Τα παιδιά του Μάριου Τόκα, η Χαρά και οι δίδυμοι Κώστας και Άγγελος, φωτογραφίζονται πρώτη φορά μαζί, στο πατρικό τους σπίτι, και μιλάνε για το έργο και τη ζωή με τον σπουδαίο συνθέτη. Μαζί τους και το νέο μέλος της οικογένειας, ο 16 μηνών γιος του Άγγελου, Μάριος Τόκας, ο πρώτος εγγονός του κορυφαίου Κύπριου δημιουργού.
Τα παιδιά του Μάριου Τόκα είναι αυτό που ήταν και ο μπαμπάς τους: Καλής πάστας άνθρωποι – ευγενικοί, καλοπροαίρετοι, θετικοί στο να ακούσουν και έπειτα να πράξουν, χαμηλών τόνων και σεμνοί· δεν προκαλούν, δεν επαίρονται, δεν αυτοδιαφημίζονται λόγω του «ονόματος, βαρύ σαν ιστορία» (όπως είχε συνθέσει κάποτε και ο Μάριος) επωνύμου τους. Εξάλλου, κάθε ένας τους έχει ακολουθήσει το δικό του, ξεχωριστό, δρόμο στη ζωή, με μεγάλη επιτυχία: Η Χαρά είναι δικηγόρος Αθηνών και υποψήφια διδάκτορας του Πανεπιστημίου Κύπρου, ο Κώστας είναι Διδάκτωρ Ηλεκτρολόγος Μηχανικός του Ε.Μ.Π. και ο Άγγελος Χημικός Μηχανικός Ε.Μ.Π., ενώ εργάζονται σε καίριες θέσεις του ιδιωτικού τομέα, στην Αθήνα.
Ωστόσο, έχουν την τύχη να είναι και τρία παιδιά της ευθύνης· της μεγάλης αυτής ευθύνης απέναντι στο σπουδαίο μουσικό έργο που τους άφησε ο κορυφαίος Κύπριος δημιουργός και που το νιώθουν ως χρέος -απέναντι στο κοινό πρωτίστως και έπειτα στην οικογένειά τους- να το διαφυλάξουν ως το πιο πολύτιμο «δώρο» που τους κληροδότησε ο Μάριος «φεύγοντας», στις 27 Απριλίου 2008, μέσω, κυρίως, του «Ιδρύματος Μάριος Τόκας» που πλέον έχουν δημιουργήσει, το οποίο διοργανώνει και τις δύο μεγάλες συναυλίες «Κύπρος της αγάπης – Μίκης Θεοδωράκης, Μάριος Τόκας», στις 12 και 13 Δεκεμβρίου.
Τι ήταν αυτό που συνέδεε τον Μάριο Τόκα με τον Μίκη Θεοδωράκη;
Κώστας: Η μουσική του Μίκη Θεοδωράκη είναι αυτή που «έντυσε» τους αγώνες και τις διεκδικήσεις ενός ολόκληρου λαού. Αναμφίβολα, ενέπνευσε και μπόλιασε πολλές γενιές μουσικών και συνθετών. Τον πατέρα μου τον στιγμάτισε. Η μουσική του Μίκη τον έκανε να ανατριχιάζει, τον συγκλόνιζε. Σε ηλικία μόλις 12 ετών, «μολύνθηκε» από το μικρόβιο της μουσικής όταν παρακολούθησε από κοντά την πρώτη λαϊκή συναυλία του Μίκη, στη Λεμεσό, το 1966. Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι έψαξε και βρήκε την ηχογράφηση εκείνης της συναυλίας και την κράτησε σαν φυλακτό. Όπως σαν φυλακτό κράτησε και το αυτόγραφο που ζήτησε από τον Μίκη, το 1996, σε μια συναυλία που παρευρέθηκαν μαζί. Αυτά είναι και ιστορικά ντοκουμέντα που έχουμε φέρει στην επιφάνεια μέσα από το «Ίδρυμα Μάριος Τόκας» (σ.σ.: www.mariostokas.com.cy). Η μεταξύ τους σχέση ήταν μια σχέση σεβασμού και τρυφερότητας. Εξάλλου, ο Μίκης γνώριζε την αγάπη που του είχε ο πατέρας μου.
