«Δηλαδή, κανένας δεν είναι με τη θέλησή του κακός (κακὸς μὲν γὰρ ἑκὼν οὐδείς). Διότι ένας άνθρωπος γίνεται κακός από μία κακή κατάσταση του σώματος και από ανατροφή χωρίς παιδεία, και όλα αυτά είναι άσχημα και συμβαίνουν χωρίς τη θέλησή του». Πλάτων, Τίμαιος, 86d-e
Η θέση ότι «κανένας δεν είναι με τη θέλησή του κακός» επανέρχεται σε πολλά πλατωνικά έργα. Στον Πρωταγόρα (358d) ο Σωκράτης υποστηρίζει ότι «κανένας δεν έρχεται με τη θέλησή του στα κακά». Κάτι τέτοιο δεν ενυπάρχει στη φύση του ανθρώπου, και σε περίπτωση που έχει να επιλέξει ανάμεσα σε δύο κακά θα επιλέξει πάντοτε το λιγότερο κακό. Στην Πολιτεία (589c), στη συζήτηση για τον άδικο και τον δίκαιο, ο επικριτής του δικαίου «επικρίνει χωρίς να λέει τίποτα ορθό και επικρίνει χωρίς να ξέρει τι επικρίνει […] γιατί δεν κάνει λάθος ηθελημένα (οὐ γὰρ ἑκὼν ἁμαρτάνει). Αλλά και στους Νόμους δηλώνεται ότι «ο άδικος δεν είναι με τη θέλησή του άδικος» (πᾶς ὁ ἄδικος οὐχ ἑκὼν ἄδικος) με την έννοια ότι, αν κάποιος γνωρίζει ότι κάτι είναι κακό, δεν το πράττει (731c), γεγονός που επαναλαμβάνεται αργότερα (860d): «Όλοι αδικούν χωρίς τη θέλησή τους» (ἄκοντας ἀδικεῖν πάντας). Τέλος, στον Μένωνα (78b) ο Σωκράτης πείθει τον συνομιλητή του να δεχτεί ότι κανείς δεν επιθυμεί το κακό (καὶ οὐδεὶς βούλεσθαι τὰ κακά).
Ο Αριστοτέλης έχει αντίθετη άποψη και αφιερώνει το 5ο κεφάλαιο των Ηθικών Νικομαχείων στο να ανασκευάσει την πλατωνική θέση «Ουδείς εκών κακός». Για τον ίδιο, οι επιλογές ανάμεσα στο καλό και το κακό υπάρχουν, καθώς «ο άνθρωπος είναι η αρχή των πράξεών του». (1112b31-32)
Όπως εξηγεί ο Αριστοτέλης, η βούλησή μας αποβλέπει σε έναν σκοπό, ο οποίος αποτελεί το αντικείμενό της. Αν η αρετή εξαρτάται από εμάς και το ίδιο ισχύει και για την κακία. Οι επιλογές υπάρχουν, στο μέτρο που εξαρτώνται από εμάς τους ίδιους: «Όσες ενέργειές μας εξαρτάται από εμάς να τις πράξουμε, από εμάς εξαρτάται και να μην τις πράξουμε, και σε όσες μπορούμε να πούμε όχι μπορούμε να πούμε και ναι. […] Αν λοιπόν εξαρτάται από εμάς το να πράττουμε το καλά και κακά πράγματα, το ίδιο εξαρτάται και να μην τα πράττουμε, και αν από αυτά εξαρτάται αν πράττουμε καλά ή κακά, από εμάς εξαρτάται να είμαστε καλοί ή κακοί». (1113b7-14)
Ο Αριστοτέλης προχωρά ένα βήμα παραπέρα. Μπορεί να είναι κάποιος ευτυχισμένος ή κακός χωρίς τη θέλησή του; Η απάντηση είναι αρνητική. Κανείς δεν είναι ευτυχισμένος χωρίς τη θέλησή του, η κακία είναι εκούσια (μακάριος μὲν γὰρ οὐδεὶς ἄκων, ἡ δὲ μοχθηρία ἑκούσιον). Η μόνη αντίρρηση είναι αν δεχτούμε ότι δεν είμαστε η αιτία των πράξεών μας. Μπορεί να πράττουμε από άγνοια;
Ο Αριστοτέλης δεν παύει να επαναλαμβάνει ότι ο άνθρωπος ευθύνεται για την άγνοιά του. Απόδειξη ότι είναι υπεύθυνος για την άγνοιά του είναι ότι τιμωρείται από τους νομοθέτες, σε σημείο που να επιβάλλεται διπλάσια ποινή. Όσο είναι εκούσιες οι αρετές τόσο είναι και οι κακίες. Εξάλλου, ό,τι συμβαίνει με τα σωματικά ελαττώματα, άλλα προέρχονται από εμάς (μη εκγύμναση ή παραμέληση σώματος) και άλλα όχι (εκ γενετής αρρώστιες ή αναπηρίες κτλ.) το ίδιο συμβαίνει και με τα ψυχικά. Έχουν την αιτία τους στον άνθρωπο. «Γιατί η αρετή να είναι σε μεγαλύτερο βαθμό εκούσια από την κακία;».
Οι αρετές είναι μεσότητες και έξεις (συνήθειες) και οι πράξεις μας προέρχονται από εμάς, σαν να προστάζει ο ορθός λόγος, γι’ αυτό «έχουν την αρχή τους σε εμάς τους ίδιους και είναι εκούσιες». (1115b29-31)
Ο Αριστοτέλης επιστρέφει την ευθύνη στον άνθρωπο. Χωρίς δικαιολογίες. Η αρετή είναι εκλογή. Το ίδιο και η κακία. Εν κατακλείδι, επιλέγουμε τον εαυτό μας. Πας εκών κακός.
Η δρ Έλσα Νικολαΐδου διδάσκει Φιλοσοφία στο σχολείο Med High
