Πέρασε σχεδόν ένας μήνας από τη βάναυση καταστολή των διαδηλώσεων στο Ιράν. Ο αριθμός των νεκρών παραμένει άγνωστος την ώρα που γίνεται λόγος από διάφορες πηγές, για πάνω από 40.000 κυρίως νέους ανθρώπους που έχασαν την ζωή τους στους δρόμους της Τεχεράνης και άλλων μεγάλων πόλεων. Άγνωστος επίσης, παραμένει ο αριθμός των συλληφθέντων, ενώ υπάρχουν και πολλές αναφορές για εκατοντάδες εκτελέσεις.
Στην συνέντευξή του στον «Φ της Κυριακής» ο Ιωάννης Μυλωνέλης, υποψήφιος Διδάκτωρ στις Θρησκειολογικές Σπουδές με εξειδίκευση στο Ισλάμ, εξήγησε πως το κράτος και οι διαδηλωτές συγκρούονται όχι μόνο υλικά αλλά και συμβολικά, αρνούμενοι ο ένας την «ιρανικότητα» του άλλου. Το καθεστώς πλαισιώνει κάθε κινητοποίηση ως προϊόν ξένης συνωμοσίας και υβριδικού πολέμου, ενώ μεγάλο μέρος των διαδηλωτών ερμηνεύει την ακραία βία που δέχεται ως κάτι ξένο προς την κοινωνία. Η αιματηρή καταστολή, οι μαζικές συλλήψεις, οι εκτελέσεις και ο ψηφιακός έλεγχος έχουν προσωρινά ανακόψει τη δυναμική του δρόμου, χωρίς όμως να εξαλείψουν τα βαθύτερα κοινωνικά ρήγματα.
Και ενώ η εκτεταμένη καταστολή από τις ιρανικές δυνάμεις ασφαλείας έχει οδηγήσει στην υποχώρηση των διαδηλώσεων, ο Ντόναλντ Τραμπ συνεχίζει να απειλεί πως θα χτυπήσει το Ιράν. Ωστόσο, είναι ιδιαίτερα αμφίβολη ποια θα είναι η τύχη οποιασδήποτε επίθεσης, όχι μόνο γιατί οι Ιρανοί δεν πρόκειται να δουν τους Αμερικανούς ως ελευθερωτές αλλά και γιατί η εξωτερική απειλή τείνει να ενισχύει τη συνοχή της εξουσίας αντί να τη διαβρώνει. Το καθεστώς δεν στηρίζεται πλέον στη λαϊκή νομιμοποίηση, αλλά σε μια αρχιτεκτονική δομικής ανθεκτικότητας, με κεντρικούς πυλώνες τους μηχανισμούς καταστολής και την ενότητα της ελίτ, επισημαίνει ο Ιωάννης Μυλονέλης. Η ρητορική για επικείμενη επίθεση από τις ΗΠΑ συσπειρώνει τους Φρουρούς της Επανάστασης και τα δίκτυα εξουσίας γύρω από τον ανώτατο ηγέτη, Αλί Χαμενεΐ, καθώς καλλιεργεί τη βεβαιότητα ότι οποιαδήποτε ρήξη εκ των έσω θα ισοδυναμούσε με συλλογική καταστροφή.
-Οι τελευταίες διαδηλώσεις είναι απλά ένας κρίκος διαδηλώσεων στη σύγχρονη ιστορία του Ιράν;
-Πρώτα απ’ όλα θα ήθελα να επισημάνω πως οι περισσότερες αναλύσεις σε Ελλάδα και Κύπρο για το Ιράν δείχνουν να είναι ιδιαίτερα προβληματικές, αφού παρουσιάζεται η τελευταία εξέγερση αυτόνομα. Στις σύγχρονες αναγνώσεις της ιρανικής πολιτικής ιστορίας, οι εξεγέρσεις δεν εμφανίζονται ως μεμονωμένα επεισόδια, αλλά ως κύματα κινητοποίησης που πατούν πάνω στα προηγούμενα, αντλούν ρεπερτόρια δράσης και συχνά αλλάζουν την κοινωνική τους σύνθεση και τα αιτήματα τους.