Χαρά: Νομίζω, επίσης, ότι μία από τις στιγμές της μουσικής του πορείας που ο ίδιος θεωρούσε από τις πιο σημαντικές, ήταν όταν ο Μίκης Θεοδωράκης προλόγισε το έργο του «Θεογεννήτωρ Μαρία». Ήμουν παιδί, αλλά θυμάμαι ακόμα το βλέμμα του όταν διάβασε για πρώτη φορά εκείνο το σημείωμα: «Παρακολουθώ από χρόνια τη δουλειά του Μάριου Τόκα. Το ταλέντο του, την ευαισθησία του, τη σεμνή, διακριτική, “σιωπηλή”, όμως πάντα σοβαρή παρουσία του στο χώρο της ελληνικής μουσικής…». Αισθάνομαι, λοιπόν, ότι με τις συναυλίες αυτές, εκπληρώνουμε μία βαθιά επιθυμία του πατέρα μας: Να ακουστούν τα τραγούδια του μαζί με τα τραγούδια του μεγάλου του δασκάλου. Είναι, όμως, και για εμάς μία πολύ σημαντική στιγμή – ο Μίκης Θεοδωράκης είναι ένας «ήρωας» των παιδικών μας χρόνων· είναι μεγάλη η τιμή, η χαρά και η ευθύνη.
Κώστας: Εγώ, θα ξεχωρίσω -και δεν θα ξεχάσω ποτέ- τον ζήλο που επέδειξε ο πατέρας μου για ένα σχολικό αφιέρωμα στον Μίκη Θεοδωράκη που έκανε η χορωδία του Γυμνασίου μας, τότε που εγώ και ο Άγγελος ήμασταν μέλη της ορχήστρας. Συνέβαλλε στις ενορχηστρώσεις και, φυσικά, όταν ήρθε η ώρα της συναυλίας ήταν στην πρώτη σειρά από νωρίς, γεμάτος άγχος. Ούτε για τις δικές του συναυλίες δεν ήταν τόσο στρεσαρισμένος! Ήταν τόσο χαρούμενος που έβαλε το λιθαράκι του για να τραγουδάνε τα παιδιά τον Μίκη και, όλος καμάρι, πήρε το βίντεο και του το έστειλε την άλλη μέρα.
Έχω πάντως την αίσθηση πως ο Μάριος δεν έγινε ποτέ «Αθηναίος», πως πάντα μέσα του «κουβαλούσε» την Κύπρο «της αγάπης» – σε κάθε του σκέψη, σε κάθε του βήμα, σε κάθε του νότα. Έτσι ήταν;
Άγγελος: Με την απόλυτη μετάφραση του όρου «Αθηναίος», πράγματι ποτέ δεν έγινε, αφού επέλεξε να μείνει και να κτίσει το σπίτι του εκτός Αθηνών -το πατρικό μας-, σε ένα ήρεμο και ήσυχο, τότε, προάστιο της Αθήνας, το Πικέρμι. Ήθελε να είναι πιο κοντά στη φύση, να έχει τον δικό του κήπο, τα δικά του δέντρα, το δικό του μποστάνι. Και το μέρος αυτό το λάτρεψε. Σε αυτό μεγαλούργησε και εκεί κατάφερε να φωλιάσει την ψυχή του και την οικογένεια του.
Χαρά: Θα σου απαντήσω όπως ακριβώς το αισθάνομαι… Στη μουσική του πατέρα μου βρίσκεις, σε κάθε νότα της, την Κύπρο, τη Λεμεσό των παιδικών του χρόνων, τον πόνο του πολέμου και της προσφυγιάς. Βρίσκεις, όμως, και τις μυρωδιές του σπιτιού μας στο Πικέρμι και ακούς τα κύματα της θάλασσας του σπιτιού μας στη Τζιά. Αλλά δεν μπορώ να πω ότι ο Μάριος Τόκας ανήκει κάπου. Αν ανήκει, δηλαδή, κάπου είναι σε ό,τι εκείνος δημιούργησε και πρωτίστως στη μουσική του.
