Η πρόσφατη δήλωση του Ρώσου πρέσβη στην Ελλάδα, Αντρέι Μασλόφ, που αναφέρεται στις προκλητικές ενέργειες της Τουρκίας στο Αιγαίο και την Κυπριακή ΑΟΖ, με ώθησε στη συγγραφή του παρόντος άρθρου. Ο Ρώσος Πρέσβης δήλωσε ότι η «ΑΟΖ των νησιών και η απαγόρευση των απειλών ή της χρήσης βίας είναι αυταπόδεικτα πράγματα», χαρακτηρίζοντας το Δίκαιο της Θάλασσας ως το θεμέλιο λίθο του καθεστώτος των θαλασσών. Σε σύγκριση με τις θέσεις των δυτικών δυνάμεων πάνω στο θέμα, η δήλωση του Ρώσου πρέσβη προχωρεί ακόμη ένα βήμα πιο πέρα. Εξαγγέλλει μια αρχή του διεθνούς δικαίου, που είναι καταχωρημένη στον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και απευθύνεται στην ουσία της συμπεριφοράς της Τουρκίας, χαρακτηρίζοντας την μη χρήση βίας ως «αυταπόδεικτο πράγμα».
Είναι γεγονός, ότι η Ρωσική Ομοσπονδία θεωρεί τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο ως παράγοντα όχι μόνο της περιφερειακής, αλλά και της ρωσικής εθνικής ασφάλειας. Ως εκ τούτου, η εσκεμμένη κλιμάκωση της κατάστασης στην περιοχή ανησυχεί την Ρωσία, που πιστεύει ότι θα δυσκολέψει την εξεύρεση πολιτικής λύσης των περιφερειακών διενέξεων. Δεδομένου ότι η ενεργειακή ανάπτυξη προγραμμάτων στην Ανατολική Μεσόγειο αποτελεί το μήλον της Έριδος για τα κράτη της περιοχής, η Ρωσία θεωρεί ότι η Κυπριακή Δημοκρατία έχει το δικαίωμα ανάπτυξης των ενεργειακών πόρων στην δική της ΑΟΖ, σύμφωνα με τους κανόνες του διεθνούς δικαίου, και ότι τα προβλήματα που προκύπτουν θα πρέπει να λυθούν μέσω διαλόγου, στην βάση του διεθνούς δικαίου και της Συνθήκης του Δικαίου της Θάλασσας.
Ως αντιπρόσωπος της Κύπρου στην Διάσκεψη της Στοκχόλμης για τα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης και ασφάλειας, πρότεινα, τον Μάρτιο του 1985, μια Διακήρυξη για τη μη χρήση βίας, που θα εξήγγελλε όλες τις σχετικές αρχές που περιέχονται στον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και την Τελική Πράξη του Ελσίνκι, θα έθετε κριτήρια διεθνούς συμπεριφοράς για τα κράτη που θα συμμετέχουν, και θα περιείχε τέτοια υποβοηθητικά μέτρα που θα εθεωρούντο αναγκαία, με στόχο να την κάνουν ένα πολιτικά δεσμευτικό έγγραφο.
Για να υποβοηθήσω τη σύνταξη της Διακήρυξης, πρότεινα τις ακόλουθες ιδέες: Η έννοια της μη χρήσης βίας καλύπτει όχι μόνο την πραγματική χρήση βίας, αλλά και την απειλή χρήση βίας. Υπάρχει, εν τούτοις, και η άλλη σπουδαία διάσταση, η επίδειξη δυνάμεως. Τόσο αυτή, όσο και η απειλή χρήση βίας σκοπό έχουν να εκφοβίσουν. Για να χυθεί περισσότερο φως στην έννοια της μη χρήση βίας, ενδιαφέρει να δούμε πως η χρήση βίας εκδηλώνεται. Η ηθική χρήση βίας καλύπτει περιπτώσεις κατά τις οποίες η βία εκδηλώνεται με σκοπό να παροτρύνει ένα κράτος να απαρνηθεί την πλήρη εξάσκηση των κυριαρχικών του δικαιωμάτων, περιπτώσεις πράξεων οικονομικού εξαναγκασμού, καθώς και απαιτήσεων μέρους η όλου του εδάφους ενός κράτους. Η ένοπλη επίθεση καλύπτει περιπτώσεις εισβολής, επίθεσης κατά του εδάφους ενός κράτους, πράξεις αντιποίνων, αιφνιδιαστικές επιθέσεις κ.λπ. Τέλος, θα πρέπει να γίνει αναφορά στην στρατιωτική κατοχή, την πρόσκτηση εδαφών και επιδρομή κατά συνόρων.
Εξ ίσου ενδιαφέρει να αναφέρουμε τι προστατεύεται με την εφαρμογή της αρχής της μη χρήση βίας: η εδαφική ακεραιότητα, η πολιτική ανεξαρτησία και κυριαρχία, το απαραβίαστο των συνόρων του κράτους και γενικά η διεθνής ειρήνη και ασφάλεια. Επιπλέον, η αρχή επιβάλλει ορισμένα καθήκοντα που αντιπροσωπεύουν την θετική άποψη του γενικού καθήκοντος των κρατών να απέχουν από την απειλή η χρήση βίας. Αυτή είναι η περίπτωση του καθήκοντος των κρατών να διευθετούν τις διεθνούς διαφορές τους με ειρηνικά μέσα, ούτως ώστε να μην θέτουν σε κίνδυνο την διεθνή ειρήνη, ασφάλεια και δικαιοσύνη, να αναπτύσσουν φιλικές σχέσεις που βασίζονται στον σεβασμό της αρχής των ίσων δικαιωμάτων, να σέβονται την κυριαρχική ισότητα όλων των κρατών και να εκτελούν με καλή πίστη τις υποχρεώσεις τους, που πηγάζουν από το διεθνές δίκαιο.
Οι περισσότερες αυτών των ιδεών περιλαμβάνονται στο Έγγραφο της Στοκχόλμης για τα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης και ασφάλειας και τον αφοπλισμό στην Ευρώπη, που υιοθετήθηκε στις 19 Σεπτεμβρίου 1986. Συγκρινόμενο με άλλα κείμενα, παρατηρούμε ότι υπάρχουν δύο νέες πρόνοιες στο Έγγραφο. Η πρώτη αναφέρεται στο αναφαίρετο δικαίωμα ατομικής η συλλογικής αυτοάμυνας, σε περίπτωση ένοπλης επίθεσης, και η δεύτερη, που τονίζει ότι η μη συμμόρφωση με την υποχρέωση αποφυγής απειλής η χρήσης βίας αποτελεί παραβίαση του διεθνούς δικαίου. Επιπλέον, εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι η ύπαρξη μιας ρήτρας που επαναβεβαιώνει ότι «η ασφάλεια στην Ευρώπη είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ασφάλεια στην περιοχή της Μεσογείου ως ένα όλον». Είναι, λοιπόν, πρόδηλο ότι η Τουρκία ως συμβαλλόμενο κράτος με το να μην συμμορφώνεται με την υποχρέωση αποφυγής της απειλής η χρήσης βίας παραβιάζει το διεθνές δίκαιο. Ως εκ τούτου, το πλαίσιο του Οργανισμού για την Ασφάλεια και την Συνεργασία στην Ευρώπη παρέχει ακόμη μια ευκαιρία στην Κυπριακή Δημοκρατία να εξασκήσει πίεση στην Τουρκία για της προκλητικές και έκνομες ενέργειές της.
*Πρέσβης ε.τ.