Ο καθηγητής Hamid Dabashi περιγράφει αυτή τη δυναμική ως μια αλυσίδα από διαδοχικές εξεγέρσεις και επαναστατικές στιγμές μέσα στον 20ο και 21ο αιώνα, από την εθνικοποίηση του πετρελαίου και το πραξικόπημα του 1953 από τη CIA, τις συγκρούσεις της δεκαετίας του 1960-70, την επανάσταση του 1977-79, το μεταρρυθμιστικό κύμα του 1997, τις φοιτητικές κινητοποιήσεις του 1999, μέχρι το Πράσινο Κίνημα του 2009, τις διαμαρτυρίες του 2017, την εξέγερση του 2019 και την εξέγερση «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» του 2022. Η δεκαετία του 2010 και ύστερα χαρακτηρίζεται από ένταση κοινωνικών διεκδικήσεων και νέες μορφές αντιστάσεων του δρόμου. Παράλληλα, η διάχυση εικόνων και βίντεο και η οργάνωση μέσω κοινωνικών δικτύων εμφανίζονται ως κρίσιμες, ακόμη κι όταν το κράτος περιορίζει το διαδίκτυο.
– Σε ποια κατάσταση είναι η χώρα σήμερα; Γίνονται έστω και σποραδικά κάποιες διαδηλώσεις ή έχουν σταματήσει λόγω της αιματηρής καταστολής;
– Το ιρανικό κράτος δεν αναγνωρίζει ποτέ τις διαδηλώσεις ως αυθεντική εσωτερική δυσαρέσκεια. Αντίθετα, τις πλαισιώνει ως αποτέλεσμα υβριδικού πολέμου που διεξάγουν ξένες δυνάμεις. Το αφήγημα αυτό έχει συγκεκριμένους πυλώνες. Ο ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης και τα φιλοκυβερνητικά δίκτυα αποδίδουν τις διαδηλώσεις σε σχέδιο των μυστικών υπηρεσιών των ΗΠΑ, του Ισραήλ, και της Βρετανίας. Υποστηρίζουν ότι οι διαδηλωτές είναι είτε πράκτορες, είτε αφελείς που παρασύρθηκαν από την ξένη προπαγάνδα. Το κράτος παρουσιάζει τους διαδηλωτές ως πολιτισμικά ξένους.
Από την άλλη πλευρά, οι διαδηλωτές έχουν αναπτύξει τη βεβαιότητα ότι η βία που δέχονται είναι τόσο ακραία, που δεν μπορεί να προέρχεται από συμπατριώτες τους. Υπάρχει η διαδεδομένη πεποίθηση, συχνά ως φήμη, αλλά πολιτικά ισχυρή ότι οι δυνάμεις καταστολής που χτυπούν ανελέητα δεν είναι Ιρανοί, αλλά Άραβες μισθοφόροι της Χεζμπολάχ ή των Hashd al-Shaabi του Ιράκ, που μεταφέρθηκαν στο Ιράν για να σώσουν το καθεστώς. Οι διαδηλωτές αναφέρουν συχνά ότι «τους άκουσαν να μιλούν αραβικά» ή ότι «δεν δίστασαν να πυροβολήσουν γυναίκες και νέους, άρα δεν είναι δικοί μας». Και οι δύο πλευρές αρνούνται την «ιρανικότητα» του αντιπάλου.
Αυτή τη στιγμή οι διαδηλώσεις σταμάτησαν ακαριαία μετά την 8η και 9η Ιανουαρίου, που το κράτος απάντησε με υπέρμετρη βία αντιλαμβανόμενη την εξέγερση ως πολεμική αναμέτρηση μέσα στους αστικούς χώρους. Η αντιμετώπιση θεωρείται μεγαλύτερη επιτυχία ακόμα και από τον πόλεμο των 12 ημερών.
