Η καταστροφή της Σμύρνης και το  καταφύγιο της Κύπρου

«Ποιος καβαλάρης ήρθε/ με το προσάναμμα και τον δαυλό;/ Και ποιος ξεκοίλιασε/ τη γυναίκα το βρέφος και το σπίτι;/ Ένοχος δεν υπάρχει, καπνός./ Κατάργησαν τα μάτια τους· τυφλοί./ Μάρτυρες δεν υπάρχουν πια, για τίποτε». Οι στίχοι γραμμένοι από τον Σμυρνιό Γιώργο Σεφέρη. Ο Σεφέρης είχε φύγει με την οικογένειά του από τη Σμύρνη, το 1914. Δεν βίωσε την καταστροφή της πόλης, αλλά αυτή τον σημάδεψε. Χιλιάδες άλλοι Σμυρνιοί και Σμυρνιές, που βίωσαν την καταστροφή, δεν επιβίωσαν: ξεκοιλιάστηκαν ή κάηκαν μαζί με τα σπίτια, τα σχολεία και τις εκκλησίες τους, ή πνίγηκαν, ή πέθαναν από ασθένειες, στα πλοία ή τους τόπους υποδοχής.

«Η Σμύρνη καίεται», «Η Σμύρνη απέραντον σφαγείον»

Στις 27/8/1922 (π.η.) οι πρώτοι έφιπποι άτακτοι Τούρκοι μπήκαν στη Σμύρνη, ακολουθούμενοι από τακτικά τουρκικά στρατεύματα. Ο Μητροπολίτης Χρυσόστομος μαρτύρησε, παραδομένος στον τουρκικό όχλο. Στις 31 Αυγούστου, μετά από βιαιοπραγίες, σφαγές, καταστροφές και λεηλασίες, το «ανεκτίμητο μαργαριτάρι της Ανατολής» παραδόθηκε στις φλόγες. Σπαρακτικός αριθμητικός απολογισμός, έως την κατάσβεση της φωτιάς: περίπου 50.000 νεκροί, 70.000 καμένες οικίες και καταστήματα και εκατοντάδες κατεστραμμένα άλλα κτίρια. Το 30 μέτρων καμπαναριό του μητροπολιτικού ναού Αγίας Φωτεινής ανατινάχθηκε με δυναμίτιδα.

Οι τίτλοι στον ελλαδικό Τύπο αποκαλύπτουν τις διαστάσεις και όψεις του δράματος: «Η Σμύρνη καίεται. Ο Μητροπολίτης Χρυσόστομος εκρεουργήθη. Οι χριστιανοί σφάζονται!». «Η Σμύρνη απέραντον σφαγείον. Απερίγραπτοι σκηναί θηριωδίας και εξοντώσεως. Χιλιάδες εκάησαν ζωντανοί μέσα εις τας εκκλησίας». «Γάλλοι και Ιταλοί ευφρανθήτε! Ο Έλλην μητροπολίτης εκρεουργήθη εν μέση οδώ. Η Σμύρνη λίμνη αίματος ελληνικού. Άγρια σφαγή χιλιάδων ανδρών και γυναικοπαίδων. Απερίγραπτοι σκηναί σπαραγμού, φρίκης και ωμότητος». «Σφαγή προ της πυρκαϊάς και σφαγή εν μέσω φλογών». «Η εθνική συμφορά. Αντίο Σμύρνη μας γλυκιά». «Το εθνικόν πένθος. Αι τελευταίαι στιγμαί της σμυρναϊκής τραγωδίας. Φρικιαστικά μαρτύρια των Ελλήνων και Αρμενίων. Ο όλεθρος της τουρκικής θηριωδίας. Η Σμύρνη σωρός ερειπίων».

