Το Συναξάριον, σελ. 541, 542, στα περί του ΟΣΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΟΜΟΛΟΓΗΤΟΥ, αναφέρει τα ακόλουθα:
[Ιωάννης ο μακάριος ούτος Πατήρ ημών κατείγετο εκ της Ειρηνουπόλεως, ήτις ήτο μία εκ των δέκα πόλεων της εν τη Κοίλη Συρία Δεκαπόλεως, μεταξύ των οποίων ήτο η Καισάρεια η του Φιλίππου, η Καπερναούμ και η Τιβεριάς, αίτινες και εις τα Ιερά Ευαγγέλια αναφέρονται. Ήτο δε ο μακάριος ούτος υιός γονέων Χριστιανών και θεοφιλών, Θεοδώρου και Γρηγορίας ονομαζομένων, ήκμασε δε κατά τους χρόνους Κωνσταντίνου και Ειρήνης των βασιλέων (780-802).
Ενναετής δε γενόμενος ο Άγιος εθερμάνθη υπό του προς Θεόν πόθου και μετέβη εις Κοινόβιον, όπου εκουρεύθη Μοναχός. Πρόθυμος δε ών εις διακονίας, ταπεινός και υπήκοος, ηγαπήθη υπό του δασκάλου και Γέροντός του, μετά του οποίου μετέβη εις την Νίκαιαν κατά τον καιρόν που συνήλθεν εκει η Αγία Ζ Οικουμενική Σύνοδος η συγκροτηθείσα το δεύτερον εν Νικαία κατά το έτος (787). Εκείθεν επορεύθει εις Κωνσταντινούπολην όπου ο μέν Γέρον αυτού έγινεν Ηγούμενος και Αρχιμανδρήτης του Μοναστηρίου των Δαλμάτων, ο δε Όσιος ούτος Ιωάννης έγινε Μεγαλόσχημος και Ιερεύς και απεστάλη υπό του βασιλέως Νικηφόρου Α¨ του Πατρικίου του μετά την Ειρήνην βασιλεύσαντος (802-811), Ηγούμενος εις το εν Βιθυνία Μοναστήριον το ονομαζόμενον των Καθαρών, όπου ποιμάνας την του Χριστού Ποίμνην θεαρέστως και αποστολικώς υπέρ τα δέκα έτη, εγένετο προσφιλής εις όλους.
Όταν δε δε έμελλε να εκσπάση εις την Εκκλησίαν του Χριστού ο νέος παγκόσμιος πειρασμός εξ αιτίας της αιρέσεως των Εικονομάχων, τότε απεκαλύφθη παρά Θεού εις τον μακάριον τούτον ο ρηθείς σάλος. Όθεν συναρθροίσας όλην την αδελφότητα του Μοναστηρίου, ενουθέτησε και εδίδαξε αυτούς τα πρέποντα. Έπειτα δε είπε προς αυτούς «Γρηγορείτε και προσέχετε, Πατέρες και αδελφοί, ίνα μη καταντήσετε έρμαια του διαβόλου και αρνηθήτε την προσκύνησην των πανσέπτων και αγίων Εικόνων, διότι εμέ δεν θέλετε ίδει πλέον εις την παρούσαν ζωήν». Εν ώ δε έλεγε ταύτα, ήλθον απεσταλμένοι του εικονομάχου βασιλέως Λέοντος Ε΄ του Αρμενίου (813-820), οίτινες, αφού τους μεν Μοναχούς όλους διασκόρπισαν, τα δε υπάρχοντα του Μοναστηρίου άλλα μεν διαμοίρασαν, άλλα δε άφησαν να διαρπαγώσι, συνέλαβαν τον Άγιο και τον οδήγησαν σιδηροδέσμιον εις το Βυζάντιον. Παρουσιασθείς λοιπόν ο Άγιος εις τον βασιλέα, ωνόμασε τούτον, άνευ δειλίας, αλιτήριον και άθεον, αποδώσας εις τούτον και πολλά άλλα δύσφημα ονόματα, καθώς ήρμοζεν εις αυτόν.