–Μπορεί να υπολογιστεί πόσοι περίπου είναι οι νεκροί από τις διαδηλώσεις;
-Υπάρχουν αναφορές για χιλιάδες νεκρούς. Το κράτος και αντικυβερνητικές οργανώσεις δίνουν αριθμούς που κυμαίνονται από 3.300 έως 40.000. Το ιρανικό κράτος ανέπτυξε μια σύνθετη στρατηγική καταστολής που συνδυάζει τη φυσική βία με τον ψηφιακό έλεγχο. Δεν αρκείται πλέον μόνο στη φυσική καταστολή αλλά έχει αναπτύξει εξελιγμένες ψηφιακές στρατηγικές. Για πρώτη φορά, το καθεστώς επέβαλε ένα ολικό blackout, σχεδόν καθολική διακοπή πρόσβασης για πάνω από μία εβδομάδα κατά τον «Ματωμένο Νοέμβριο» Aban-e Khounin του 2019.
Οι δυνάμεις ασφαλείας χρησιμοποίησαν εκτεταμένα πραγματικά πυρά εναντίον διαδηλωτών, ενώ ακολούθησαν μαζικές συλλήψεις και βασανιστήρια. Στόχος ήταν να κρύψουν τη σφαγή εκατοντάδων διαδηλωτών από τη διεθνή κοινότητα και να εμποδίσει τον συντονισμό μεταξύ των πόλεων. Αυτή τη φορά οι λόγοι ήταν διαφορετικοί, κυρίως ο συντονισμός ένοπλων ομάδων αλλά και των διαδηλωτών. Το ζήτημα των νεκρών μιας εξέγερσης δεν είναι μόνο πόσοι θα χτυπηθούν θανάσιμα στο δρόμο. Πέραν των πυροβολισμών στον δρόμο, η Ισλαμική Δημοκρατία χρησιμοποιεί στενευμένες εκτελέσεις διαδηλωτών μετά από σύντομες δίκες όπως αναδείχθηκε με το hashtag #Don’t_Execute και μαζικές συλλήψεις.
–Έχετε πολύ καλή εικόνα του τι συμβαίνει μέσα στο Ιράν. Πως είναι η κοινωνία της χώρας; Είναι συντηρητικοί ή είναι κοσμικοί; Πως βλέπουν τη Δύση; Τι θέλει η πλειοψηφία;
-Η εικόνα που προκύπτει είναι αυτή μιας κοινωνίας σε βαθιά μετάβαση, η οποία έχει απομακρυνθεί ριζικά από την εικόνα που προβάλλει το κράτος μετά το 1979. Η ιρανική κοινωνία βιώνει μια άνευ προηγουμένου εκκοσμίκευση, η οποία συχνά περιγράφεται ως αντίδραση στην επιβολή της θρησκείας από το κράτος. Υπάρχει ένα τεράστιο χάσμα ανάμεσα στους ηλικιωμένους και στη γενιά Z και τους Millennials. Η νεολαία περιγράφεται ως βαθιά κοσμική, με δυτικότροπο lifestyle, που απορρίπτει τους αυστηρούς κώδικες ένδυσης και συμπεριφοράς. Η άρνηση της μαντίλας δεν είναι απλώς πολιτική πράξη, αλλά αποτέλεσμα αυτής της πολιτισμικής αλλαγής. Σε αντίθεση με την επίσημη κρατική ρητορική «Θάνατος στην Αμερική», η κοινωνία είναι από τις πιο φιλοδυτικές στη Μέση Ανατολή, ένα από τα πολλά παράδοξα του Ιράν.
Η πλειοψηφία των Ιρανών, ειδικά στα αστικά κέντρα, βλέπει τη Δύση ως πρότυπο ευημερίας, ελευθερίας και κανονικότητας. Οι νέοι καταναλώνουν μαζικά δυτική κουλτούρα όπως μουσική, ταινίες, κοινωνικά δίκτυα μέσω VPN. Οι πολίτες διαχωρίζουν τις πολιτικές των δυτικών κυβερνήσεων από τον δυτικό τρόπο ζωής και τις δημοκρατικές αξίες, τις οποίες επιθυμούν διακαώς. Επίσης, η ύπαρξη εκατομμυρίων Ιρανών της διασποράς στη Δύση, όπως στο Λος Άντζελες, στο Λονδίνο και στο Τορόντο λειτουργούν ως γέφυρα με το εσωτερικό. Αν συνθέσουμε τα αιτήματα των προηγούμενων εξεγέρσεων (2009, 2019, 2022, 2025) η «βούληση της πλειοψηφίας» συνοψίζεται στο τρίπτυχο κανονικότητα, αξιοπρέπεια, κοσμικό κράτος.
