Οι 15 ιοί που κρατούν τον πλανήτη σε επιτήρηση: Από τη γρίπη των πτηνών και τον Nipah μέχρι τον Έμπολα και τις «σιωπηλές πανδημίες» που μεταδίδονται μέσω κουνουπιών

Ο πλανήτης μπορεί να άφησε πίσω του την πιο δραματική περίοδο, της σύγχρονης εποχής, την περίοδο της πανδημίας COVID-19 και των σκληρών περιοριστικών μέτρων, αλλά η υγειονομική αβεβαιότητα, όχι μόνο δεν έχει υποχωρήσει, αλλά φαίνεται ότι γίνεται κάθε χρόνο, όλο και πιο περίπλοκη αλλά και απρόβλεπτη.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, το Ευρωπαϊκό Κέντρο Ελέγχου Λοιμώξεων το αμερικανικό CDC,  αλλά και όλοι οι υπόλοιποι διεθνείς και εθνικοί οργανισμοί δημόσιας υγείας, εδώ και αρκετό καιρό τονίζουν ότι πλέον βρισκόμαστε σε κατάσταση μόνιμης επιδημιολογικής επιτήρησης επισημαίνοντας ότι αρκετοί και διαφορετικοί ιοί κάνουν την εμφάνιση τους ταυτόχρονα σε πολλές περιοχές του πλανήτη, μεταλλάσσονται, αλλάζουν γεωγραφική συμπεριφορά ή μεταφέρονται από τα ζώα στον άνθρωπο με τρόπους που μέχρι πριν από μερικά χρόνια θεωρούνταν σπάνιοι ή και απίθανοι, σε κάποιες περιπτώσεις.

Η μεγάλη ανησυχία, όπως καταγράφεται σε δεκάδες επίσημες ανακοινώσεις των τελευταίων τριών ετών, δεν αφορά μόνο, το ορατό, ενδεχόμενο μιας νέας πανδημίας, αλλά το γεγονός ότι για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες παρατηρούνται ταυτόχρονες εξάρσεις διαφορετικών λοιμωδών νοσημάτων σε διαφορετικές περιοχές του πλανήτη ενώ τεκμηριωμένα, νόσοι που θεωρούνταν ξεπερασμένες, άρχισαν και πάλι να εμφανίζονται.

Η νέα αυτή πραγματικότητα, αποδίδεται από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα σε αρκετούς παράγοντες ή πιο σωστά, σε έναν συνδυασμό παραγόντων όπως, μεταξύ άλλων, η κλιματική αλλαγή, η αποψίλωση των δασών, η αστικοποίηση, η εντατική κτηνοτροφία και η μετακίνηση πληθυσμών/μετανάστευση.

Οι ειδικοί επισημαίνουν επίσης ότι η εμπειρία της πανδημίας COVID-19 έχει κάνει πλέον τις υγειονομικές αρχές πολύ πιο επιθετικές στην παρακολούθηση κάθε ιού που εμφανίζει αυξημένη μεταδοτικότητα ή ασυνήθιστη συμπεριφορά. Ο στόχος πλέον δεν είναι μόνο η αντιμετώπιση μιας επιδημίας, αλλά η έγκαιρη αποτροπή της πριν αποκτήσει διεθνείς διαστάσεις.

Για το 2026, στο μικροσκόπιο των επιστημόνων βρίσκονται συνολικά 15 διαφορετικοί ιοί και λοιμώδη νοσήματα, κάποιοι εκ των οποίων προκαλούν ιδιαίτερη ανησυχία είτε λόγω της υψηλής θνησιμότητάς τους είτε λόγω της πιθανότητας να προκαλέσουν μεγάλες διεθνείς επιδημίες

H5N1: Το επικρατέστερο σενάριο για νέα πανδημία

Ο H5N1, η γρίπη των πτηνών, δηλαδή, εδώ και χρόνια προκαλεί σοβαρές επιδημίες σε πτηνά αλλά τεκμηριωμένα πλέον έχει περάσει σε ολοένα περισσότερα είδη θηλαστικών.

Τα τελευταία δεδομένα προκαλούν ιδιαίτερη ανησυχία, καθώς ο H5N1 εντοπίστηκε όχι μόνο σε άγρια ζώα και πτηνά, αλλά και σε γαλακτοπαραγωγές αγελάδες, γάτες και θαλάσσια θηλαστικά.

