«ΑΘΗΝΑΙΟΣ: Παιδεία είναι εκείνη που γυμνάζει τον άνθρωπο από την παιδική ηλικία στην αρετή και του εμπνέει σφοδρή επιθυμία να την αγαπήσει και να γίνει τέλειος πολίτης, που να ξέρει να κυβερνά και να υπακούει στους νόμους σύμφωνα με το πνεύμα της δικαιοσύνης. Αυτό το είδος της ανατροφής καθορίζει, όπως μου φαίνεται, ο λόγος μας και τώρα μονάχα αυτήν θέλει να ονομάσει παιδεία». Πλάτων, Νόμοι, 643e
Όταν ο Πλάτων συγγράφει τους Νόμους, το τελευταίο του έργο, επανέρχεται στο θέμα της εκπαίδευσης των παιδιών και των νέων, προσπαθώντας να οικοδομήσει την ιδανική του Πολιτεία. Στον διάλογο λαμβάνουν μέρος ένας Αθηναίος, ο Κρητικός Κλεινίας και ο Σπαρτιάτης Μέγγιλος. Ο Αθηναίος, τον οποίο ο Πλάτων δεν κατονομάζει αποκαλύπτοντας μόνο την καταγωγή του, μονοπωλεί τη συζήτηση, προβάλλοντας τις Πλατωνικές απόψεις για τη σημαντικότητα του παιχνιδιού στην εκπαίδευση.
«ΑΘΗΝΑΙΟΣ: Λέγω, λοιπόν, και υποστηρίζω ότι όποιος άνθρωπος έχει σκοπό να γίνει ενάρετος σε ό,τι τον ενδιαφέρει, πρέπει να ασχολείται από την πρώτη του παιδική ηλικία αστεία και σοβαρά με τα σχετικά ζητήματα του κλάδου του. Όποιος θέλει, παραδείγματος χάριν, να γίνει καλός γεωργός ή οικοδόμος, ο δεύτερος πρέπει να παίζει χτίζοντας κανένα παιδιάστικο οικοδόμημα, κι ο πρώτος να καλλιεργεί τη γη. Κι όποιος ανατρέφει τον καθένα απ’ αυτούς τους δυο, πρέπει να τους φτιάχνει μικρά εργαλεία, απομιμήσεις των αληθινών. Επίσης όσα μαθήματα πρέπει να μάθει, να τα προμελετά. Ο οικοδόμος, λόγου χάριν, να μάθει να χρησιμοποιεί το μέτρο, ή το νήμα της στάθμης και ο πολεμιστής να καβαλικεύει παίζοντας τα άλογα ή κάμνοντας κάτι παρόμοιο, και να προσπαθεί ο νομοθέτης με τα παιχνίδια να στρέφει τις απολαύσεις και τις επιθυμίες των παιδιών εκεί όπου όταν φτάσουν πρέπει να τελειώσουν. Βασικό, λοιπόν, σκοπό της παιδείας νομίζουμε την σωστή ανατροφή που, με το παιχνίδι, θα οδηγήσει όσο το δυνατό αποτελεσματικότερα την ψυχή του παιδιού ν’ αγαπήσει με όλη του την ύπαρξη εκείνο, στο οποίο όταν γίνει άντρας, θα παραστεί ανάγκη να είναι τέλειος». 643b-d
Η Πολιτεία πρέπει να φροντίζει για την ευημερία των πολιτών της, γεγονός που θα συμβεί με τη θέσπιση νόμων αναφορικά με την εκπαίδευση. Από τα τρία έως τα επτά χρόνια «το ήθος του παιδιού θα διαμορφωθεί από το παιχνίδι». Το παιδί θα ανακαλύψει μόνο του τι του ταιριάζει, γι’ αυτό «ως τότε η τιμωρία θα οδηγεί αποτρεπτικά στο να μη γίνει καλομαθημένο, αλλά ούτε να έχει τη μορφή της ταπείνωσης». (793e)
Ο συγγραφέας των Νόμων εκπλήσσει τους συνομιλητές (και, γιατί όχι, τους αρχαίους αναγνώστες των έργων του) προτείνοντας τη σοβαρή αντιμετώπιση του παιχνιδιού από την πολιτεία. Για πρώτη φορά το παιχνίδι αντιμετωπίζεται ως εργαλείο μάθησης, που δεν προσφέρει μόνο ευχαρίστηση, αλλά έχει σχέση με τη διατήρηση των νόμων. Ο Πλάτων αντιμετωπίζει τα παιδιά ως αυριανούς πολίτες γι’ αυτό και το παιχνίδι είναι σημαντικότατο: «ΑΘΗΝΑΙΟΣ: Πιστεύω ότι σε όλες τις πόλεις υπάρχει μία συνολική άγνοια σχετικά με τα παιχνίδια των παιδιών, τα οποία είναι το κυριότατο θέμα για τη νομοθεσία και τη διατήρηση ή όχι των νόμων». (797a)
Η σταθερότητα όμως των παιχνιδιών εγγυάται και τη σταθερότητα του πολιτεύματος. Ως εκ τούτου, το είδος του παιχνιδιού δεν μπορεί να μείνει ανεξέλεγκτο. Ο Πλάτων παρατηρεί ότι τα παιχνίδια και οι κανόνες τους μεταβάλλονται. Αν οι νέοι συνηθίσουν στις αλλαγές, στο τέλος όχι μόνο θα τις ακολουθούν αλλά και θα τις επιζητούν, περιφρονώντας οτιδήποτε παλαιό. Ακόμη και τους νόμους. Αυτό θα σήμαινε μεγάλη καταστροφή για την πόλη.
Ο Πλάτων κατανοεί τη δύναμη του παιχνιδιού. Τα παιδιά παίζοντας μαθαίνουν να υπακούν. Στις τροφούς και τους γονείς, στους δασκάλους και τέλος στην πόλη.
Η ιδανική Πλατωνική πολιτεία χρειάζεται ιδανικούς πολίτες.
*Η Δρ ‘Έλσα Νικολαΐδου διδάσκει Φιλοσοφία στο Med High