–Ποιο πιστεύετε πως είναι το βασικό μήνυμα των ΗΠΑ με την αποστολή ναυτικών δυνάμεων προς την περιοχή του Ιράν; Είναι σήμα αποτροπής, εργαλείο πίεσης ή προθάλαμος ενός πλήγματος;
-Λειτουργεί σίγουρα ως εργαλείο πίεσης και θεωρώ πως είναι και προθάλαμος πλήγματος. Θα δείξουν οι επόμενες ώρες και μέρες τι πραγματικά θα συμβεί.
–Η αμερικανική κυβέρνηση διακηρύττει πως στόχος είναι η αλλαγή καθεστώτος. Ποια είναι ποια τα όρια της αντοχής του Αγιατολάχ Χαμενεϊ; Και από τι συναρτάται η επιβίωση του καθεστώτος;
-Η επιβίωση του καθεστώτος του Χαμενεΐ δεν είναι τυχαία. Στηρίζεται σε μια πολύ συγκεκριμένη αρχιτεκτονική εξουσίας που έχει σχεδιαστεί ακριβώς για να αντέχει την πίεση για αλλαγή καθεστώτος είτε από τις ΗΠΑ είτε από άλλες διόδους. Η βιβλιογραφία συγκλίνει στο ότι το καθεστώς δεν στηρίζεται πλέον στη λαϊκή νομιμοποίηση αλλά σε συγκεκριμένους πυλώνες «δομικής ανθεκτικότητας». Πρώτον το σύμπλεγμα IRGC, Φρουροί της Επανάστασης. Οι Φρουροί (Sepah) δεν είναι απλώς ένας στρατός. Ελέγχουν τεράστιο μέρος της ιρανικής οικονομίας όπως κατασκευές, τηλεπικοινωνίες, και λαθρεμπόριο πετρελαίου. Το καθεστώς επιβιώνει όσο δεν υπάρχουν ρήγματα στην κορυφή.
Όσο η ελίτ νιώθει ότι «αν πέσει ο ηγέτης, θα κρεμαστούμε όλοι μαζί», παραμένει ενωμένη απέναντι στον λαό. Δεύτερον η επιβίωση του Χαμενεΐ συναρτάται από την ενότητα του μηχανισμού καταστολής και τη ροή πόρων προς αυτόν. Τα όρια της αντοχής του δεν είναι πολιτικά δεν τον νοιάζει η δημοφιλία, αλλά οικονομικά και βιολογικά δηλαδή η διαδοχή. Η απειλή των ΗΠΑ για αλλαγή καθεστώτος παραδόξως ενισχύει αυτή τη συσπείρωση, καθώς τους πείθει ότι δεν υπάρχει εναλλακτική λύση σωτηρίας εκτός από τη συλλογική άμυνα. Τρίτον, ο έλεγχος της πληροφορίας. Όπως αναλύει ο Kermani, η ικανότητα του κράτους να επιβάλει blackout όπως το 2019 και τώρα, και να λειτουργεί μέσω του εθνικού intranet είναι κρίσιμη. Η επιβίωση εξαρτάται από την ικανότητα του κράτους να αποτρέπει τον συντονισμό των μαζών. Επίσης, ο Χαμενεΐ είναι ηλικιωμένος και το όριο της αντοχής του καθεστώτος θα δοκιμαστεί τη στιγμή του θανάτου του.