Κατά τις ημέρες που ακολούθησαν, χιλιάδες Έλληνες και Αρμένιοι στρατεύσιμης ηλικίας σύρθηκαν σε πορείες θανάτου στην ενδοχώρα. Η πλειονότητα των υπόλοιπων επιζησάντων (περίπου 300.000) κατόρθωσαν να φτάσουν, πρόσφυγες πια, στην Ελλάδα χάρη πρωτίστως στον ανθρωπισμό και τις ενέργειες του Asa Kent Jennings. Οι ελληνικές Αρχές της πόλης είχαν προ πολλού αποχωρήσει ενώ στα πλοία των Συμμάχων δεν υπήρχε χώρος για τους χριστιανούς οθωμανούς υπηκόους.

Να μνημονεύουμε τον Asa Jennings, τον μικρόσωμο Αμερικανό μεθοδιστή πάστορα. «Σαν έρθει ο θέρος/ άλλοι φωνάζουνε για να ξορκίσουν το δαιμονικό/ άλλοι μπερδεύονται μες στ’ αγαθά τους, άλλοι ρητορεύουν./ Μήπως ο άνθρωπος είναι άλλο πράγμα;/ Μην είναι αυτό που μεταδίνει τη ζωή;», αναρωτιέται ο Σεφέρης. Και ο Jennings έσωσε ζωές. Αφού, ερχόμενος σε επαφές με τον Κεμάλ εξασφάλισε χρόνο, πέτυχε, σχεδόν εκβιαστικά, τη σύμπραξη της ελληνικής κυβέρνησης για τη διάσωση των προσφύγων με πλοία.

Η Κύπρος καταφύγιο Σμυρνιών και άλλων Μικρασιατών προσφύγων

Στην Κύπρο έφτασαν, έως το τέλος του 1922, περίπου 2.400 πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία. Το γαλλικό ατμόπλοιο «Pierre Loti» απέπλευσε από τη Σμύρνη στις 11/9/1922, με 327 πρόσφυγες Έλληνες. Για την επιβίβαση στο πλοίο, το οποίο μετέφερε και Γάλλους με προορισμό τη Μασσαλία, κατέβαλαν 16 λίρες ο καθένας και, επιπλέον, φιλοδωρήματα. Ένας πρόσφυγας έφτασε χωρίς δάκτυλα· του τα είχαν κόψει οι Τούρκοι, αφού τον λήστεψαν. Κύπριοι της Σμύρνης, άλλοτε ευκατάστατοι, αφίχθηκαν με το βρετανικό πλοίο «Βασιλεύς Γεώργιος», «ημίγυμνοι και των πάντων στερούμενοι».

Σύμφωνα με τους διασωθέντες, οι σφαγές συνεχίζονταν. Οι δρόμοι της Σμύρνης ήταν γεμάτοι πτώματα καταφαγωμένα από τα σκυλιά, εν αποσυνθέσει, δημιουργώντας δυσωδία και τον κίνδυνο επιδημίας. Κύπριος, αυτόπτης μάρτυρας «των οδυνηρών γεγονότων», έγραψε στη «Φωνή της Κύπρου» πως χιλιάδες Ελληνίδες και Αρμένισσες έγιναν, μαζί με τα παιδιά τους, «ιερά ολοκαυτώματα», καθώς κατέφυγαν σε σχολεία και εκκλησίες που έζωσε η φωτιά. Κατά τον ίδιο: «ευτυχείς, διότι ταύτας δεν εμίανε βέβηλος βαρβαρική χειρ», το σώμα έγινε στάχτη, αλλά διαφυλάχθηκε «άσπιλον και αμόλυντον». Άλλες Σμυρνιές έγιναν «θύματα των κτηνωδών ορμών των βανδάλων» σε ναούς και ιδρύματα. Μητέρες έπεσαν στη θάλασσα με τα βρέφη τους. Όλα αυτά στο αλλοτινό «άσυλον των χαρίτων και των μουσών»

Παράλληλα, στον Τύπο αναδεικνυόταν η θέληση ανδρών και γυναικών για επανεκκίνηση στη νέα γη: «Μεταξύ των προσφύγων υπάρχει και η δεσποινίς Αιγυπτιάδου, πιανίστα», με σπουδές και σταδιοδρομία σε Ιταλία, Αμερική και Σμύρνη. «Ήδη απεφάσισε να εγκατασταθή εν τη πόλει μας και να παραδίδη μαθήματα». Σημειώνονταν, επίσης, επώνυμες αφίξεις, όπως του δισκοβόλου του Πανιωνίου Δημήτρη Καραμπάτη, κατόχου του πανελλήνιου ρεκόρ στο άθλημά του.

Στις 14/9/1922, ο Αρχιεπίσκοπος Κύριλλος Γ΄ εξέδωσε εγκύκλιο εκφράζοντας θλίψη, συντριβή και συμπάθεια προς τον μαρτυρικό ελληνισμό της Ιωνίας. Κάλεσε για πάνδημα μνημόσυνα για τους νεομάρτυρες και έδωσε εντολή για εράνους. «Έκαστος ας προσφέρη ό,τι δύναται, χρήματα, είδη τροφής, είδη ενδύσεως. Έκαστος ας καταθέση ό,τι επιβάλλη αυτώ το εθνικόν καθήκον, υπέρ των αστέγων, των γυμνών, των πεινώντων και των ασθενούντων θυμάτων της εθνικής ιδέας», τονίστηκε.

Η αλληλεγγύη των Κυπρίων ήταν ηθική, με συναισθηματικά φορτισμένα κείμενα, αλλά και έμπρακτη (εισφορές, κινηματογραφικές παραστάσεις υπέρ των προσφύγων, εργασία, διατροφή, στέγαση, κ.ά.). Η τουρκική βαρβαρότητα καταγγελλόταν, το ίδιο και η «επαίσχυντος» «ηθική χρεωκοπία» των Συμμάχων.

 Ο Βαρωσιώτης Ζαχαρίας Σωτηρίου έγραψε στη σατιρική εφημερίδα του «Πυξ Λαξ»: «Οι Φράγκοι χαίρουν και πηδούν, κ’ οι Ιταλοί χορεύουν/ κ’ οι Άγγλοι χωρίς να μιλούν κάτι κρυφογυρεύουν!/ Βαρδάτε χριστιανοί! Λαοί! Βαρδάτε να περάση/ ο άγριος Αγαρηνός, βαρδάτε να μη χάση/ Θα γδάρη θα εκδικηθή, ναι ζωντανούς θα γδάρη!».

            Έδωσε, επίσης, τους εξής ορισμούς. «Ελλάς: Το προαιώνιον θύμα των ξένων αλλά και των ιδικών της. Καρφί στο μάτι των Φράγκων». «Δίκαια των Εθνοτήτων: το δόλωμα των στενοχωρηθέντων ισχυρών προς τους δυστυχείς ηδικουμένους μικρούς». «Συμφέρον: η κυρίαρχος δύναμις». «Κεμάλ: Η προσωποποίησις της Τουρκικής θηριωδίας».      

Ο Λευκωσιάτης Ιωάννης Περδίος έγραψε, στην επίσης σατιρική εφημερίδα «Μαστίγιον»: «Φτωχή Σμύρνη, σαν ήσουν με γαλάζια στολή/ σε φρικτούς καννιβάλους ή Φραγκιά σε πουλεί […]/ Και το κόκκινο κύμα που κυλούσε μ’ ορμή/ αφρισμένο υψούτο μια φτυσιά να τους γενή/ πού στιγμάτισαν μ’ αίμα τη δική τους τιμή».

Το 1930, το Ελληνοτουρκικό Σύμφωνο Φιλίας επισφράγισε τον ξεριζωμό και εξανέμισε τις πιθανότητες αποζημίωσης. «Αυθαίρετος δήμευσις» χαρακτηρίστηκε ο συμψηφισμός ελληνικών και τουρκικών περιουσιών. Με πατρίδα, πια, την Κύπρο οι πρόσφυγες ενσωματώθηκαν και αναδείχθηκαν. Και η προαναφερθείσα Ελένη Αιγυπτιάδου, αφού δίδαξε στην Αμερικανική Ακαδημία Λευκωσίας, το 1933 ίδρυσε τη δική της Μουσική Ακαδημία.

H μνήμη των ριζών ήταν και παραμένει αδιαπραγμάτευτη, όπως και η μετάγγισή της. «Η Σμύρνη μεταβάλλεται εις έναν θρύλον, ο οποίος θα κατακτήσει όλον τον κόσμον. Οι κάτοικοί της που εσώθησαν θα πλαισιώσουν τον θρύλον της. Αυτοί οι άνθρωποι θα αναστήνωσι την πόλιν κάθε στιγμήν με την αγάπην, η οποία θα ξεχειλίζη εις τας στιγμάς των αναμνήσεων, που θα τους κυνηγούν όπου και εάν ευρεθώσι», προέβλεψε, στον απόηχο της καταστροφής, ο Λεμεσιανός Δημήτριος Δημητριάδης (Ντόριαν).

Ένα αιώνα αργότερα, η Μικρασιάτισσα Μόνα Σαββίδου-Θεοδούλου έγραψε: «Ένας χρυσοχόος από τη Σμύρνη σμιλεύει το αργυρό πουκάμισο/ της Παναγιάς του Κύκκου./ Το βράδυ αναψηλαφούμε τον χάρτη της Καταστροφής/ με αδήλωτο λεξιλόγιο/ γιατί τα τοπωνύμια έχουν άλλο ένδυμα πια./ Ξέρουμε να σκύβουμε με σεβασμό/ μπροστά στο υπέρτατο τραύμα/ να κρατούμε το στρείδι της θύμησης ανοιχτό, το μαργαριτάρι της Ιωνίας φωτεινό».

Από τη Σμύρνη ως την Κερύνεια (1922, 1974)

Στις 16/8/1974, ο αρχισυντάκτης του αλεξανδρινού «Ταχυδρόμου» Ντίνος Κουτσούμης συνέκρινε, δηκτικά, τη βρετανική αναλγησία σε Κερύνεια και Σμύρνη. Όπως έγραψε, βρετανικό ελικοπτεροφόρο, σταθμευμένο στα ανοικτά της Κερύνειας, έστειλε βενζινακάτους στην ακτή για να περιμαζέψει μόνο ξένους υπηκόους. «Γυναικόπαιδα δικά μας που ζητούσαν βοήθεια να σωθούν από τις τουρκικές σφαίρες διώχνονταν. Ούτε κλάμματα παιδιών, ούτε παρακάλια μητέρων, συγκινούσαν τους Άγγλους. Να μην θιγή ούτε τρίχα από τούς Άγγλους, να λιώσουν τους δικούς μας τα τουρκικά άρματα. Θυμίζει η σκηνή αυτή την καταστροφή της Σμύρνης. Έτσι και τότε οι Αγγλογάλλοι έπαιρναν τους δικούς τους πρόσφυγες επάνω στα βαπόρια. Η ιστορία επαναλήφθηκε στην Κηρύνεια. Μια ακόμα μαύρη σελίδα στις σχέσεις των μεγάλων προς τους μικρούς».

Μαρτυρίες από την Κερύνεια, επιβεβαιώνουν τα γραφόμενα. Επρόκειτο για το ελικοπτεροφόρο HMS HERMES, το οποίο κατά την πρώτη εισβολή περιμάζεψε μόνο Βρετανούς και άλλους ξένους υπηκόους. Τονίζεται, μάλιστα, πως η βρετανική στάση καταδίκασε, εμμέσως, σε θάνατο ή βασανιστήρια πολλούς εντοπίους, που φονεύθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν.

Η Σμυρνιά Μαρία Περατικού-Κοκαράκη, πρόσφυγας από τον Καραβά, συνοψίζει λιτά τις ελληνικές τραγωδίες (2018): «Ο αγέρας να περνά το ένδυμα/ κι η αγωνία να φουσκώνει/ τους κτύπους της καρδιάς/ στο προσφυγικό σώμα./ Σμύρνη, Καππαδοκία, Ρωμυλία./ Κερύνεια, Αμμόχωστος, Μόρφου./ Επανάληψη πόνου και ξεριζωμού».

*Δρ Ιστορίας Α.Π.Θ