Από μικρά παιδιά είχε μπει η μουσική στη ζωή σας;
Άγγελος: Η αλήθεια είναι ότι έγινε το αντίστροφο. Δεν μπήκε η μουσική στη ζωή μας, αλλά εμείς μπήκαμε στη μουσική του πατέρα μας. Η μουσική αυτή προϋπήρχε και απλά εμείς είχαμε την τύχη να γεννηθούμε μέσα σε αυτήν. Οι μελωδίες του «έτρεχαν» στ’ αυτιά μας, ακόμη και μέσα από την κοιλιά της μάνας μας.
Χαρά: Ζούσαμε μέσα στη μουσική από μικρά παιδιά. Μας έπαιζε στην κιθάρα και μας τραγουδούσε, κάθε μέρα σχεδόν. Από παιδικά τραγούδια μέχρι Beatles και από Μίκη Θεοδωράκη και Μάνο Λοΐζο, μέχρι τις δικές του συνθέσεις, ακόμη και αν ήταν ανολοκλήρωτες. Κάθε Κυριακή ή γιορτή στο σπίτι μας, ήταν μία μικρή συναυλία. Έστηνε πάντα μία μικρή ορχήστρα! Όποιος από την παρέα έπαιζε κάποιο όργανο, γινόταν αμέσως μέλος της κι εμείς κρατούσαμε το ρυθμό χτυπώντας τενεκεδάκια και άδεια μπουκάλια.
Κώστας: Η καθημερινότητά μας ήταν «ντυμένη» με τους ήχους του πιάνου του και της κιθάρας του. Όταν μάλιστα είχε έμπνευση, τριγυρνούσε σε κάθε γωνιά του σπιτιού ή του κήπου και μουρμούριζε μόνος του, μελωδίες, στιχάκια. Ξέραμε, ότι όταν ήταν σε αυτήν την φάση μπορεί και να ξεχνούσε πράγματα, να είναι «στον κόσμο του» και να απαντάει με καθυστέρηση ή και καθόλου. Μερικές φορές μπορεί να σάστιζα, αλλά τώρα το σκέφτομαι και γελάω – μου λείπει πολύ. Σήμερα, αυτή η τρυφερή μουσική του παρουσία μου λείπει, αλλά βάζω καμιά playlist με τραγούδια του και ξεγελιέμαι…
Πότε συνειδητοποιήσατε πρώτη φορά -και με ποιο τρόπο- πως ο Μάριος θα άφηνε για πάντα το αποτύπωμά του σε αυτή τη ζωή;
Χαρά: Από τότε που ήμουν πολύ μικρή είχα καταλάβει πόσο σημαντικός ήταν -και είναι- ο πατέρας μου για τους ανθρώπους στην Κύπρο. Δεν υπήρχε μέρος στο νησί που να πάμε και να μην τον αναγνωρίσουν, να μην μας βάλουν στα σπίτια τους, να μην μοιραστούν μαζί μας το φαγητό τους. Μεγαλώνοντας, κατάλαβα πόσο σημαντικός ήταν και για την ελληνική μουσική. Και αυτό το νιώθω, πλέον, κάθε στιγμή. Πρόσφατα, ας πούμε, σε μία συναυλία αφιέρωμα στον Δημήτρη Μητροπάνο, βλέποντας χιλιάδες νέα παιδιά να τραγουδάνε τα τραγούδια του πατέρα μου, τραγούδια που γράφτηκαν πολλά χρόνια πριν καν γεννηθούν, σκέφτηκα, ναι, η δύναμή του είναι παρούσα και με ένα τρόπο μαγικό παραμένει αναλλοίωτη.