Οι ειδικοί υποστηρίζουν μάλιστα ότι όσο περισσότερο ο ιός κυκλοφορεί σε θηλαστικά, τόσο αυξάνονται οι πιθανότητες να αποκτήσει μεταλλάξεις που θα διευκολύνουν τη μετάδοσή του μεταξύ ανθρώπων.

Μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί περιστατικά σε ανθρώπους στην Ασία, ενώ στις Ηνωμένες Πολιτείες οι μολύνσεις σε αγελάδες θεωρούνται εξαιρετικά σημαντική εξέλιξη.

Ο ΠΟΥ εξακολουθεί να θεωρεί τον H5N1 έναν από τους σημαντικότερους «ιούς προτεραιότητας» παγκοσμίως λόγω  και της υψηλής θνησιμότητας που παρουσιάζει στα επιβεβαιωμένα ανθρώπινα περιστατικά ενώ οι επιστήμονες υπενθυμίζουν ότι ιστορικά οι μεγάλες πανδημίες γρίπης ξεκίνησαν από ζωικούς ιούς που απέκτησαν την ικανότητα μετάδοσης από άνθρωπο σε άνθρωπο.

COVID-19 MERS – CoV

Παρά το γεγονός ότι ο COVID-19 δεν κυριαρχεί πλέον καθημερινά στην επικαιρότητα, ο SARS-CoV-2 εξακολουθεί να κυκλοφορεί παγκοσμίως και να μεταλλάσσεται.

Οι διεθνείς οργανισμοί συνεχίζουν να παρακολουθούν νέες παραλλαγές, πιθανή ανοσολογική διαφυγή και το φαινόμενο του long COVID, που παραμένει σημαντικό πρόβλημα δημόσιας υγείας.

Οι ειδικοί θεωρούν πλέον ότι ο COVID-19 έχει περάσει σε ενδημική φάση, ωστόσο εξακολουθεί να επιβαρύνει τα συστήματα υγείας και να προκαλεί σοβαρές επιπλοκές σε ηλικιωμένους και ευάλωτους πληθυσμούς.

Παράλληλα, παρακολουθείται στενά και ο MERS-CoV, ο κορωνοϊός που εμφανίστηκε αρχικά στη Μέση Ανατολή και εξακολουθεί να θεωρείται ένας από τους πιο επικίνδυνους κορωνοϊούς παγκοσμίως.

Παρότι ο SARS-CoV-2 κυριάρχησε τα τελευταία χρόνια στην παγκόσμια επικαιρότητα, ο MERS δεν εξαφανίστηκε ποτέ και συνεχίζει να προκαλεί περιοδικά περιστατικά, κυρίως σε χώρες της Μέσης Ανατολής.

Ο MERS-CoV μεταδίδεται κυρίως από καμήλες στον άνθρωπο, αλλά μπορεί επίσης να προκαλέσει περιορισμένες αλυσίδες ανθρώπινης μετάδοσης, ιδιαίτερα σε ενδονοσοκομειακό περιβάλλον.

Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η εξαιρετικά υψηλή θνησιμότητα του ιού σε σχέση με άλλους κορωνοϊούς. Οι ειδικοί θεωρούν ότι ο MERS παραμένει ένας από τους κορωνοϊούς με το υψηλότερο θεωρητικό πανδημικό δυναμικό μετά τον SARS-CoV-2, κυρίως επειδή συνεχίζει να κυκλοφορεί σε ζωικούς πληθυσμούς και να εμφανίζεται, κατά διαστήματα, σε ανθρώπους.

Τεράστια ανησυχία για τον ιό Nipah

Στην Ασία, ένας από τους ιούς που εξακολουθεί να προκαλεί τον μεγαλύτερη ανησυχία στους επιστήμονες είναι ο ιός Nipah. Ο ΠΟΥ τον κατατάσσει σταθερά ανάμεσα στους πιο επικίνδυνους ιούς του πλανήτη λόγω του συνδυασμού υψηλής θνησιμότητας, μετάδοσης μεταξύ ανθρώπων και απουσίας θεραπείας ή εμβολίου.

Ο Nipah μεταδίδεται κυρίως από νυχτερίδες φρούτων, αλλά μπορεί επίσης να περάσει από άνθρωπο σε άνθρωπο μέσω στενής επαφής και αναπνευστικών εκκρίσεων.

Η θνησιμότητα στις καταγεγραμμένες εξάρσεις κυμαίνεται συνήθως από 40% έως 75% (αναλόγως στελέχους), ενώ ο ιός προκαλεί σοβαρή εγκεφαλίτιδα, νευρολογική επιδείνωση και κώμα.