Το ερώτημα για παράδειγμα περί φυγής του είναι συχνά αντικείμενο φημών ή σεναρίων παρά ακαδημαϊκής έρευνας. Η βιβλιογραφία δεν υποστηρίζει την άποψη ότι ο Χαμενεΐ θα δραπετεύσει. Αντίθετα, οι μελέτες για τη διαδοχή αναλύουν το πώς το σύστημα, κυρίως οι Φρουροί της Επανάστασης και ο μηχανισμός ασφαλείας) προετοιμάζεται για να διασφαλίσει τη συνέχεια της εξουσίας μετά τον θάνατό του, χωρίς να συζητούν σενάρια φυγής. Ο Χαμενεΐ παρουσιάζεται ως ο θεματοφύλακας που θα μείνει μέχρι τέλους, συνδέοντας την τύχη του με το «Nezam» το καθεστώς. Η θυσία του Ιμάμη Χουσεΐν, που έμεινε και πολέμησε τον τύραννο Γιαζίντ παρότι ήξερε ότι θα πεθάνει, είναι το απόλυτο πρότυπο. Ο ηγέτης οφείλει να «αντιστέκεται» μέχρι τέλους. Η φυγή θα ακύρωνε όλη αυτή τη θεολογική κατασκευή.
Επίθεση των ΗΠΑ κατά της Τεχεράνης θα συσπειρώσει τους Ιρανούς
–Θα θέσω και μια υποθετική ερώτηση. Αν οι ΗΠΑ χτυπήσουν το Ιράν, η πλειοψηφία των κατοίκων θα το δεχτεί ως μια καλοδεχούμενη κίνηση που ανατρέπει ένα σκληρό καθεστώς ή θα συνταχθεί μαζί του, αφού η χώρα δέχεται επίθεση;
-Αποτελεί πάγια τακτική μου να μην απαντώ σε υποθετικές ερωτήσεις. Ωστόσο θα έλεγα, πως αν οι ΗΠΑ χτυπούσαν μόνο το καθεστώς χειρουργικά, η αντίδραση θα ήταν διχασμένη. Αν όμως η επίθεση γινόταν αντιληπτή ως πόλεμος κατά του Ιράν όπως η εισβολή του Σαντάμ, τότε η πλειοψηφία θα συντασσόταν αμυντικά, όχι από αγάπη για τον Χαμενεΐ, αλλά από φόβο για τη διάλυση της χώρας, το «Σύνδρομο της Συρίας». Μελέτη για τη δολοφονία του Soleimani δείχνει ότι δεν υπήρξε καθολική συσπείρωση υπέρ του καθεστώτος μετά το χτύπημα· υπήρξε μάλιστα και επικρότηση από μέρος σχολιαστών, ενώ η συσπείρωση ενισχύθηκε όταν υπήρξε απειλή εναντίον του έθνους. Σε συνθήκες εξωτερικής επίθεσης, το καθεστώς μπορεί να επιχειρήσει να εθνικοποιήσει το ζήτημα και να βαφτίσει τους νεκρούς ως «μάρτυρες αντίστασης» και ταυτοχρόνως να μετατρέψει την καταστολή εσωτερικά σε εθνική άμυνα. Αρκετοί ερευνητές προειδοποιούν ότι μια στρατιωτική επίθεση θα ήταν το μεγαλύτερο δώρο στο καθεστώς. Οι Ιρανοί πιθανότατα δεν θα υποδέχονταν τους Αμερικανούς ως ελευθερωτές. Οι Ιρανοί θέλουν να απαλλαγούν από το καθεστώς μόνοι τους και όχι να γίνουν άλλο ένα πεδίο μάχης υπερδυνάμεων.