Κώστας: Αυτό που ρωτάς, συμβαίνει κάθε φορά που ακούω κάποιον που τον ήξερε, κάποιον φίλο του, να μιλάει για εκείνον. Κάθε φορά που τον μνημονεύουν και έχουν κάτι όμορφο να πουν για τον χαρακτήρα και το ήθος του. Κάθε φορά που ακούω ένα του τραγούδι ή βλέπω μια φωτογραφία του. Κάθε φορά που μπαίνω στο πατρικό μου και βλέπω το πιάνο του. Κάθε τέτοια φορά η σπουδαιότητά του επιβεβαιώνεται.
Σας πείραζε που ήταν και ο Μάριος όλου του κόσμου, που έρχονταν τόσοι άγνωστοί σας άνθρωποι και του μιλούσαν;
Άγγελος: Ποτέ δε με πείραξε και τώρα συνήθως δεν με πειράζει. Αυτό που με πειράζει, μερικές φορές, είναι όταν αντιλαμβάνομαι πως κάποιος προσπαθεί να μου «γνωρίσει» το Μάριο Τόκα, παραγνωρίζοντας το γεγονός ότι μεγάλωσα στο ίδιο σπίτι μαζί του, για 17 ολόκληρα χρόνια. «Έλα παππού να σου δείξω τ’ αμπελοχώραφα σου», που έλεγε κι εκείνος!
Όπως είναι λογικό, γνωρίζω τις συνήθειές του, τα «χούγια» του, τις «παραξενιές» και τις αδυναμίες του. Ξέρω, ακόμα, ποιους συμπαθούσε και ποιους έβλεπε και άλλαζε δρόμο! Συνεπώς, δεν νομίζω ότι κανείς μπορεί να μου «μάθει» τον άνθρωπο Μάριο Τόκα.
Κώστας: Προσωπικά, δεν με πείραζε καθόλου αυτό, γιατί μπορεί να ήταν ο Μάριος όλου του κόσμου, αλλά ήταν μόνο δικός μας μπαμπάς. Οπότε αυτή η αποκλειστική σχέση ήταν και θα είναι για πάντα ξεχωριστή και μοναδική, όσο κι αν κάποιοι
θέλουν να το παραβλέπουν.
Έτσι, καθώς μιλάμε τώρα για τον Μάριο, πώς τον έχετε στο μυαλό σας; Χαμογελάτε όταν τον θυμάστε;
Κώστας: Κοίτα, είναι μια δύσκολη ερώτηση αυτή, γιατί μιλάμε για μια απώλεια. Δεν είναι εύκολο να χάνεις τον γονιό σου και δεν είναι κάτι που μπορείς να ξεπεράσεις ποτέ. Απλώς μαθαίνεις να ζεις έτσι. Το ερώτημα δεν είναι πώς τον έχω στο μυαλό μου, το ερώτημα είναι αν βγαίνει από το μυαλό μου. Δεν υπάρχει μέρα που να μην τον θυμηθώ και η θύμησή του αυτή δεν φέρνει πάντα χαμόγελο· μπορεί να είναι και κόμπος στο λαιμό. Εξαρτάται από την περίσταση. Εννιά στις δέκα φορές, όμως, είναι χαμόγελο – και μάλιστα μεγάλο!
Χαρά: Να, εδώ, στο πιάνο του, τον θυμάμαι να γράφει μουσική… Δεν ξέρω αν μπορώ να χωρίσω σε στιγμές το πότε τον θυμάμαι. Μάλλον τον έχω συνέχεια στο μυαλό μου με έναν τρόπο. Και χαμογελάω ιδίως όταν μπαίνω στο αυτοκίνητο, γυρνάω το κλειδί και το ραδιόφωνο παίζει ένα τραγούδι του. Και δεν φαντάζεσαι πόσο συχνά γίνεται αυτό…
Άγγελος: Επειδή οι θύμησές του είναι μόνιμες, η χαρά ή η λύπη ή η νοσταλγία είναι συναισθήματα που εφορμούν από τις στιγμές. Πότε θα χαμογελάσω και πότε θα δακρύσω. Το βέβαιο είναι πως στο μυαλό μου είναι όπως ήταν: Ο «μπαμπάς»!