Ο ιός επανήλθε στο επίκεντρο της διεθνούς προσοχής, έπειτα από τις πρόσφατες εξάρσεις σε Ινδία και Μπανγκλαντές, καθώς θεωρείται ένας από τους ιούς με το υψηλότερο θεωρητικό πανδημικό δυναμικό. Η μεγάλη ανησυχία αφορά το ενδεχόμενο ένας τόσο θανατηφόρος ιός να αποκτήσει στο μέλλον αποτελεσματικότερη μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Έμπολα Marburg

Ο γενικός διευθυντής του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας δήλωσε«βαθιά ανήσυχος από τις διαστάσεις και την ταχύτητα» της επιδημίας του Ebola (Έμπολα) που πλήττει τη Λαική Δημοκρατία του Κόνγκοκαι την Ουγκάντα. Η Υγειονομική Υπηρεσία της Αφρικανικής Ένωσης (Africa CDC) κήρυξε κατάσταση έκτακτης ανάγκης σε επίπεδο αφρικανικής ηπείρου για την επιδημία του στελέχους Bundibugyo του Ebola.

Η κήρυξη κατάστασης έκτακτης ανάγκης θα επιτρέψει «την ενίσχυση του περιφερειακού συντονισμού, την ταχεία ενεργοποίηση χρηματικών και τεχνικών πόρων, την ενίσχυση των συστημάτων εποπτείας και των εργαστηριακών δραστηριοτήτων», σύμφωνα με το Africa CDC.

Ο Ebola προκαλεί εξαιρετικά μεταδοτικό αιμορραγικό πυρετό. Ο ιός έχει προκαλέσει περισσότερους των 15.000 θανάτους στην Αφρική κατά την διάρκεια της τελευταίας 50ετίας.Κατά τις προηγούμενες κορυφώσεις της επιδημίας, η θνησιμότητα έχει κυμανθεί ανάμεσα στο 25% και το 90%, σύμφωνα τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.

Δεν υπάρχουν εγκεκριμένα εμβόλια ή θεραπευτικές αγωγές για το στέλεχος Bundibugyo του Ebola, το οποίο προκαλεί τον θάνατο στο 40% έως 50% των κρουσμάτων. Ωστόσο, υπάρχει ένα εμβόλιο που ονομάζεται Ervebo, που έχει παρασκευασθεί από την Merck, που έχει χρησιμοποιηθεί για το στέλεχος Zaire και έχει δείξει ότι παρέχει κάποιον βαθμό προστασίας σε δοκιμές σε ζώα.

Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία, μέχρι τις 16 Μαΐου είχαν καταγραφεί 246 ύποπτα κρούσματα και 80 ύποπτοι θάνατοισε τουλάχιστον τρεις υγειονομικές ζώνες της επαρχίας Ιτούρι στη ΛΔΚ, ενώ δύο επιπλέον κρούσματα με ιστορικό ταξιδιού από το Κονγκό εντοπίστηκαν στην Ουγκάντα.

Οι υγειονομικές αρχές εκτιμούν ότι εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές αβεβαιότητες γύρω από την πραγματική έκταση της μετάδοσης και δεν αποκλείουν το ενδεχόμενο η επιδημία να είναι μεγαλύτερη.

Ο αιμορραγικός πυρετός Λάσσα

Στην Αφρική, οι υγειονομικές αρχές παρακολουθούν στενά τον ιό Marburg, τον «αδελφό» του ιοού Ebola. Πρόκειται για έναν από τους πιο θανατηφόρους γνωστούς ιούς, με τη θνησιμότητα σε ορισμένες εξάρσεις, να μπορεί να φτάσει ακόμη και το 90%.

Ο Marburg προκαλεί αιμορραγικό πυρετό, σοβαρές αιμορραγίες, πολυοργανική ανεπάρκεια και σοκ. Η απουσία εγκεκριμένης θεραπείας ή ευρέως διαθέσιμου εμβολίου διατηρεί τον ιό στις κορυφαίες λίστες παγκόσμιας επιτήρησης. Οι ειδικοί ανησυχούν ιδιαίτερα για μεγάλες νοσοκομειακές αλυσίδες μετάδοσης, καθώς ο ιός μπορεί να εξαπλωθεί μέσω σωματικών υγρών και μολυσμένων επιφανειών.

