Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google

Add philenews.com on Google

«Γράψαμε ιστορία», είπε περίπου συγκινημένος ο Ντόναλτ Τραμπ λίγο πριν την συνάντηση που είχε με τον Βλαντιμίρ Πούτιν και τον Σι Τζινπίνγκ την περασμένη Πέμπτη στην Κίνα, στο περιθώριο της συνόδου Οικονομικής Συνεργασίας Ασίας -Ειρηνικού (APEC). Και είναι γεγονός πως ένα τέτοιο σπάνιο φωτογραφικό στιγμιότυπο δεν είναι καθόλου συνηθισμένο. Παρόλα αυτά, σε μια περίοδο βαθιών γεωπολιτικών ανακατατάξεων, με την Κίνα και τις ΗΠΑ να ανταγωνίζονται για την οικονομική, στρατιωτική και τεχνολογική υπεροχή, οι επαφές αυτές όχι μόνο δεν έφεραν κάποιο θετικό αποτέλεσμα, αλλά αντίθετα φανέρωσαν τις διαφωνίες που υπάρχουν και πόσο εκ διαμέτρου αντίθετα βλέπουν οι δύο χώρες τις εξελίξεις.

Πάντως, δεδομένου πως ήταν η πρώτη τέτοια συνάντηση, η σύνοδος στην Σενζέν άξιζε τον χαρακτηρισμό «ιστορική». Αλλά όσον αφορά τα απτά αποτελέσματα είναι απίθανο να δικαιολογήσει κανείς τη φράση «νέα σελίδα στην ιστορία της διπλωματίας» που ισχυρίστηκε ο Βλαντιμίρ Πούτιν ότι έχει γραφεί.

Σχολιάζοντας στον ‘Φιλελεύθερο’ τα τεκταινόμενα στην Σεντζέν ο Κώστας Κωνσταντίνου, καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, επισημαίνει πως η τριμερής εξυπηρετεί πρωτίστως τις επικοινωνιακές ανάγκες των τριών ηγετών και ότι δεν πρόσφερε ουσιαστικές λύσεις. «Το σημαντικότερο είναι ότι δεν περιλαμβάνει σαφείς δεσμεύσεις και μηχανισμούς εφαρμογής που να επιτρέπουν την αξιολόγηση της προόδου στο μέλλον. Προσπερνά επείγοντα ζητήματα, όπως ο πόλεμος στην Ουκρανία και οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις μεταξύ των τριών δυνάμεων».

Καθένας από τους τρεις ηγέτες προσπάθησε να κάνει επίδειξη ισχύος κοιτάζοντας τι θα αποκομίσει ο ίδιος προσωπικά, την ίδια ώρα που άλλοι σημαντικές παγκόσμιοι δρώντες έμειναν εκτός. «Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι ποιος από τους τρεις κέρδισε περισσότερο, αλλά τι κέρδισαν, αν κέρδισαν, οι κοινωνίες που πλήττονται από κρίσεις και πολέμους, καθώς και όσοι αποκλείστηκαν από το τραπέζι των διαπραγματεύσεων σε θέματα που τους επηρεάζουν» επισημαίνει ο Κώστας Κωνσταντίνου.

-Πως σχολιάζετε τους στόχους που ανακοινώθηκαν στην τριμερή συνάντηση των Τραμπ, Σι και Πούτιν; Προσφέρουν κάτι ουσιαστικό στα προβλήματα για τα οποία παρουσιάστηκαν ως λύσεις ή δεν έχουν σοβαρό αντίκτυπο;

-Από μόνη της, η κοινή διακήρυξη ειρήνης των τριών ηγετών δεν συμβάλει στην αντιμετώπιση των σοβαρών διεθνών προβλημάτων. Περιλαμβάνει γενικές αναφορές στη διεθνή ασφάλεια, τη μεταρρύθμιση του ΟΗΕ, την ενεργειακή σταθερότητα και τον περιορισμό των πυρηνικών κινδύνων, χωρίς να προτείνει συγκεκριμένες λύσεις. Το σημαντικότερο είναι ότι δεν περιλαμβάνει σαφείς δεσμεύσεις και μηχανισμούς εφαρμογής που να επιτρέπουν την αξιολόγηση της προόδου στο μέλλον. Προσπερνά επείγοντα ζητήματα, όπως ο πόλεμος στην Ουκρανία και οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις μεταξύ των τριών δυνάμεων. Η κοινή διακήρυξη βασικά εξυπηρετεί τις επικοινωνιακές ανάγκες και των τριών ηγετών, επιτρέποντας στον καθένα να την παρουσιάσει ως διπλωματική επιτυχία για διαφορετικούς λόγους.

Ωστόσο, αυτή η διακήρυξη δημιουργεί σοβαρά ερωτήματα, ιδιαίτερα ως προς την ανάγκη της «στρατηγικής σταθερότητας» που στοχεύουν οι τρεις ηγέτες. Για ποια σταθερότητα μιλούν, ποιες απειλές θεωρούν σημαντικές και ποιες αγνοούν; Πρωτίστως, φαίνεται να ενδιαφέρονται για σταθερότητα που επηρεάζει στρατηγικά συμφέροντα, με άλλα λόγια, τα δικά τους συμφέροντα. Ακόμη πιο προβληματική είναι η αναφορά ότι το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και παρόμοιοι θεσμοί δεν πρέπει να «καταχρώνται τη δικαιοδοσία τους», μια διατύπωση που βασικά ξεπλένει ηγέτες όπως ο Βλαντιμίρ Πούτιν και ο Μπέντζαμιν Νετανιάχου, εναντίον των οποίων έχουν εκδοθεί εντάλματα σύλληψης. Ειρωνικά, την ίδια μέρα της συνάντησης στη Σεντζέν, το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης έκρινε τη Μιανμάρ υπεύθυνη για γενοκτονία εναντίον των Ροχίνγκια, υπενθυμίζοντας τη σημασία της δικαιοσύνης για διεθνή ειρήνη και ασφάλεια. Το βασικό πρόβλημα, επομένως, είναι ο κίνδυνος μιας διεθνούς τάξης όπου η σταθερότητα καθορίζεται από τα συμφέροντα των ισχυρών και η λογοδοσία για διεθνή εγκλήματα υποχωρεί μπροστά στην πολιτική σκοπιμότητα.

-Τι σημαίνει το ότι έγιναν ελάχιστες αναφορές στους πολέμους σε Ουκρανία και Ιράν;

-Η απουσία ονομαστικής αναφοράς στους πολέμους της Ουκρανίας και του Ιράν δεν σημαίνει ότι δεν συζητήθηκαν, αλλά ότι οι τρεις ηγέτες απέφυγαν να διατυπώσουν κοινές θέσεις. Αντίθετα, επέλεξαν μια μορφή εποικοδομητικής ασάφειας, με έμμεσες αναφορές που επιτρέπουν διαφορετικές ερμηνείες. Στην περίπτωση της Ουκρανίας, η επίκληση της «στρατηγικής σταθερότητας και διεθνούς ασφάλειας» μπορεί να ερμηνευθεί ως αναγνώριση των γεωστρατηγικών ανησυχιών της Ρωσίας. Εντέχνως παραβλέπεται αναφορά σε εδαφική ακεραιότητα ως προϋπόθεση σταθερότητας και διαρκούς ειρήνης. Στην περίπτωση του Ιράν, η αναφορά στη μείωση των πυρηνικών κινδύνων και στην αποτροπή της διάδοσης πυρηνικών όπλων παραπέμπει έμμεσα στη σύγκρουση με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ. Ωστόσο, περιορίζει το πρόβλημα στην πυρηνική ασφάλεια, παρακάμπτοντας τον ίδιο τον πόλεμο και τις ανθρώπινες συνέπειές του. Αυτή η επιλεκτική προσέγγιση επιτρέπει στους τρεις ηγέτες να παρουσιάζουν μια εικόνα συνεννόησης χωρίς να αντιμετωπίζουν τις βαθύτερες αιτίες των συγκρούσεων. Το πρόβλημα σε αυτή την κοινή διακήρυξη είναι ότι η ειρήνη αντιμετωπίζεται πρωτίστως ως διαχείριση της ισχύος και των ανησυχιών των μεγάλων δυνάμεων παρά ως ζήτημα  εφαρμογής κανόνων και απόδοσης δικαιοσύνης.

-Ήρθαν πιο κοντά ΗΠΑ και Κίνα μετά από τη συνάντηση των ηγετών τους; Και τι γίνεται με όλα εκείνα τα θέματα, εμπόριο, τεχνητή νοημοσύνη, Ταϊβάν που χωρίζουν τις δύο χώρες;

-Η διμερής συνάντηση Τραμπ-Σι και γενικά η πομπώδης υποδοχή του Αμερικανού προέδρου στην Κίνα φαίνεται να συνέβαλε στη διατήρηση του διαλόγου και στον περιορισμό των εντάσεων. Χωρίς όμως αυτό να γεφυρώσει τις βαθύτερες στρατηγικές διαφορές μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας. Τα ζητήματα του εμπορίου, της τεχνητής νοημοσύνης και κυρίως της Ταϊβάν παραμένουν πεδία έντονου ανταγωνισμού, καθώς οι δύο χώρες πέραν των ίδιων των ζητημάτων έχουν διαφορετικές αντιλήψεις για την ισχύ και τη διεθνή τάξη. Ο Χένρι Κίσινγκερ, στο βιβλίο του On China, εξηγεί αυτή τη διαφορά χρησιμοποιώντας την αναλογία δύο παιγνίων στρατηγικής: του δυτικού σκακιού και του κινεζικού weiqi. Στο σκάκι επιδιώκεται η θεαματική και αποφασιστική επικράτηση επί του αντιπάλου, ενώ στο weiqi η σταδιακή απόκτηση στρατηγικού πλεονεκτήματος μέσω της περικύκλωσης και του ελέγχου του χώρου.

Στην πράξη, οι ΗΠΑ, ιδίως υπό τον Τραμπ, δίνουν έμφαση σε δασμούς, τεχνολογικούς περιορισμούς και άμεσες διαπραγματευτικές νίκες. Η Κίνα αντιθέτως επιδιώκει πιο μακροπρόθεσμα να ενισχύσει τη θέση της στις αγορές, στην τεχνολογία και στους διεθνείς θεσμούς. Στο ζήτημα της Ταϊβάν, η αντίθεση φαίνεται ακόμη καθαρότερα. Οι ΗΠΑ στηρίζονται κυρίως στην αποτροπή μιας στρατιωτικής ανατροπής του υφιστάμενου καθεστώτος, ενώ η Κίνα επιδιώκει σταδιακά να περιορίζει τις στρατηγικές επιλογές της Ταϊβάν και να μεταβάλλει τους συσχετισμούς υπέρ της. Αναμφίβολα, μια καλύτερη προσωπική σχέση Τραμπ-Σι μπορεί να διευκολύνει επιμέρους συμφωνίες μεταξύ τους. Δεν αναιρεί όμως τον βαθύτερο στρατηγικό ανταγωνισμό, και στον οποίο οι δύο δυνάμεις συχνά αντιλαμβάνονται το στρατηγικό πεδίο διαφορετικά.

-Τι αποκόμισε ο Τραμπ, τι ο Πούτιν και τι ο Σι από αυτή την συνάντηση; Αν και δεν πρόκειται για διαγωνισμό ποιος από τους τρεις βγήκε κερδισμένος;

-Η συνάντηση προσέφερε και στους τρεις ηγέτες πολιτικά και συμβολικά οφέλη, χωρίς όμως να παράγει σημαντικές συμφωνίες. Μια κοινή διακήρυξη, όπως αυτή που ανακοινώθηκε, δημιουργεί μόνο μαλακό δίκαιο και έχει πρωτίστως επικοινωνιακή χρήση. Ο Τραμπ ενίσχυσε την εικόνα του μεγάλου διαπραγματευτή μετά την αποτυχία στις ενδιάμεσες εκλογές, ο Πούτιν κέρδισε πολιτική νομιμοποίηση, και ο Σι ενίσχυσε το μεσολαβητικό του κύρος. Σωστά όμως λέτε ότι δεν πρόκειται για διαγωνισμό, όπως συχνά παρουσιάζονται απλουστευμένα οι διεθνείς σχέσεις.

Η κριτική διάσταση αναδεικνύει πως ο κυρίαρχος λόγος στις διεθνείς σχέσεις πολλές φορές εκδηλώνεται και κατανοείται φαλλο-κεντρικά, δηλαδή ως υπόθεση και δραστηριότητα «μεγάλων ανδρών» που παίζουν παιγνίδια. Συγκεκριμένα, όπως σε αυτή την περίπτωση, ως επίδειξη της ηγετικής δεινότητας μέσα από ανταγωνισμούς, εξαναγκασμούς και προσωπικές συμφωνίες για το υποτιθέμενο καλό των εθνών και λαών, παραμερίζοντας όμως θεμελιώδεις αρχές και ανάγκες τους. Το ουσιαστικό ερώτημα, θέλω να πιστεύω, δεν είναι ποιος από τους τρεις κέρδισε περισσότερο, αλλά τι κέρδισαν, αν κέρδισαν, οι κοινωνίες που πλήττονται από κρίσεις και πολέμους, καθώς και όσοι αποκλείστηκαν από το τραπέζι των διαπραγματεύσεων σε θέματα που τους επηρεάζουν.

Συμβολικά και όχι ουσιαστικά η εικόνα μιας νέας Γιάλτας

-Προτού ξεκινήσει η συνάντηση πολλοί έκαναν λόγο για νέα Γιάλτα. Ποιες ομοιότητες και ποιες διαφορές συγκρίνοντας το 1945 με σήμερα σε σχέση με την ισχύ των μεγάλων δυνάμεων;

-Έγινε πράγματι διασύνδεση με τη διάσκεψη της Γιάλτας που παραπέμπει στο ότι οι μεγάλες δυνάμεις μπορούν να καθορίζουν τη διεθνή τάξη και να διαμορφώνουν σφαίρες επιρροής. Για την Ουκρανία και τους Ευρωπαίους συμμάχους της, μια τέτοια τριμερής συνάντηση προκαλούσε ανησυχίες ότι το μέλλον της ευρωπαϊκής ασφάλειας θα αποφασιζόταν χωρίς τη συμμετοχή τους. Σε Ρωσικούς κύκλους, η νέα Γιάλτα παρουσιαζόταν ως αναβάθμιση του Πούτιν και της Ρωσίας, συνδέοντας την με τη συμμετοχή της νικηφόρου Σοβιετικής Ένωσης το 1945. Για τον Τραμπ, η εικόνα τριών ισχυρών ηγετών που θα διαπραγματεύονταν το μέλλον του κόσμου σύναδε πλήρως με την προσωποκεντρική και θεαματική διπλωματία στην οποία αρέσκεται.

Σε αντίθεση όμως με το τέλος του 2ου Παγκόσμιου Πολέμου, σήμερα οι ΗΠΑ, η Ρωσία και η Κίνα έχουν διαφορετικά συμφέροντα και πρέπει να διαχειριστούν διαφορετικά και πιο σύνθετα ζητήματα. Δεν είναι μόνο ότι η Ρωσία δεν διαθέτει την ισχύ της Σοβιετικής Ένωσης σε εκείνο το ιστορικό συγκείμενο και η Κίνα αποτελεί πλέον κεντρικό γεωπολιτικό παράγοντα. Η Ευρώπη και ευρύτερα ο Παγκόσμιος Νότος διαθέτουν μεγαλύτερα περιθώρια αντίδρασης από όσα υπονοεί η ιστορική αναλογία. Γι’ αυτό και η εικόνα της νέας Γιάλτας λειτουργεί περισσότερο συμβολικά, ως επίδειξη δύναμης και κύρους παρά ως δυνατότητα μιας απλής συναλλαγής και αναδιανομής της παγκόσμιας τάξης.

-Η συνάντηση των τριών ηγετών πραγματοποιήθηκε σε μια περίοδο βαθιάς αναδιάταξης των διεθνών ισορροπιών. Είναι δυνατόν οι επαφές στην Σεντζέν να οδηγήσουν σε βελτίωση των σχέσεων των χωρών μεταξύ τους και σε καλύτερη συνεννόηση για τα μεγάλα κοινά προβλήματα πχ τεχνητή νοημοσύνη, κλιματική αλλαγή;

-Η συνάντηση στη Σεντζέν μπορεί να συμβάλει στη μείωση των εντάσεων και στη βελτίωση της επικοινωνίας και των σχέσεων τριών μεγάλων δυνάμεων. Αυτό από μόνο του είναι σημαντικό. Δεν αρκεί όμως μια πατριαρχική συνεννόηση μεταξύ τριών ανδρών που επιδιώκουν να εξισορροπήσουν την ισχύ τους και να νομιμοποιήσουν τις πολιτικές τους. Παγκόσμιες προκλήσεις, όπως η κλιματική αλλαγή και η τεχνητή νοημοσύνη, απαιτούν πολυμερή, πολυεπίπεδη και συμμετοχική διπλωματία, δηλαδή διπλωματία που να συμπεριλαμβάνει τόσο κρατικούς όσο και μη-κρατικούς δρώντες που επηρεάζονται από τις αποφάσεις. Απαιτούν, επίσης, αναστοχασμό και ήθος φροντίδας που να μεταφράζεται σε πρακτικές, όπως ουσιαστική ακρόαση των αναγκών των πιο ευάλωτων, οικοδόμηση εμπιστοσύνης, εφαρμογή θεμελιωδών δικαιωμάτων, δίκαιη κατανομή πόρων και ανάληψη κοινών ευθυνών. Αυτό σημαίνει, στο ελάχιστο, στήριξη των κοινωνιών που πλήττονται περισσότερο από την κλιματική αλλαγή και συνεργασία για την ασφαλή και δίκαιη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης. Το ζητούμενο δεν είναι μόνο μια νέα ισορροπία δυνάμεων, αλλά διπλωματία που μετατρέπει την αλληλεξάρτηση και τις δεσμεύσεις που δίνονται από τα κράτη σε έμπρακτη και συνεχή επιμέλεια.

Όταν απουσιάζουν κράτη υπονομεύονται οι αποφάσεις και η αποτελεσματικότητά τους

-Υπάρχει μια παλιά, κυνική φράση της διεθνούς διπλωματίας: «Όταν δεν είσαι στο τραπέζι, είσαι στο μενού». Στο τραπέζι δεν ήταν η Ευρωπαϊκή Ένωση, ούτε άλλες πιο ισχυρές χώρες από τη Ρωσία όπως η Ινδία. Έχασαν κάτι οι απόντες και αν ναι τι είναι αυτό;

-Στο βαθμό που θα υπάρχει συνέχεια και συνέπεια στη συμφωνία αυτή, οι απόντες από το τραπέζι έχασαν κυρίως τη δυνατότητα να επηρεάσουν προτεραιότητες και αποφάσεις που αφορούν το μέλλον τους. Δεν πρέπει όμως να μιλάμε μόνο για κράτη αλλά και για έθνη και λαούς που δεν εκπροσωπούνται ή υποεκπροσωπούνται στη διεθνή διπλωματία. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι τρεις ηγέτες εξήγγειλαν αύξηση της παραγωγής και προσφοράς πετρελαϊκών προϊόντων προς όφελος όλων των εθνών, χωρίς να εξηγούν πώς αυτό συμβιβάζεται με την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Για τους λαούς που πλήττονται περισσότερο από την κλιματική κρίση, ιδιαίτερα στα μικρά νησιωτικά κράτη, η ενίσχυση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα μπορεί να σημαίνει μεγαλύτερη περιβαλλοντική ανασφάλεια παρά όφελος. Το ίδιο και για αυτόχθονες λαούς στα εδάφη των οποίων υπάρχουν ορυκτά και σπάνιες γαίες που χρειάζονται για τις «σταθερές ενεργειακές ροές» που αναφέρει η κοινή διακήρυξη.

Περαιτέρω, οι τρεις ηγέτες δεσμεύτηκαν να μεταρρυθμίσουν τον ΟΗΕ ώστε να αντιμετωπίζει αποτελεσματικότερα τις παγκόσμιες προκλήσεις. Αλλά πώς μπορεί να γίνει αυτό χωρίς ευρεία συλλογική διαβούλευση και συμμετοχή; Η μεταρρύθμιση ενός παγκόσμιου οργανισμού, η οποία παρεμπιπτόντως ζητείται και συζητείται εδώ και δεκαετίες, δεν μπορεί να είναι αποκλειστική υπόθεση μεγάλων δυνάμεων. Όταν απουσιάζουν κράτη και έθνη που επηρεάζονται από τις αποφάσεις, υπονομεύεται η νομιμοποίηση και η αποτελεσματικότητά τους. Κανείς δεν μπορεί να αντιμετωπίσει μονομερώς ή με χειραγώγηση του ΟΗΕ ή μέσω συνεχών εκβιασμών και εξαναγκασμού, προβλήματα που απαιτούν συλλογική ευθύνη και δράση.