Καφές: Μας ξυπνά πραγματικά η καφεΐνη ή είναι απλώς ιδέα μας;

Υπάρχουν άνθρωποι που λένε ότι πριν πιουν τον πρώτο καφέ της ημέρας δεν μπορούν ούτε να μιλήσουν. Μόλις όμως εμφανιστεί το φλιτζάνι, όλα αλλάζουν. Πόσο από αυτή την αλλαγή οφείλεται πραγματικά στην καφεΐνη και πόσο… στο μυαλό μας;

Το πείραμα που έβαλε στο παιχνίδι το placebo

Το 2011, ερευνητές του University of East London δημοσίευσαν στο επιστημονικό περιοδικό Appetite ένα ενδιαφέρον πείραμα. Σε 88 συμμετέχοντες δόθηκε είτε κανονικός είτε ντεκαφεϊνέ καφές, ενώ σε ορισμένους είπαν ότι είχαν καταναλώσει καφεΐνη και σε άλλους ότι δεν είχαν πιει. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τόσο η πραγματική καφεΐνη όσο και η προσδοκία ότι κάποιος είχε καταναλώσει καφεΐνη βελτίωσαν την προσοχή και την ταχύτητα ψυχοκινητικής αντίδρασης, ενώ η προσδοκία αύξησε και την αίσθηση ενεργητικότητας. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο καφές είναι απλώς placebo. Η καφεΐνη έχει πραγματική φαρμακολογική δράση, όμως το μυαλό φαίνεται ότι μπορεί να ενισχύσει ή ακόμη και να μιμηθεί σε κάποιο βαθμό την επίδρασή της.

Γιατί λέμε «αν δεν πιω καφέ, δεν ξυπνάω»;

Υπάρχει και μια δεύτερη εξήγηση. Έρευνα του Πανεπιστημίου του Bristol σε 379 άτομα έδειξε ότι, στους συστηματικούς καταναλωτές, ένα μέρος της πρωινής «τόνωσης» μπορεί να οφείλεται στην αναστροφή των συμπτωμάτων στέρησης της καφεΐνης που έχουν εμφανιστεί κατά τη διάρκεια της νύχτας. Με απλά λόγια, ο πρωινός καφές μπορεί να επαναφέρει έναν τακτικό καταναλωτή πιο κοντά στη φυσιολογική του κατάσταση, αντί να του προσφέρει μια εντελώς νέα «έκρηξη» ενέργειας. Από την άλλη, νεότερες ελεγχόμενες μελέτες επιβεβαιώνουν ότι ο κανονικός καφές μπορεί πράγματι να αυξήσει την εγρήγορση και να μειώσει τον χρόνο αντίδρασης σε σύγκριση με placebo. Άρα, η πραγματικότητα βρίσκεται κάπου στη μέση: καφεΐνη, συνήθεια, πιθανή στέρηση και ψυχολογική προσδοκία λειτουργούν μαζί.

Πόσος καφές είναι πολύς;

Η ποσότητα καφεΐνης διαφέρει σημαντικά ανάλογα με το είδος του καφέ, την ποσότητα του ροφήματος, τον κόκκο και τον τρόπο παρασκευής. Ο αμερικανικός FDA αναφέρει ότι, για τους περισσότερους υγιείς ενήλικες, τα 400 mg καφεΐνης ημερησίως είναι ποσότητα που γενικά δεν συνδέεται με αρνητικές επιπτώσεις, αν και η ευαισθησία διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο. Χρειάζεται, ωστόσο, προσοχή: άλλο ένα μικρό espresso και άλλο μια μεγάλη κούπα καφέ φίλτρου. Η υπερβολική καφεΐνη μπορεί να προκαλέσει νευρικότητα, ταχυπαλμία, τρέμουλο και να επηρεάσει τον ύπνο, με αποτέλεσμα την επόμενη ημέρα να χρειάζεται κανείς ακόμη περισσότερο καφέ.