–Ιρανοί αξιωματούχοι απείλησαν ότι σε περίπτωση οποιουδήποτε πλήγματος, θα προχωρήσουν σε ανάλογη απάντηση. Ποια μπορεί να είναι η απάντηση στον ισχυρότερο στρατό του κόσμου;
-Θα απαντήσουν με όποιον τρόπο μπορούν. Όλη η εξωτερική και εσωτερική πολιτική του Χαμενεΐ τα τελευταία 30 χρόνια συνοψίζεται στον όρο Moghavemat, δηλαδή την αντίσταση. Το αφήγημα είναι ότι το Ιράν αποτελεί το «κάστρο του Ισλάμ» που πολιορκείται από τις δυνάμεις της «παγκόσμιας αλαζονείας». Το Ιράν μετά το 1979 δεν ορίζεται ως ένα απλό έθνος-κράτος, αλλά ως η «εστία της αντίστασης». Ο Χαμενεΐ δεν είναι απλώς πρόεδρος μιας χώρας, αλλά ο «Οδηγός» (Rahbar) του παγκόσμιου μετώπου των καταπιεσμένων. Αν ο Οδηγός εγκαταλείψει το πόστο του για να σωθεί προσωπικά, το αφήγημα καταρρέει. Αυτό θα ακύρωνε 40 χρόνια θυσιών των πιστών του. Από τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ 1980-88 μέχρι και σήμερα, η νομιμοποίηση αντλείται από το αίμα. Η μόνη «έξοδος» είναι ο θάνατος φυσικός ή μαρτυρικός.
–Με δεδομένο ότι ενιαία αντιπολίτευση στο Ιράν δεν υφίσταται και ο εξόριστος Ρεζά Παχλαβί δεν είναι καθόλου σαφές εάν και πόσους Ιρανούς εκφράζει, ποιος θα κυβερνούσε το Ιράν εάν και εφόσον κατέρρεε το καθεστώς;
-Αυτό είναι το πιο δύσκολο και κρίσιμο ερώτημα για το μέλλον του Ιράν. Επειδή τα σύγχρονα ιρανικά κινήματα είναι χωρίς κεντρικό ηγέτη και δεν υπάρχει ένα ενιαίο κόμμα που να τα συνδέει, φαίνονται ασύνδετα. Όταν οι διαδηλωτές φεύγουν από τον δρόμο λόγω της καταστολής, φαίνεται σαν το κίνημα να «πέθανε», ενώ στην πραγματικότητα μετασχηματίζεται και περιμένει την επόμενη κοινωνική πυροδότηση. Από την εξέγερση του 2019 αναδείχθηκε το ιστορικό σύνθημα «μεταρρυθμιστές, συντηρητικοί, το παιχνίδι τελείωσε».
Αυτή η στιγμή θεωρείται η οριστική μεταστροφή της κοινωνίας προς το αίτημα της αλλαγής καθεστώτος το οποίο κυριάρχησε από το 2022. Κάθε κύκλος διαμαρτυρίας καίει και μια διαφορετική γέφυρα νομιμοποίησης του καθεστώτος, με αποτέλεσμα η αντιπάθεια προς την εξουσία να έχει γίνει πλέον διαχρονική και ευρεία κοινωνική εμπειρία, ενώνοντας στρώματα που κάποτε φαίνονταν ασύνδετα. Αν, λοιπόν, μιλήσουμε νηφάλια για την επόμενη μέρα, το πρώτο που πρέπει να ειπωθεί είναι ότι η απουσία ενιαίας αντιπολίτευσης δεν εγγυάται αυτομάτως χάος, αλλά αποκλείει σχεδόν σίγουρα μια γραμμική μετάβαση.
Ο εξόριστος Ρεζά Παχλαβί και γενικότερα τα φιλομοναρχικά δίκτυα της διασποράς μπορεί να λειτουργούν ως επικοινωνιακός πόλος, ιδίως σε αγγλόφωνες πλατφόρμες, όμως δεν συνιστούν από μόνα τους θεσμικό σχέδιο εξουσίας εντός της χώρας, ούτε διαθέτουν την οργανωτική ραχοκοκαλιά η οποία να είναι ικανή να παραλάβει κράτος σε συνθήκες κατάρρευσης. Αν κατέρρεε το καθεστώς σήμερα, το πιο πιθανό βραχυπρόθεσμο σενάριο είναι μια περίοδος αστάθειας όπου οι Φρουροί θα προσπαθούσαν να κρατήσουν την εξουσία με άλλο πρόσωπο, ενώ η κοινωνία των πολιτών και οι ετερόκλητες ομάδες της αντιπολίτευσης θα προσπαθούσαν να συγκροτήσουν ένα μεταβατικό συμβούλιο εθνικής ενότητας για να αποτρέψουν την περαιτέρω διαμάχη.