Οι λόγοι ούτοι προκάλεσαν την οργήν του τυράννου, όστις θυμωθείς επρόσταξε και έδειραν ασπλάχνως με βούνευρα τον Άγιον. Δερόμενος δε ο μακάριος ηγάλλετο διότι εδέρετο δια την πίστιν του Χριστού την Αγίαν. Έπειτα εφυλακίσθη είς τι Μετόχιον του μοναστηρίου του επί τρείς ολοκλήρους μήνας και εκείθεν εξωρίσθη εις φρούριον ονομαζόμενον Πενταδάκτυλον, ευρισκόμενον εις την χώραν της Λάμπης*. Εκεί λειπόν έδεσαν τους πόδας του με αλύσεις σδηράς και έρριψαν αυτόν εις την φυλακήν όπου παρέμεινεν επί δεκαοκτώ μήνας. Έπειτα έφεραν αυτόν πάλιν εις Κωνσταντινούπολιν ……]
*) Ποια είναι η χώρα της Λάμπης και το εν αυτή φρούριον το ονομαζόμενον Πενταδάκτυλον; Ο Όσιος Νικόδημος διατυπώνει την σκέψιν ότι πρόκειται περί περιοχής της Πελοποννήσου. Συνειγορεί εις τούτο το γεγονός ότι Πενταδάκτυλον εκαλείτο υπό των Βυζαντινών το όρος Ταϋγετος, υπήρχε δε και χωρίον καλούμενον Λαμπιδία. Λάμπη υπάρχει και εν Κρήτη, αλλά δεν υπάρχει Πενταδάκτυλον. Επίσης εν Κύπρω υπάρχει όρος καλούμενον Πενταδάκτυλον δεν υπάρχει όμως Λάμπη. Ο Λεωντουπόλεως Σωφρόνιος αντί Λάμπης γράφει εν τη χώρα της Κάμπης. Μήπως όμως πρόκειτε περί του όρους Λάτμου, όπερ και νύν τουρκιστεί καλείταιΜπες-Παρμακ-Νταγήτοι Πενταδάκτυλον;
Επισημάνσεις:
Στο πιο πάνω απόσπασσμα του συναξαρίου αναφέρεται ότι, ο Ιωάννης ο Ομολογητής απεστάλη υπό του βασιλέως Νικηφόρου του Α¨, Ηγούμενος εις το Μοναστήρι των Καθαρών που βρίσκεται στην Βιθυνία.
Έπειτα αναφέρεται στην διάλυση του Μοναστηρίου των Καθαρών λέγοντας « Εν ώ δε έλεγε ταύτα, ήλθον απεσταλμένοι του εικονομάχου βασιλέως Λέοντος Ε΄ του Αρμενίου (813-820), οίτινες, αφού τους μεν Μοναχούς όλους διασκόρπισαν, τα δε υπάρχοντα του Μοναστηρίου άλλα μεν διαμοίρασαν, άλλα δε άφησαν να διαρπαγώσι, συνέλαβαν τον Άγιο και τον οδήγησαν σιδηροδέσμιον εις το Βυζάντιον».
Πιο κάτω αναφέρει ότι «εξωρίσθη εις φρούριον ονομαζόμενον Πενταδάκτυλον, ευρισκόμενον εις την χώραν της Λάμπης*.»
Σκέψεις και Προβληματισμοί:
Το Συναξάριον αναφέρεται σε Μοναστήρι των Καθαρών που βρίσκεται στην Βιθυνία και το οποίο διαλύθηκε από απεσταλμένους του βασιλέως Λεοντίου του Ε¨ (813-820). Μήπως οι διωχθέντες και διασκορπισθέντες μοναχοί του Μοναστηρίου αυτού, ήρθαν στην Κύπρο και δημιούργησαν νέο Μοναστήρι με την ίδια ονομασία, στον Λάρνακα της Λαπήθου:
Μήπως η αναφορά ότι ο Ιωάννης ο Ομολογητής εξωρίσθη εις φρούριον ονομαζόμενον Πενταδάκτυλον εις την χώραν της Λάμπης, εννοεί τον Λάρνακα της Λαπήθου: Προς τούτο να σημειώσω ότι η αρχαία Λάπηθος την εποχή εκείνη ονομαζόταν Λάμπουσα, και ο Λάρνακας της Λαπήθου ανήκε στο βασίλειο της Λαπήθου. Η εγκυκλοπαίδια Πολυγνώση αναφέρει τα πιο κάτω για την Λάμπουσα,
[Νεότερη ονομασία της αρχαίας κυπριακής πόλης της Λαπήθου. Η αρχαία Λάπηθος, πόλη παραθαλάσσια, βρισκόταν κτισμένη στη βόρεια ακτή της Κύπρου, στην περιοχή βόρεια των σημερινών χωριών Λάπηθος και Καραβάς. Τα δυο αυτά μεγάλα χωριά, κτισμένα ψηλότερα από τη θάλασσα, στην πλαγιά του βουνού, για περισσότερη ασφάλεια, αποτελούν διαδόχους οικισμούς της Λάμπουσας/ Λαπήθου.
