Κάθε καλοκαίρι, ιδιαίτερα όταν η θερμοκρασία πλησιάζει ή ξεπερνά τους 40 βαθμούς Κελσίου, οι γιατροί και οι φαρμακοποιοί απευθύνουν την ίδια προειδοποίηση: Η ζέστη δεν επηρεάζει μόνο την καθημερινότητά μας, αλλά μπορεί να επιβαρύνει σημαντικά την υγεία των ατόμων που πάσχουν από χρόνια νοσήματα.
Το μήνυμα τους δεν αφορά μόνο αυτές καθαυτές τις επιδράσεις των υψηλών θερμοκρασιών στον ανθρώπινο οργανισμό, αλλά επεκτείνεται και στον τρόπο συμπεριφοράς και σίγουρα στις ιδιαιτερότητες της κάθε ομάδας ασθενών, περιλαμβανομένης της φαρμακευτικής αγωγής που λαμβάνουν.
Για παράδειγμα, άτομα με υπέρταση, σακχαρώδη διαβήτη, καρδιακή ανεπάρκεια ή χρόνια νεφρική νόσο είναι πιο ευάλωτα στις υψηλές θερμοκρασίες, καθώς ο οργανισμός τους καλείται να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα τη θερμική καταπόνηση, την ίδια την ασθένεια τους και σε κάποιες περιπτώσεις και τις παρενέργειες των φαρμάκων τους τα οποία είτε μπορεί να αλλοιωθούν εξαιτίας της ζέστης ή μπορεί να οδηγήσουν σε ανεπιθυμητες παρενέργειες, όπως για παράδειγμα, οι γαστρεντερολογικές διαταραχές..
«Δεν σημαίνει ότι τα φάρμακα γίνονται επικίνδυνα το καλοκαίρι. Οι περισσότεροι κίνδυνοι σχετίζονται με την αφυδάτωση, την απώλεια ηλεκτρολυτών, την πτώση της πίεσης, τη δυσκολία του οργανισμού να αποβάλει θερμότητα και την κακή φύλαξη φαρμάκων ή συσκευών. Τα φάρμακα παραμένουν απαραίτητα και δεν πρέπει ποτέ να διακόπτονται ή να αλλάζουν δόση χωρίς ιατρική ή φαρμακευτική συμβουλή. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στη σωστή φύλαξη των φαρμάκων, πάντοτε σύμφωνα με τις οδηγίες του κάθε προϊόντος», εξήγησε στον «Φ» ο καθηγητής Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, Χρίστος Πέτρου. Τα φάρμακα, είπε, «δεν πρέπει, για παράδειγμα, να μένουν στο αυτοκίνητο, σε τσάντα εκτεθειμένη στον ήλιο ή στην παραλία, γιατί η υψηλή θερμοκρασία μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα και την αποτελεσματικότητά τους».
Ποια είναι, λοιπόν, αυτά τα φάρμακα που ενδεχομένως να οδηγήσουν τους ασθενείς σε δυσάρεστες περιπέτειες; Με τη βοήθεια του καθηγητή Χρίστου Πέτρου καταγράφουμε παραδείγματα για τις πιο συχνές παρενέργειες του καλοκαιριού στα φάρμακα και, βεβαίως, στους ανθρώπους που τα λαμβάνουν.
Για την υπέρταση και την καρδιά
Στα φάρμακα για την υπέρταση και τις καρδιοπάθειες, η προσοχή αφορά κυρίως την αφυδάτωση και την υπόταση. Οι αναστολείς ACE και οι σαρτάνες, χρησιμοποιούνται στην υπέρταση, στην καρδιακή ανεπάρκεια και στη χρόνια νεφρική νόσο. Σε έντονη αφυδάτωση μπορεί να αυξηθεί ο κίνδυνος ζάλης, πολύ χαμηλής πίεσης ή προσωρινής επιβάρυνσης της νεφρικής λειτουργίας, ιδιαίτερα όταν συνδυάζονται με διουρητικά.