Την ίδια ώρα, στη δυτική Αφρική, οι ειδικοί παρακολουθούν στενά και τον Αιμορραγικό πυρετό Λάσσα (Lassa fever), έναν ιό που παραμένει σχετικά άγνωστος εκτός Αφρικής αλλά θεωρείται μία από τις πιο σοβαρές «σιωπηλές» αιμορραγικές απειλές. Ο ιός μεταδίδεται κυρίως μέσω τρωκτικών, ωστόσο μπορεί επίσης να περάσει από άνθρωπο σε άνθρωπο, ιδιαίτερα σε ενδονοσοκομειακό περιβάλλον.

Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν πυρετό, αιμορραγίες, αναπνευστικές επιπλοκές και πολυοργανική δυσλειτουργία στις σοβαρές περιπτώσεις. Αν και η θνησιμότητα είναι χαμηλότερη σε σχέση με τον Ebola ή τον Marburg, ο ΠΟΥ εξακολουθεί να τον θεωρεί «ιό προτεραιότητας», λόγω της συχνότητας των εξάρσεων και της πιθανότητας νοσοκομειακών αλυσίδων μετάδοσης.

Ο ιός Mpox ή ευλογία των πιθήκων

Ο ιός mpox αποτελεί ένα ακόμα παράγοντα διεθνούς ανησυχίας. Το νέο στέλεχος του ιού, «clade Ib,  βρίσκεται στο επίκεντρο της διεθνούς επιτήρησης, θεωρείται πιο μεταδοτικό από προηγούμενα στελέχη και έχει οδηγήσει σε αυξημένη επαγρύπνηση σε Ευρώπη, Ηνωμένες Πολιτείες και Ασία.

Οι ειδικοί παρακολουθούν περιστατικά τοπικής μετάδοσης εκτός Αφρικής, καθώς αρκετές χώρες καταγράφουν πλέον κρούσματα χωρίς σαφές ταξιδιωτικό ιστορικό. Η γεωγραφική εξάπλωση άλλωστε του ιού, φαίνεται να είναι και η κύρια αιτία για τη διαρκή επιτήρηση και παρακολούθηση του και παρά το γεγονός ότι ο mpox σπάνια εμφανίζει τη θνησιμότητα άλλων ιών, θεωρείται σημαντική απειλή για τη δημόσια υγεία.

Οι ιοί που μεταδίδονται μέσω κουνουπιών εξελίσσονται σε μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τα συστήματα υγείας παγκοσμίως

Ο ιός Χάντα και το στέλεχος των Άνδεων

Ανησυχία προκαλεί  ο ο Χανταϊός των Άνδεων, το μοναδικό γνωστό στέλεχος του ιού Χάντα με τεκμηριωμένη, αν και περιορισμένη, δυνατότητα μετάδοσης μεταξύ ανθρώπων. Ο ιός προκαλεί σοβαρό πνευμονικό σύνδρομο με υψηλή θνησιμότητα και εντοπίζεται κυρίως στη Χιλή και στην Αργεντινή.

Οι διεθνείς αρχές συνεχίζουν να παρακολουθούν τον ιό λόγω της ιδιαίτερης συμπεριφοράς του σε σχέση με άλλα στελέχη του ιού Χάντα, ενώ αναπόφευκτα ο συγκεκριμένος ιός βρίσκεται στο φως της δημοσιότητας εξαιτίας της πρόσφατης έξαρσης περιστατικών σε κρουαζιερόπλοιο στον νότιο Ατλαντικό. Κάθε νέο περιστατικό, όπως τονίζει το αρμόδιο Ευρωπαϊκό Κέντρο, διερευνάται προσεκτικά, με στόχο να αποφευχθεί το οποιοδήποτε ενδεχόμενο προσαρμογής του ιού στον άνθρωπο.

Δάγκειος Πυρετός

Ο Δάγκειος πυρετός θεωρείται πλέον, από πολλούς ειδικούς, μια εξελισσόμενη «σιωπηλή πανδημία».

Ο αριθμός των περιστατικών έχει εκτοξευθεί στη Λατινική Αμερική, στην Καραϊβική και στην Ασία, ενώ για πρώτη φορά παρατηρείται σοβαρή ανησυχία για σταδιακή εγκατάσταση των  κουνουπιών/φορέων και σε ευρωπαϊκές περιοχές.

Σημαντικό ρόλο στην έξαρση που παρατηρείται σε διάφορες περιοχές του πλανήτη, φαίνεται να διαδραματίζει η κλιματική αλλαγή την οποία οι επιστήμονες θεωρούν και ως την πιθανότερη αιτία για  την επέκταση διαφόρων λοιμωδών νοσημάτων.