Με την ονομασία Λάμπουσα η πόλη απαντάται κατά τα Βυζαντινά χρόνια και κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας, οπότε κι εγκαταλείφθηκε οριστικά ύστερα από καταστροφή της από σεισμούς, αλλά κι εξαιτίας πειρατικών επιδρομών. Σύμφωνα και προς την παράδοση, η πόλη είχε ονομαστεί Λάμπουσα επειδή έλαμπε από πλούτο κι ευημερία. Και πράγματι, φαίνεται ότι είχε γνωρίσει μεγάλη ακμή κατά την Πρωτοβυζαντινή περίοδο, μέχρι και τις αραβικές επιδρομές (7ος – 10ος μ.Χ. αιώνας) που την έπληξαν σοβαρά και την κατέστρεψαν.]
Συμπεράσματα:
Ο συνδιασμός της ονομασίας Πενταδάκτυλον ευρισκόμενον εις την χώραν της Λάμπης θα μπορούσε εύκολα να μας οδηγήσει στο ότι η χώρα της Λάμπης είναι το βασίλειον της Λάμπουσας και ότι «το φρούριον το ονομαζόμενον Πενταδάκτυλον, ευρισκόμενον εις την χώραν της Λάμπης», θα εννοούσε κάποιο φρούριο στην περιοχή αυτή, με πιθανότητα αυτό να ευρίσκετο εκεί που είναι τώρα το Μοναστήρι των Καθάρων. Σημειώνω ότι παλαιότερα τα μοναστήρια ονομάζονταν και φρούρια, διότι ήταν χτισμένα με προστατευτικά τείχη για προφύλαξη από τις επιδρομές πειρατών κτλ.
Το Μοναστήρι των Καθάρων στον Λάρνακα της Λαπήθου πιθανό να ιδρύθηκε μετά το 820 από τους εκτοπισθέντες μοναχούς του ομόνυμου διαλυθέντος Μοναστηριού της Βιθυνίας.
Υπάρχει όμως και πιθανότητα να ιδρύθηκε από άλλους μοναχούς και να ονομάστηκε Μοναστήρι των Καθαρών, προς τιμήν του Ηγουμένου Ιωάννου του Ομολογητού που διετέλεσε φυλακισμένος εις την περιοχή.
Η Μεγλαλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδια «Φιλόκυπρος» αναφέρει ότι στην περιοχή του Λάρνακος της Λαπήθου, ασκήτεψε ο Άγιος Ολφιανός, ο οποίος ήταν ένας εκ των 300 Αλαμάνων που ήλθαν από την Παλαιστίνη, (ο Άγιος Ολφιανός δεν αναφέρεται στο Συναξάριον). Αυτό ανοίγει την πιθανότητα να υπήρχε μοναστήρι (=φρούριο), στο σημείο που είναι το μοναστήρι των Καθαρών, με άλλη ονομασία (πιθανώς Πενταδάκτυλον), και μετά την εξωρία εκεί του Ηγουμένου Ιωάννη του Ομολογητού, να μετονομάσθηκε σε Μοναστήρι των Καθαρών προς τιμήν του.
Με όλα αυτά θα πορούσαμε να καταλήξουμε στην πιθανότητα, ότι η ιστορία του μοναστηριού της Παναγίας των Καθάρων στον Λάρνακα της Λαπήθου, συνδέεται με την ιστορία του μοναστηριού των Καθαρών στην Βιθυνία, και στο ότι το «φρούριο το ονομαζόμενον Πενταδάκτυλον, ευρισκόμενον εις την χώρα της Λάμπης», μάλλον είναι στην Κύπρο.
Ενημέρωση/Αξιολόγηση/Υιοθέτηση:
Με βάση τα προαναφερθέντα, θα ήταν καλό οι αρμόδιοι εκκλησιαστικοί παράγοντες, να αξιολογήσουν τις εκτιμήσεις αυτές και αν κρίνουν ορθό, να φροντίσουν όπως αναφερθεί στην υποσημείωση του Συναξαρίου, ότι το «εξωρίσθη εις φρούριον το ονομαζόμενον Πενταδάκτυλον, ευρισκόμενον εις την χώραν της Λάμπης», πιθανό να είναι στην Κύπρο, διότι εδώ υπάρχει και το όρος Πενταδάκτυλος και η χώρα (=βασίλειον) της πόλης Λάμπης (=Λάμπουσας) αλλά υπάρχει και το ομόνυμο μοναστήρι της Παναγίας των Καθάρων (ή Καθαρών).
Ευχαριστίες:
Θερμές ευχαριστίες στην Μοναχή Άννα, για την πολύτιμη βοήθειά της.
(Πρώην Γραμματέας της Συντονιστικής Επιτροπής Δήμων, Σωματείων και Οργανώσεων Επαρχίας Κερύνειας, από την ίδρυσή της το 1987 μέχρι το 2002.)
Ιστοσελίδα: www.andreaspetroudis.com
Email: andreaspetroudis@gmail.com