Θυμάστε πώς γράφτηκε κάποιο συγκεκριμένο του τραγούδι;
Κώστας: Η αλήθεια είναι ότι πολλά τραγούδια γράφτηκαν στο σπίτι μας, όταν ήμασταν όλοι εκεί. Βέβαια, αυτό το μοναδικό προνόμιο το είχε από νωρίς -και κατ’ αποκλειστικότητα σχεδόν- η μητέρα μας, η Αμαλία, που έχει ακούσει από πρώτο χέρι σχεδόν τα πάντα. Αν μπορώ να ξεχωρίσω ένα τραγούδι είναι τα «Γιάννενα (Μες στα μάτια σου)», σε στίχους του Κώστα Φασουλά, που ερμήνευσε το 2012 ο Γιάννης Κότσιρας. Το τραγούδι αυτό γράφτηκε αρκετά χρόνια πριν, μια μέρα που έβρεχε πάρα πολύ και είχε γίνει μάλιστα και μπλακ άουτ για κάποιες ώρες. Έτσι, είχαμε μαζευτεί γύρω από το πιάνο, με κεριά και φακούς στο χέρι, και μας μας είχε βάλει κάτω -εμένα στο μπουζούκι και τον αδελφό μου στην κιθάρα- μέχρι να του βγει. Ήταν πολύ ωραίες και ξεχωριστές στιγμές…
Χαρά: Συνήθιζε να συνθέτει στο πιάνο του που βρίσκεται ακόμη στο σαλόνι του σπιτιού μας, οπότε εμείς που κυκλοφορούσαμε ή παίζαμε στον χώρο, ήμασταν οι πρώτοι που ακούγαμε τα τραγούδια του. Θυμάμαι ότι κάθε, μα κάθε φορά, μόλις ολοκλήρωνε μία σύνθεση, μας ζητούσε να κάτσουμε γύρω από το πιάνο του για να τον ακούσουμε και μας κοίταζε στα μάτια για να δει αν μας άρεσε.
Γενικά, τι είδους μπαμπάς ήταν ο Μάριος;
Άγγελος: Ήταν ο «μπαμπάς» που δεν μπορούσε να χαλάσει χατίρι σε κανέναν μας – ειδικά στη Χαρά! Αλλά ποτέ δεν θυμάμαι να έκανε κάτι, ώστε να νιώσει κάποιος αδικημένος. Ήταν εκεί για όλους μας.
Κώστας: Ήταν αγαπησιάρης και πολύ τρυφερός. Έδινε αγκαλιές από αυτές τις δυνατές, που είναι ασφυκτικές! Να, σαν αυτές που θέλω να δίνω στον μικρό μου ανιψιό, τον Μάριο, για παράδειγμα…(γελάει). Κατά τα άλλα, ήταν πράος και ήρεμος, δεν έβαζε τις φωνές, έκανε χατίρια, μας πήγαινε βόλτες συνέχεια! Ο συνδυασμός του δε με την Αμαλία, δημιουργούσε ένα περιβάλλον με πολλή αγάπη για να μεγαλώνει ένα παιδί.
Χαρά: Για εμένα, πάνω απ’ όλα, ήταν ο πατέρας που μου δίδαξε την ελευθερία. Δεν έβαλε ποτέ παράλογα όρια και δεν φερόταν ποτέ σα να έχει πάνω μου κάποιας μορφής εξουσία. Δεν ξέρω πόσοι γονείς εκεί έξω έχουν τη σοφία να φέρονται έτσι. Το παράδειγμά του αυτό προσπαθώ να ακολουθήσω στη σχέση μου με τον ανιψιό μου. Ελπίζω να τα καταφέρω.