Επιπρόσθετα, τα διουρητικά χρειάζονται ξεχωριστή προσοχή. Φάρμακα όπως η φουροσεμίδη ή η υδροχλωροθειαζίδη αυξάνουν την αποβολή υγρών και ηλεκτρολυτών. Σε περίοδο καύσωνα, ειδικά σε ηλικιωμένους ή σε άτομα με καρδιακή ή νεφρική νόσο, συμπτώματα όπως ζάλη, αδυναμία, σύγχυση, έντονη δίψα ή μειωμένη ούρηση πρέπει να οδηγούν σε επικοινωνία με επαγγελματία υγείας. Δεν πρέπει, όμως, ο ασθενής να σταματά μόνος του το φάρμακο.
Οι β-αναστολείς, που χορηγούνται για υπέρταση, αρρυθμίες, στεφανιαία νόσο και καρδιακή ανεπάρκεια, μπορεί σε ακραία ζέστη να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο ο οργανισμός ανταποκρίνεται στη θερμική καταπόνηση. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να διακόπτονται. Σημαίνει ότι ο ασθενής πρέπει να αποφεύγει την έντονη άσκηση τις θερμότερες ώρες, να παραμένει σε δροσερό χώρο και να ζητά συμβουλή εάν εμφανίσει λιποθυμική τάση ή ασυνήθιστη κόπωση. Οι ανταγωνιστές διαύλων ασβεστίου μπορούν, επίσης, να συνεχίζονται στους περισσότερους ασθενείς, αλλά η έντονη ζάλη ή αδυναμία κατά τη διάρκεια καύσωνα πρέπει να αξιολογείται από γιατρό ή φαρμακοποιό.
Για τον διαβήτη
Στον σακχαρώδη διαβήτη, η ζέστη χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Η αφυδάτωση μπορεί να δυσκολέψει τον έλεγχο της γλυκόζης, ενώ οι υψηλές τιμές σακχάρου αυξάνουν την απώλεια υγρών μέσω των ούρων. Παράλληλα, η υψηλή θερμοκρασία μπορεί να επηρεάσει την ινσουλίνη, τις ταινίες μέτρησης, τους μετρητές και τους αισθητήρες συνεχούς καταγραφής γλυκόζης.
Η ινσουλίνη πρέπει να φυλάσσεται σύμφωνα με τις οδηγίες κάθε προϊόντος. Δεν πρέπει να μένει, για παράδειγμα, σε σταθμευμένο αυτοκίνητο, σε τσάντα εκτεθειμένη στον ήλιο ή στην παραλία.
Κατά τη μεταφορά μπορεί να χρησιμοποιείται ισοθερμική θήκη, χωρίς άμεση επαφή με παγοκύστες, ώστε να μην παγώσει. Αν υπάρχει υποψία ότι εκτέθηκε σε ακραία θερμοκρασία, ο ασθενής πρέπει να συμβουλευτεί φαρμακοποιό ή γιατρό πριν τη χρησιμοποιήσει.
Η μετφορμίνη παραμένει βασική θεραπευτική επιλογή για πολλούς ασθενείς με διαβήτη τύπου 2. Η προσοχή αφορά κυρίως σοβαρή αφυδάτωση, όπως έντονη διάρροια, έμετους, πυρετό ή σημαντικά μειωμένη πρόσληψη υγρών, γιατί μπορεί να επιβαρυνθεί η νεφρική λειτουργία και να αυξηθεί ο κίνδυνος σπάνιων αλλά σοβαρών ανεπιθύμητων ενεργειών. Σε τέτοιες περιπτώσεις ο ασθενής πρέπει να επικοινωνεί άμεσα με γιατρό ή φαρμακοποιό για οδηγίες και να μην αυτοσχεδιάζει.
Οι αναστολείς SGLT2, που χρησιμοποιούνται στον διαβήτη τύπου 2 αλλά και σε ορισμένους ασθενείς με καρδιακή ανεπάρκεια ή χρόνια νεφρική νόσο, αυξάνουν την αποβολή γλυκόζης και νερού μέσω των ούρων. Γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή σε ηλικιωμένους, σε όσους λαμβάνουν διουρητικά ή όταν υπάρχει μεγάλη απώλεια υγρών.
Οι αγωνιστές GLP-1 απαιτούν διαφορετική προσοχή: Το βασικό ζήτημα δεν είναι η ζέστη καθαυτή, αλλά πιθανές γαστρεντερικές ανεπιθύμητες ενέργειες, όπως ναυτία, έμετος ή διάρροια, που σε καύσωνα μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο αφυδάτωσης και προφανώς η αποθήκευσή τους.
Αντικαταθλιπτκά, αντισταμινικά, αντιφλεγμονώδη κ.ά.
Προσοχή χρειάζονται και άλλες κατηγορίες φαρμάκων. Ορισμένα αντικαταθλιπτικά και αντιψυχωσικά μπορεί να επηρεάσουν την εφίδρωση, τη θερμορρύθμιση ή την εγρήγορση.
Ορισμένα αντιισταμινικά πρώτης γενιάς και φάρμακα με αντιχολινεργική δράση μπορεί να μειώσουν την εφίδρωση.
Όπως εξήγησε ο κ. Πέτρου, «τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη, όπως η ιβουπροφαίνη και η ναπροξένη, μπορεί σε σοβαρή αφυδάτωση ή νεφρική επιβάρυνση να αυξήσουν τον κίνδυνο νεφρικής βλάβης. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζονται, επίσης, φάρμακα στενού θεραπευτικού εύρους, όπως το λίθιο, επειδή η αφυδάτωση μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο τοξικότητας».
Τι είναι η φωτοευαισθησία που προκαλείται από τα φάρμακα
Το καλοκαίρι αυξάνει και την ανάγκη προστασίας από τον ήλιο. «Ορισμένα φάρμακα μπορεί να προκαλέσουν φωτοευαισθησία, δηλαδή πιο έντονη αντίδραση του δέρματος στην υπεριώδη ακτινοβολία. Αυτό μπορεί να εμφανιστεί ως κοκκίνισμα, εξάνθημα, κνησμός, αίσθημα καύσου ή φουσκάλες. Φάρμακα που έχουν συσχετιστεί με φωτοευαισθησία είναι ορισμένα αντιβιοτικά, όπως η δοξυκυκλίνη και κάποιες φλοροκινολόνες, θειαζιδικά διουρητικά, η αμιοδαρόνη, ορισμένα τοπικά αντιφλεγμονώδη, ρετινοειδή, αντιμυκητιασικά και ορισμένα αντικαταθλιπτικά».
Η σωστή αποθήκευση αφορά όλα τα φάρμακα. Πολλά φαρμακευτικά προϊόντα πρέπει να φυλάσσονται κάτω από 25°C ή 30°C, ανάλογα με τις οδηγίες του προϊόντος, μακριά από ήλιο, υγρασία και πηγές θερμότητας. Το μπάνιο, το αυτοκίνητο και η τσάντα παραλίας δεν είναι κατάλληλοι χώροι φύλαξης. Αν ένα φάρμακο αλλάξει χρώμα, οσμή, υφή ή εμφάνιση, δεν πρέπει να χρησιμοποιείται πριν ελεγχθεί από φαρμακοποιό.
Προσοχή στις οδηγίες
Οι υψηλές θερμοκρασίες απαιτούν προσοχή, όχι πανικό. Οι ασθενείς πρέπει να:
>> Προστατεύονται από τη ζέστη.
>> Να πίνουν άφθονα υγρά εφόσον δεν έχουν διαφορετικές οδηγίες.
>> Να αποφεύγουν την πολύωρη έκθεση στον ήλιο.
>> Να φυλάσσουν σωστά τα φάρμακά τους και να μην αλλάζουν τη θεραπεία τους μόνοι τους.
Αν εμφανιστεί έντονη ζάλη, αδυναμία, σύγχυση, λιποθυμική τάση, συμπτώματα αφυδάτωσης ή ασυνήθιστη αντίδραση στο δέρμα, η επικοινωνία με γιατρό ή φαρμακοποιό είναι η ασφαλέστερη επιλογή.
«Το βασικό μήνυμα προς το κοινό είναι απλό», είπε καταλήγοντας ο κ. Πέτρου: «Το καλοκαίρι δεν διακόπτουμε και δεν αλλάζουμε μόνοι μας τη φαρμακευτική αγωγή. Συμβουλευόμαστε πάντα τον γιατρό ή τον φαρμακοποιό μας και λαμβάνουμε τα μέτρα μας και φροντίζουμε για την καλή τους φύλαξη».