Ένας πλανήτης γεμάτος καφέ

Πίσω από το πρωινό φλιτζάνι υπάρχει μια τεράστια παγκόσμια οικονομία. Ο καφές παράγεται σε περισσότερες από 50 χώρες, κυρίως στην τροπική και υποτροπική ζώνη, ενώ ο International Coffee Organization καταγράφει σήμερα στοιχεία για 54 χώρες παραγωγής. Οι τρεις μεγαλύτεροι παραγωγοί είναι η Βραζιλία, το Βιετνάμ και η Κολομβία, ενώ η FAO υπολογίζει ότι περίπου 25 εκατομμύρια αγροτικά νοικοκυριά συνδέονται με την παραγωγή του. Μόνο την περίοδο 2024/25, η παγκόσμια κατανάλωση υπολογίστηκε στα 175,1 εκατομμύρια σακιά των 60 κιλών, δηλαδή σε περισσότερους από 10,5 εκατομμύρια τόνους πράσινου καφέ.

Arabica ή Robusta;

Δύο είδη κυριαρχούν στην παγκόσμια αγορά. Ο Arabica (Coffea arabica) θεωρείται συνήθως πιο αρωματικός, πιο λεπτός και πιο σύνθετος γευστικά και κυριαρχεί στους specialty coffees. Ο Robusta (Coffea canephora) έχει πιο δυνατή και συχνά πιο πικρή γεύση και συνήθως περιέχει περισσότερη καφεΐνη, γι’ αυτό και χρησιμοποιείται ευρέως σε blends espresso και στον στιγμιαίο καφέ. Υπάρχουν επίσης τα πολύ σπανιότερα Liberica και Excelsa, όμως η παραγωγή τους είναι ελάχιστη σε σύγκριση με την Arabica και τη Robusta.

Ο καφές των… 3.500 δολαρίων το κιλό

Ο περίφημος Black Ivory Coffee της Ταϊλάνδης παράγεται με μια ιδιαίτερα ασυνήθιστη διαδικασία: οι καρποί του καφέ καταναλώνονται από ελέφαντες και οι κόκκοι συλλέγονται μετά την πέψη τους, καθαρίζονται και επεξεργάζονται. Η ίδια η εταιρεία διαθέτει σήμερα συσκευασία ενός κιλού στην τιμή των 3.500 δολαρίων. Είναι ακριβότερος ακόμη και από πολλούς περίφημους Kopi Luwak και αποτελεί περισσότερο προϊόν σπανιότητας και πολυτέλειας παρά έναν καφέ της καθημερινότητας.

Από τον κυπριακό μέχρι τον flat white

Και αν ο κόκκος είναι βασικά ο ίδιος, οι άνθρωποι έχουν βρει δεκάδες τρόπους να τον απολαμβάνουν: κυπριακό, espresso, ristretto, lungo, americano, cappuccino, latte, macchiato, flat white, φίλτρου, γαλλικής πρέσας, moka, στιγμιαίο, cold brew, freddo espresso και freddo cappuccino. Άλλοι τον θέλουν σκέτο, άλλοι με ζάχαρη, γάλα ή αφρόγαλα. Άλλοι χρειάζονται τρία λεπτά για να τον πιουν, ενώ για πολλούς ένα φλιτζάνι καφέ μπορεί να γίνει υπόθεση… ωρών.

Και ίσως εκεί βρίσκεται τελικά ένα μεγάλο μέρος της δύναμής του. Ο καφές δεν είναι μόνο καφεΐνη. Είναι άρωμα, γεύση, συνήθεια, κοινωνική επαφή και καθημερινή τελετουργία. Η επιστήμη μάς λέει ότι η καφεΐνη πράγματι μπορεί να μας κάνει πιο ξύπνιους, αλλά μερικές φορές αρχίζουμε να ξυπνάμε και μόνο επειδή πιστεύουμε ότι ήρθε η ώρα του καφέ.

huffposts.gr