Περιοχές, που μέχρι πριν από λίγα χρόνια, θεωρούνταν ασφαλείς εμφανίζουν πλέον συνθήκες κατάλληλες για την επιβίωση των κουνουπιών Aedes (εντοπίζονται και στην Κύπρο), γεγονός που σημαίνει ότι ασθένειες όπως ο Δάγκειος Πυρετός, ο chikungunya και ενδεχομένως στο μέλλον και άλλοι ιοί

θα μπορούσαν να εμφανίζουν συχνότερες τοπικές μεταδόσεις ακόμη και στις μεσογειακές χώρες.

Ο Δάγκειος Πυρετός προκαλεί υψηλό πυρετό, εξανθήματα, αφόρητους πόνους στις αρθρώσεις και σε σοβαρές περιπτώσεις αιμορραγικές επιπλοκές που μπορεί να αποβούν θανατηφόρες.

Σε αρκετές χώρες της νότιας Αμερικής τα νοσοκομεία λειτουργούν ήδη υπό πίεση λόγω της αύξησης των περιστατικών, ενώ οι διεθνείς οργανισμοί παρακολουθούν στενά την πορεία των επιδημιών.

Οι ειδικοί, του Ευρωπαϊκού Κέντρου Ελέγχου Λοιμώξεων, προειδοποιούν για το ενδεχόμενο, τα επόμενα χρονια να καταγράφονται συχνότερα εξάρσεις ιδιαίτερα σε αστικές περιοχές με υψηλή πυκνότητα πληθυσμού.

Ιός chikungunya

Στο ίδιο πλαίσιο ανησυχίας, με τον Δάγκειο Πυρετό, εντάσσεται και ο chikungunya, ένας ιός που μέχρι πριν από λίγα χρόνια θεωρούνταν κυρίως τροπική απειλή, αλλά πλέον βρίσκεται σταθερά στο μικροσκόπιο των ευρωπαϊκών αρχών δημόσιας υγείας.

Ο ιός μεταδίδεται μέσω των κουνουπιών Aedes aegypti και Aedes albopictus (εντοπίζονται και στην Κύπρο) και προκαλεί μεγάλες επιδημίες σε περιοχές της Αφρικής, της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής.

Ο chikungunya δεν προκαλεί ανησυχία εξαιτίας της θνησιμότητας του αλλά επειδή προκαλεί σοβαρούς και συχνά χρόνιους πόνους στις αρθρώσεις που μπορεί να διαρκέσουν για μήνες ή ακόμη και χρόνια μετά τη λοίμωξη.

Σε αρκετούς ασθενείς, η καθημερινότητα επηρεάζεται σημαντικά ακόμη και μετά την υποχώρηση της οξείας λοίμωξης. Οι ειδικοί δεν αναφέρονται αυτή τη στιγμή σε μεγάλη ευρωπαϊκή επιδημία, αλλά προειδοποιούν ότι η εξάπλωση του «κουνούπιου τίγρη», αυξάνει τον κίνδυνο τοπικών μεταδόσεων σε περιοχές της νότιας Ευρώπης, της Μεσογείου, τα επόμενα χρόνια.

Ο ιός Oropouche

Ένας ακόμα ιός που βρίσκεται πλέον στο μικροσκόπιο της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας είναι ο ιός Oropouche.

Παρά το γεγονός ότι παραμένει ακόμα σχετικά άγνωστος στο ευρύ κοινό, οι ειδικοί τον θεωρούν έναν από τους πιο ανερχόμενους ιούς που μεταδίδονται μέσω αρθρόποδων, δηλαδή κουνουπιών, τσιμπουριών,και άλλων αιματοφάγων εντόμων.

Ο ιός μεταδίδεται μέσω μικροσκοπικών σκνιπών και κουνουπιών και έχει εξαπλωθεί ήδη στη Βραζιλία, το Περού και άλλες χώρες της περιοχής.

Οι επιστήμονες παρακολουθούν στενά την εξέλιξή του, κυρίως λόγω της πιθανότητας γεωγραφικής επέκτασης σε νέες περιοχές, καθώς αλλάζουν οι κλιματικές συνθήκες και αυξάνονται οι διεθνείς μετακινήσεις πληθυσμών.

Αν και δεν θεωρείται σήμερα παγκόσμια απειλή ανάλογη με άλλους ιούς, βρίσκεται σε αυξημένη διεθνή επιτήρηση.