Άγγελε, πώς είναι να κρατάς πια στα χέρια σου τον πρώτο σου γιο, τον 16 μηνών Μάριο Τόκα; Είναι όλο αυτό πάρα πολύ συμβολικό για όλους μας: Είναι ο πρώτος εγγονός του Μάριου, φέρει το όνομά του και έλκει και εκείνος από την Κύπρο…
Το συναίσθημα του να γίνεσαι πατέρας είναι μοναδικό και ασύγκριτο. Από τη στιγμή της γέννησης και μετά, η ζωή έχει άλλο νόημα. Κάθε φορά που τον κρατώ, τα συναισθήματα μου είναι τόσο ξεχωριστά… Το γεγονός ότι ακούγεται στα σπίτια μας ξανά αυτό το όνομα, είναι συγκλονιστικό!
Είχες ενδοιασμούς στο να του δώσεις το όνομα του πατέρα σου – αφού θα φέρει και το ίδιο ονοματεπώνυμο με εκείνον; Είναι σα να «ξαναγεννιέται» ο πατέρας σου, κατά κάποιο τρόπο…
Δεν σου κρύβω πως, ναι, είχα κάποιους ενδοιασμούς. Ήταν, όμως, κάτι που εγώ και η Νεκταρία, η γυναίκα μου, το θέλαμε πολύ. Ωστόσο, δεν θέλαμε να το αποφασίσουμε εγωιστικά, βάσει μόνο της θέλησης μας. Προβληματιζόμουν μόνο για την πιθανότητα, στο μέλλον, το παιδί να νιώσει την «υποχρέωση» πως πρέπει να πετύχει επαγγελματικά όσα πέτυχε και ο παππούς του. Διότι, κακά τα ψέματα, τα όσα πέτυχε ο πατέρας μου δύσκολα μπορεί να τα πετύχει άλλος. Μετά σκέφτηκα πως καθήκον μας είναι να τον μεγαλώσουμε με τρόπο που να μην νιώσει ποτέ αυτή την «υποχρέωση» και απλά να είναι περήφανος που φέρει αυτό το όνομα. Εν τέλει, βέβαια, όποιος ενδοιασμός και αν υπήρχε στο μυαλό μου, χάθηκε όταν σκέφτηκα το πόσο χαρούμενος θα γινόταν ο πατέρας μου με την γέννηση αυτού του παιδιού και πόσο πολύ θα τον αγαπούσε.
Info:
Οι συναυλίες «Κύπρος της αγάπης – Μίκης Θεοδωράκης, Μάριος Τόκας», θα πραγματοποιηθούν στις 12 & 13/12, στη Λευκωσία και στη Λεμεσό (εισιτήρια-πληροφορίες: tickethour.com.cy), και σε αυτές θα τραγουδήσουν οι: Γλυκερία, Κώστας Μακεδόνας, Πέγκυ Ζήνα, Μπάμπης Στόκας, Μελίνα Ασλανίδου, Άγγελος Θεοδωράκης, με τη συνοδεία της εξαιρετικής «Λαϊκής Ορχήστρας Μίκης Θεοδωράκης».
Το «Ίδρυμα Μάριος Τόκας», που δημιουργήθηκε από τα παιδιά του Μάριου Τόκα, έχει αναγνωριστεί από την Κυπριακή Δημοκρατία και έχει εδραιωθεί πλέον ως ο μοναδικός πυλώνας προστασίας και προώθησης του έργου και του ονόματος του Μάριου Τόκα, σε Κύπρο και Ελλάδα (www.mariostokas.com.cy). To 2023, τη χρονιά που συμπληρώνονται 15 χρόνια από το θάνατο του Μάριου Τόκα, έχουν ήδη δρομολογηθεί μια πληθώρα από μουσικές συναυλίες που θα γίνουν σε Κύπρο και Ελλάδα, ενώ παράλληλα θα κυκλοφορήσουν ανέκδοτα τραγούδια και θα πραγματοποιηθεί η επανέκδοση των παιδικών τραγουδιών του Μάριου Τόκα.
ΑΠΟ ΤΟΝ ΓΙΑΝΝΗ ΧΑΤΖΗΓΕΩΡΓΙΟΥ
ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ΙΩΑΝΝΑ ΤΖΕΤΖΟΥΜΗ
ΜΑΚΙΓΙΑΖ-ΜΑΛΛΙΑ: ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ
