Συνήθως όταν ακούμε τη λέξη «αλφαβητισμός», στο μυαλό μας έρχεται ο γλωσσικός ή και ο μαθηματικός αλφαβητισμός, όροι που αποτελούν τις θεμελιώδεις δεξιότητες που επιτρέπουν σε ένα άτομο να λειτουργεί αποτελεσματικά στην καθημερινή ζωή, στην εργασία και στην κοινωνία. Δεν περιορίζονται στην απλή γνώση γραφής, ανάγνωσης και αρίθμησης, αλλά επεκτείνονται στην κατανόηση, ερμηνεία και χρήση αυτών των γνώσεων για την επίλυση προβλημάτων.
Πέραν όμως των πιο πάνω, υπάρχει και ο στατιστικός αλφαβητισμός, ο οποίος δεν είναι μια εξειδικευμένη ακαδημαϊκή δεξιότητα αλλά μια βασική δεξιότητα του σύγχρονου ανθρώπου. Αυτό επισημαίνει η Κυπριακή Στατιστική Εταιρεία, εξηγώντας τη σημασία του στατιστικού αλφαβητισμού, ιδιαίτερα σήμερα, σε μια εποχή που τα δεδομένα κατακλύζουν τις ειδήσεις, τις διαφημίσεις και τις δημόσιες πολιτικές συζητήσεις και που είναι εύκολο ένας ανυποψίαστος πολίτης να ξεγελαστεί. Σύμφωνα με την Κυπριακή Στατιστική Εταιρεία, οι αριθμοί μπορούν να ενημερώσουν, αλλά και να παραπλανήσουν εξίσου εύκολα όταν αποσπώνται από το κατάλληλο πλαίσιο. Από την οικονομία και την υγεία έως την πολιτική, οι στατιστικοί ισχυρισμοί είναι παντού, και χωρίς τις απαραίτητες δεξιότητες ερμηνείας, οι πολίτες κινδυνεύουν να καταλήξουν σε λανθασμένα συμπεράσματα.
Ερωτηθείς ο πρόεδρος της Κυπριακής Στατιστικής Εταιρείας, καθηγητής Τάσος Χριστοφίδης, «τι είναι ο στατιστικός αλφαβητισμός», τόνισε πως πρόκειται «για την ικανότητα να κατανοούμε, να αξιολογούμε, να ερμηνεύουμε και να επικοινωνούμε ορθά στατιστικές πληροφορίες. Δεν αφορά απλώς την «ανάγνωση» αριθμών, αλλά και τη διατύπωση ερωτημάτων. Να αναγνωρίζουμε πότε τα δεδομένα στηρίζουν ένα επιχείρημα και πότε χρησιμοποιούνται για να χειραγωγήσουν». Εξήγησε δε, πως η σύγχρονη κοινωνία απαιτεί αυτή την ικανότητα περισσότερο από ποτέ: Από την ερμηνεία οικονομικών δεικτών στις ειδήσεις έως την αξιολόγηση κινδύνων υγείας και την κατανόηση δημοσκοπήσεων. Οι στατιστικά αναλφάβητοι πολίτες μετατρέπονται σε παθητικούς χρήστες αριθμών, και γίνονται ευάλωτοι σε παραπλανητικούς ισχυρισμούς.
Η Εταιρεία αναφέρεται σε χρήσιμα παραδείγματα από την «πραγματική ζωή», μέσα από τα οποία αν και οι στατιστικές φαίνονται ακριβείς, εντούτοις μπορούν να αφηγηθούν εντελώς διαφορετικές ιστορίες ανάλογα με τον τρόπο παρουσίασής τους. Αυτά είναι:
> Πληθωρισμός: Αναφορές σε μηνιαίες μειώσεις του πληθωρισμού ως ένδειξη ότι το πρόβλημα δεν υφίσταται πλέον, συχνά δεν αναφέρουν ή σκόπιμα αγνοούν το γεγονός ότι ο ετήσιος πληθωρισμός παραμένει υψηλός: Ένα κρίσιμο στοιχείο που αλλάζει πλήρως την ερμηνεία των δεδομένων.
> Στατιστικές εγκληματικότητας: Μια εντυπωσιακή «μείωση 50%» στην εγκληματικότητα μπορεί να προκύπτει από ελάχιστες αριθμητικές μεταβολές, για παράδειγμα, από τέσσερα περιστατικά σε δύο και παρ’ όλα αυτά να παρουσιάζεται ως σημαντική πρόοδος.
> Ιατρικοί ισχυρισμοί: Τίτλοι που διαφημίζουν «μείωση κινδύνου κατά 50%» συχνά αποκρύπτουν πολύ μικρές απόλυτες διαφορές, οι οποίες μπορεί να βασίζονται σε ένα μικρό δείγμα ή σε μια συγκεκριμένη ομάδα ατόμων και να μην έχουν ουσιαστική πρακτική σημασία.
Οι ειδικοί τονίζουν ότι η κριτική προσέγγιση των δεδομένων είναι αναγκαία σε κάθε ηλικία και η οποιαδήποτε μακροπρόθεσμη λύση ξεκινά από την εκπαίδευση. Ο στατιστικός αλφαβητισμός πρέπει να ενσωματώνεται σε όλα τα επίπεδα της εκπαίδευσης, όχι ως προαιρετική προσθήκη, αλλά ως βασικό στοιχείο ενός σύγχρονου αναλυτικού προγράμματος. Υποστηρίζουν ακόμα, πως ο στατιστικός αλφαβητισμός είναι εξίσου σημαντικός με τον παραδοσιακό γραμματισμό και την αριθμητική, καθώς οι στατιστικές εμφανίζονται σε πολλαπλές πτυχές της καθημερινής ζωής. Βοηθά τους ανθρώπους να μετακινηθούν από τη μηχανική εκτέλεση υπολογισμών στην κριτική αξιολόγηση, επιτρέποντάς τους να ερμηνεύουν ισχυρισμούς και να διακρίνουν πότε τα δεδομένα χρησιμοποιούνται ορθά ως αποδεικτικά στοιχεία και πότε γίνεται κατάχρηση δεδομένων. Οι ερευνητές τονίζουν επίσης ότι ο στατιστικός αλφαβητισμός πρέπει να αναπτύσσεται σταδιακά και συστηματικά ξεκινώντας από τις πρώτες σχολικές βαθμίδες και συνεχίζοντας στην ανώτερη εκπαίδευση και τη δια βίου μάθηση. Σε έναν κόσμο που κατακλύζεται από πληροφορίες, οι πολίτες κάθε ηλικίας οφείλουν να μάθουν να αξιολογούν κριτικά τα δεδομένα και όχι απλώς να είναι παθητικοί αποδέκτες.
Μαθαίνοντας να «διαβάζουμε» τα δεδομένα
Σύμφωνα με την Κυπριακή Στατιστική Εταιρεία, επιπλέον, η ανάπτυξη στατιστικού αλφαβητισμού δεν περιορίζεται στη διδασκαλία τύπων και μεθόδων. Η αποτελεσματική εκπαίδευση στον στατιστικό αλφαβητισμό απαιτεί, μεταξύ άλλων και δεξιότητες επικοινωνίας. Συγκεκριμένα:
> Θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το κοινό στο οποίο απευθύνεται η πληροφορία και να προσαρμόζεται ανάλογα ο τρόπος παρουσίασής της.
> Να παρέχεται το απαραίτητο πλαίσιο ώστε τα δεδομένα να αποκτούν νόημα και να μη μένουν αφηρημένα.
> Να χρησιμοποιείται σαφής γλώσσα με κατανοητά παραδείγματα αντί για δυσνόητη ορολογία.
> Να εξηγείται η αβεβαιότητα και οι περιορισμοί των στοιχείων και όχι μόνο μεμονωμένες αριθμητικές εκτιμήσεις.
«Με άλλα λόγια, ο στατιστικός αλφαβητισμός σημαίνει όχι μόνο κατανόηση των στατιστικών, αλλά και ικανότητα συζήτησης και αποτελεσματικής επικοινωνίας τους», σημειώνει χαρακτηριστικά, προσθέτοντας πως ωφελεί τα άτομα σε πλήθος καθημερινών αποφάσεων: α) Υγεία: Η κατανόηση του πραγματικού μεγέθους ενός κινδύνου, και όχι μόνο εντυπωσιακών ποσοστών, οδηγεί σε πιο τεκμηριωμένες αποφάσεις για την υγεία, β) Δημόσια συμμετοχή: Η σωστή ερμηνεία δημοσκοπήσεων και δεικτών ενισχύει την ενεργό και υπεύθυνη συμμετοχή στα κοινά και γ) Οικονομική καθημερινότητα: Οι οικονομικές αποφάσεις, από τον οικογενειακό προϋπολογισμό έως τον μακροπρόθεσμο οικονομικό σχεδιασμό, βασίζονται στην κατανόηση τάσεων και όχι μεμονωμένων αριθμών.
«Ο συνδυασμός ισχυρών εκπαιδευτικών βάσεων και αποτελεσματικής, προσανατολισμένης στο κοινό επικοινωνίας, μπορεί να διαμορφώσει μια κοινωνία όχι απλώς αριθμητικά ικανή, αλλά κριτικά και στατιστικά εγγράμματη. Αυτό αποτελεί βασική άμυνα απέναντι στην παραπληροφόρηση και θεμέλιο για έναν πιο ουσιαστικό δημόσιο διάλογο. Ο στατιστικός αλφαβητισμός μάς δίνει τη δύναμη να διακρίνουμε λανθασμένες παρουσιάσεις, να ερμηνεύουμε υπεύθυνα τους ισχυρισμούς και να συμμετέχουμε στον κόσμο ως ενημερωμένοι, κριτικά σκεπτόμενοι πολίτες. Δεν είναι πλέον προαιρετικός, είναι απαραίτητος», ανέφερε ο κ. Χριστοφίδης.
Σημειώνεται ότι, η προώθηση του στατιστικού αλφαβητισμού αποτελεί βασική προτεραιότητα της Κυπριακής Στατιστικής Εταιρείας. Τα τελευταία χρόνια έχει ενισχύσει σημαντικά τη δράση της προς αυτή την κατεύθυνση, μέσα από εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες επιδιώκει να φέρει τη στατιστική πιο κοντά στην κοινωνία και να ενδυναμώσει τους πολίτες με δεξιότητες κριτικής αξιολόγησης των δεδομένων. Πρόσφατα, συστάθηκε Επιτροπή Στατιστικού Αλφαβητισμού, ένα ακόμη σημαντικό βήμα προς τη συστηματική και οργανωμένη ανάπτυξη δράσεων στον τομέα αυτό.
