Στην υπογραφή ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ενός πρώην Ειδικού Εισηγητή των Ηνωμένων Εθνών υπήρχε μια φράση που μου έχει μείνει αξέχαστη: «Δεν συμμετέχω σε manels». Ο όρος «manel», που πλέον χρησιμοποιείται ευρέως για να περιγράψει πάνελ αποτελούμενα αποκλειστικά από άνδρες, δεν είναι απλώς περιγραφικός· αντανακλά δομικά πρότυπα σχετικά με το ποιος αναγνωρίζεται ως ειδικός και ποιος τελικά συμπεριλαμβάνεται.

Στις 31 Μαρτίου 2026, το Πανεπιστήμιο Κύπρου διοργάνωσε εκδήλωση για το καθεστώς και το μέλλον των Βρετανικών Βάσεων στην Κύπρο. Όλοι οι ομιλητές ήταν άνδρες. Δεν υπάρχουν γυναίκες ακαδημαϊκοί στο Πανεπιστήμιο Κύπρου που θα μπορούσαν να μιλήσουν; Δεν υπάρχουν γυναίκες ειδικοί στον τομέα; Ιδίως όταν η εκδήλωση δεν περιορίστηκε σε εσωτερικούς εμπειρογνώμονες, όπως αποδεικνύεται από την πρόσκληση του πρώην Γενικού Εισαγγελέα της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Προφανώς, αυτό δεν ισχύει. Η Δρ Νάσια Χατζηγεωργίου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο UCLan Cyprus, είναι ευρέως αναγνωρισμένη ειδικός στο αντικείμενο της εκδήλωσης, ωστόσο δεν συμπεριλήφθηκε.

Και αυτό έχει σημασία.

Η συνεχιζόμενη επικράτηση πάνελ αποκλειστικά από άνδρες δεν αποτελεί απλώς αβλεψία. Είναι ένδειξη βαθύτερων, εδραιωμένων αντιλήψεων για το ποιος θεωρείται «αυθεντία» στον δημόσιο λόγο. Σε περιβάλλοντα που υποτίθεται ότι προάγουν την ισότητα, την εξειδίκευση και την πνευματική ακεραιότητα, τέτοιες επιλογές δεν μπορούν να θεωρούνται ουδέτερες.

Μη διαθέσιμες ή μη προσκεκλημένες;

Όταν διοργανώνονται ακαδημαϊκές εκδηλώσεις στην Κύπρο, κατά καιρούς έχω επικοινωνήσει με διοργανωτές όταν διαπιστώνω ακόμη ένα πάνελ αποτελούμενο αποκλειστικά από άνδρες. Έχοντας κατά νου συγκεκριμένες, ισχυρές γυναίκες υποψήφιες, ρωτώ γιατί έχουν προσκληθεί μόνο άνδρες. Η απάντηση που λαμβάνω, σχεδόν χωρίς εξαίρεση, είναι η ίδια: δεν υπήρχαν διαθέσιμες γυναίκες.

Αυτή τη φορά, ωστόσο, ακολούθησα μια διαφορετική προσέγγιση. Επικοινώνησα απευθείας με τη Δρ Χατζηγεωργίου. Η απάντησή της ήταν αποκαλυπτική. Δεν είχε προσκληθεί. Η ανταλλαγή αυτή με οδήγησε να αναστοχαστώ όλες τις προηγούμενες περιπτώσεις όπου οι διοργανωτές υποστήριζαν ότι «προσπάθησαν» αλλά δεν βρήκαν διαθέσιμες γυναίκες. Η επαναλαμβανόμενη αυτή εξήγηση καθίσταται δύσκολο να γίνει πιστευτή, όταν ισχυρές και ορατές υποψήφιες παρακάμπτονται στην πράξη.

Η Δρ Χατζηγεωργίου αναγνωρίζεται ευρέως ως ειδικός στο ζήτημα των Βρετανικών Βάσεων στην Κύπρο. Η εξειδίκευσή της δεν είναι ούτε θεωρητική ούτε περιθωριακή. Έχει δημοσιεύσει επιστημονικά άρθρα, έχει δώσει συνεντεύξεις, έχει συγγράψει εκθέσεις και έχει παρουσιάσει εργασίες σε συνέδρια για το θέμα. Μετά την πρόσφατη επίθεση με drones σε βάση των Βρετανικών Βάσεων στην Κύπρο, έχει μάλιστα φιλοξενηθεί, μεταξύ άλλων, στους The New York Times, The Telegraph, το κρατικό Nederlandse Publieke Omroep και την Cyprus Mail. Κι όμως, για μια εκδήλωση στην ίδια της την πόλη, με αντικείμενο στο οποίο η εξειδίκευσή της είναι προφανής, δεν συγκαταλέγεται στους ομιλητές.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση, τουλάχιστον, το ζήτημα δεν ήταν η διαθεσιμότητα. Ήταν η επιλογή.

