη, με κοινό γνώμονα την ευδαιμονία και με βασική προϋπόθεσή ότι η εξουσία δεσμεύεται πάντα από την ηθική.
Η έννοια της πολιτικής εξουσίας με τη μορφή που τη γνωρίζουμε σήμερα είναι γέννημα θρέμμα της διδασκαλίας του Μακιαβέλλι μέσα από τον επιβλητικό έργο του «Ηγεμών». Σε αυτό το σημείο εγκαταλείπονται κατά κύριο λόγο οι ιδανικές πολιτείες του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Τότε ακριβώς η Πολιτική αποχωρίζεται από το ηθικό στοιχείο της εγκαινιάζοντας το δρόμο της νεότερης και σύγχρονης πολιτικής σκέψης, με όλες τις συνακόλουθες συνέπειες που γνωρίζουμε και βιώνουμε καθημερινά(ο σκοπός αγιάζει τα μέσα, η αρχή του διαχωρισμού της ηθικής του ηγεμόνα και του κράτους από την ηθική των ιδιωτών). Παρά ταύτα στην εποχή μας οι απόψεις κυρίως του Αριστοτέλη περί Πολιτείας αναβιώνουν με τη μορφή του σύγχρονου κοινοτισμού. Ειδικότερα οι κοινοτιστές – φιλόσοφοι, κυρίως Άγγλοι και Αμερικάνοι κατακρίνουν την παραμέληση της κοινότητας. Για τους κοινοτιστές η κοινωνία έχει προτεραιότητα έναντι του ατόμου. Μερικοί από τους κυριότερους εκπροσώπους του κοινοτισμού εμμένουν στις παραδοσιακές αξίες της κοινωνίας επαναφέροντας κατά κάποιο τρόπο θεμελιώδη στοιχεία της Πολιτείας του Αριστοτέλη. Ούτως ειπείν αναλύουν κατά πόσο θα μπορούσαμε να επιτύχουμε την ευδαιμονία στη σύγχρονη κοινωνία, επανεξετάζουν το θεσμό της δικαιοσύνης και το μείζον θέμα της καλλιέργειας της αρετής των πολιτών. Παρά την αξιόλογη αυτή απόπειρα εγείρονται πολλά ερωτήματα, όπως κατά πόσο δύναται η ευδαιμονία να λάβει μια κοινή ερμηνεία στα πλαίσια της σύγχρονης παγκοσμιοποίησης;
Η πρακτική φιλοσοφία (ηθική και πολιτική) του Αριστοτέλη πληροί όλες τις προδιαγραφές για να θεμελιώσει το οικοδόμημα της ανθρώπινης ευδαιμονίας ώς τις μέρες μας, με τη λογική ότι θα εξετασθεί ο προβληματισμός που γεννιέται, κατά πόσο είναι εφικτό να συνυπάρξουν σε μια εκδοχή οικουμενισμού πρόθυμοι πολίτες και πολιτικοί, που παρά τη διαφορετικότητά τους, θα χαρακτηρίζονται από ανεκτικότητα προς όλες τις κοινωνικές ομάδες όλων των κρατών. Τροφή για σκέψη πολιτικά σκεπτόμενων ανθρώπων.
* Υπ. Διδάκτωρ φιλοσοφίας – εκπαιδευτικός -συγγραφέας