Η UN Women έχει επισημάνει ότι τα manels δεν οφείλονται στην έλλειψη καταρτισμένων γυναικών. Αντιθέτως, αντανακλούν περιορισμένα δίκτυα και ασυνείδητες προκαταλήψεις στην επιλογή «ειδικών». Τα δεδομένα το επιβεβαιώνουν. Έκθεση του Open Society Foundations δείχνει ότι τρεις στους τέσσερις ομιλητές σε συνέδρια υψηλού επιπέδου είναι άνδρες.

Δομες και δυναμικές

Έχοντας παρακολουθήσει επανειλημμένα πάνελ αποτελούμενα αποκλειστικά από άνδρες στην κυπριακή ακαδημαϊκή κοινότητα (και όχι μόνο), δεν μπορώ παρά να θέσω ένα απλό ερώτημα: τι ακριβώς κάνουμε λάθος;

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε συνέδριο ή εκδήλωση στην Κύπρο οργανώνεται με αποκλειστικά ανδρική εκπροσώπηση. Αντιθέτως, υπάρχουν αρκετά παραδείγματα ισορροπημένων, ως προς το φύλο, εκδηλώσεων στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και αλλού. Ωστόσο, τα θετικά αυτά παραδείγματα, όσο καλοδεχούμενα κι αν είναι, δεν αρκούν.

Τα manels δεν αποτελούν μεμονωμένες αστοχίες. Αντικατοπτρίζουν βαθύτερες δομικές δυναμικές, τις οποίες πολλές γυναίκες βιώνουν ως αναπόσπαστο μέρος τόσο της επαγγελματικής όσο και της προσωπικής τους ζωής. Και το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην ακαδημαϊκή κοινότητα. Ενδεικτικά, σε πρόσφατη συζήτηση στο ΡΙΚ για τις επικείμενες βουλευτικές εκλογές, συμμετείχαν εννέα άνδρες ομιλητές, με έναν άνδρα δημοσιογράφο στον ρόλο του συντονιστή.

Η ύπαρξη των manels, είτε στην ακαδημαϊκή κοινότητα είτε αλλού, δεν μπορεί να αποδοθεί σε σύμπτωση ή αναγκαιότητα. Αντανακλά κάτι βαθύτερο: μια αποτυχία να ευθυγραμμιστεί η πρακτική με όσα ήδη γνωρίζουμε για την ισότητα, την εξειδίκευση και τη συμπερίληψη.

Δεν είναι ότι κάθε πάνελ οφείλει να τηρεί μια μηχανιστική «αριθμητική» φύλου για να θεωρείται θεμιτό. Είναι ότι τα manels παραμένουν ένα ορατό σύμπτωμα μιας βαθύτερης θεσμικής συνήθειας: της αντιμετώπισης της ανδρικής εξειδίκευσης ως προεπιλογής και της γυναικείας ως προαιρετικής, εξαιρετικής ή, ακόμη χειρότερα, δυσκολότερα εντοπίσιμης.

Τα ομοιογενή πάνελ αποκλείουν άλλες μορφές γνώσης και άλλες οπτικές. Και, τελικά, διαιωνίζουν την υποεκπροσώπηση και τη στρεβλή εκπροσώπηση των γυναικών.

Η ισότητα των φύλων ως νομική και θεσμική δέσμευση

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η ισότητα των φύλων δεν αποτελεί απλώς επιδίωξη. Είναι κατοχυρωμένη μέσω της αρχής της ενσωμάτωσης της διάστασης του φύλου (gender mainstreaming), η οποία απαιτεί η ισότητα να ενσωματώνεται σε όλες τις πολιτικές και πρακτικές, συμπεριλαμβανομένων των διαδικασιών λήψης αποφάσεων και της συμμετοχής εμπειρογνωμόνων.

Η Κύπρος ασκεί αυτή την περίοδο την Προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο ρόλος αυτός συνεπάγεται όχι μόνο πολιτική προβολή, αλλά και κανονιστική ευθύνη. Οι επίσημες τοποθετήσεις που συνδέονται με την Προεδρία δίνουν έμφαση στην ενίσχυση της συμμετοχής των γυναικών και στην προώθηση της ισότητας στη δημόσια ζωή. Αν αυτό είναι το περιεχόμενο της δημόσιας δέσμευσης, τότε οι ακαδημαϊκές και δημόσιες εκδηλώσεις στην Κύπρο οφείλουν να το αντικατοπτρίζουν στην πράξη.

Το Γραφείο της Επιτρόπου Ισότητας των Φύλων στην Κύπρο έχει επανειλημμένα υπογραμμίσει τη σημασία της ενσωμάτωσης της διάστασης του φύλου, της συμμετοχής των γυναικών και της ουσιαστικής ισότητας.

Δεν πρόκειται για «πόλεμο φύλων»

Δεν πρόκειται για «πόλεμο φύλων» — και δεν θα έπρεπε να παρουσιαστεί ως τέτοιος. Δεν αφορά την υποβάθμιση της συμβολής των ανδρών. Αφορά τη διασφάλιση ότι η εξειδίκευση δεν ορίζεται συστηματικά με τρόπους που αποκλείουν εξίσου (ή και περισσότερο) καταρτισμένες γυναίκες.

Η συμπερίληψη δεν εξαντλείται στη συμβολική παρουσία. Προϋποθέτει ουσιαστική συμμετοχή.

Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι η παρουσία  γυναίκας συντονίστριας στην προαναφερθείσα εκδήλωση σημαίνει ότι δεν πρόκειται για manel. Ωστόσο, μια τέτοια προσέγγιση, τουλάχιστον για εμένα, δεν είναι επαρκής. Η συντονιστική παρουσία δεν ισοδυναμεί με συμμετοχή. Παρατηρείται όλο και συχνότερα η τάση να αποφεύγεται η κριτική προς τα manels μέσω της τοποθέτησης μιας γυναίκας στο περιθώριο της συζήτησης, ενώ η ουσιαστική ανταλλαγή εξειδίκευσης παραμένει αποκλειστικά ανδρική.

Αυτό δεν είναι συμπερίληψη. Είναι υπεκφυγή.

Η ισότητα των φύλων δεν ικανοποιείται με συμβολικές παρουσίες. Απαιτεί ουσιαστική συμμετοχή στην παραγωγή γνώσης.

Η σύνθεση των πάνελ έχει σημασία, διότι η συμμετοχή σε συνέδρια επηρεάζει την ορατότητα, την επαγγελματική αναγνώριση και την πρόσβαση σε δίκτυα. Και επειδή η ποικιλομορφία δεν προκύπτει αυτόματα — είναι αποτέλεσμα συνειδητών επιλογών. Σε οργανωτικά και δημόσια περιβάλλοντα, έχει επισημανθεί ότι τα manels διαιωνίζουν την υποεκπροσώπηση και τη στρεβλή εκπροσώπηση των γυναικών, αναδεικνύοντας άνδρες ακόμη και όταν υπάρχουν πολλές εξίσου καταρτισμένες γυναίκες στον ίδιο τομέα. Μελέτες στον χώρο της ιατρικής και των επιστημονικών συνεδρίων καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα.

Συμπέρασμα

Το ζήτημα δεν αφορά μια προσωπική κριτική προς έναν μόνο θεσμό, αλλά μια ευρύτερη ακαδημαϊκή κουλτούρα που εξακολουθεί να αναπαράγει αποκλεισμούς. Τα πανεπιστήμια οφείλουν να βρίσκονται στην πρωτοπορία της αλλαγής. Όταν παραλείπεται προφανώς σχετική εξειδίκευση, η ποιότητα της συζήτησης υποβαθμίζεται. Η επαναλαμβανόμενη προβολή των ίδιων προφίλ, με παράλληλη παράβλεψη άλλων, εδραιώνει μια στενή αντίληψη περί «αυθεντίας» και αποδυναμώνει την πνευματική πολυφωνία.

Οι πλατφόρμες έχουν σημασία. Η πρόσβαση έχει σημασία. Ο αποκλεισμός από ουσιαστικά δημόσια fora δεν είναι ουδέτερος. Όταν συγκεκριμένες φωνές μένουν εκτός, αυτό διαμορφώνει και τον λόγο που ακολουθεί. Και, τελικά, υπονομεύει όχι μόνο την ελευθερία της έκφρασης, αλλά και την ελευθερία λήψης πλουραλιστικής πληροφόρησης.

Οι λύσεις είναι σαφείς. Οι διοργανωτές οφείλουν να διευρύνουν τα δίκτυά τους και να αντιμετωπίζουν τα πάνελ αποκλειστικά από άνδρες ως κατ’ αρχήν μη αποδεκτά, εκτός εάν υπάρχει πειστική αιτιολόγηση. Τα ιδρύματα θα πρέπει να υιοθετήσουν σαφείς προσδοκίες ως προς την ποικιλομορφία, και οι ακαδημαϊκοί να είναι διατεθειμένοι να αρνηθούν τη συμμετοχή τους σε αποκλειστικά σχήματα.

Οι πρωτοβουλίες των Ηνωμένων Εθνών, η ακαδημαϊκή έρευνα και η επαγγελματική πρακτική συγκλίνουν πλέον προς την ίδια κατεύθυνση. Καλύτερα πάνελ είναι εφικτά όταν τα ιδρύματα αποφασίσουν ότι έχουν σημασία. Σε ατομικό επίπεδο, ερευνητές και ανώτερα στελέχη αρνούνται ήδη να συμμετέχουν σε αποκλειστικά σχήματα. Η πρωτοβουλία «No more manels» της UN Women Asia-Pacific παρέχει συγκεκριμένες κατευθυντήριες γραμμές για διοργανωτές, ομιλητές και συμμετέχοντες.

Η συνεχιζόμενη κανονικοποίηση των πάνελ αποκλειστικά από άνδρες δεν είναι πλέον υπερασπίσιμη σε περιβάλλοντα που δηλώνουν ότι προάγουν την ισότητα, την εξειδίκευση και την πνευματική ακεραιότητα.

Aνώτερη Ερευνήτρια στο πρόγραμμα The Future of Free Speech του Πανεπιστημίου Vanderbilt (ΗΠΑ).

Το παρόν αποτελεί μετάφραση άρθρου που δημοσιεύθηκε στο Verfassungsblog στις 31 Μαρτίου 2026.