Το δικαίωμα σε ένα υγιές περιβάλλον είναι θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα, το οποίο ακόμη δεν έχει τύχει κατοχύρωσης από διεθνείς συμβάσεις ή στο σύνταγμα κάθε χώρας, παρόλο που αναγνωρίζονται οι διάφορες πτυχές του. Καθημερινά παρατηρούμε τις επιπτώσεις από την υπερθέρμανση του πλανήτη και ζούμε τις καταστροφές που συμβαίνουν, όπως και την απώλεια στη βιοποικιλότητα και τη ρύπανση. Ο κίνδυνος είναι πολύ σοβαρός και τα φαινόμενα λόγω της κλιματικής αλλαγής πλήττουν βασικά ανθρώπινα δικαιώματα, όπως το δικαίωμα στη ζωή και κατ’ επέκταση στη ζωή του καθενός και της οικογένειας του. Είναι καθήκον κάθε πολίτη να έχει επίγνωση και να αγωνίζεται για την προστασία και διαφύλαξη του περιβάλλοντος, ενώ συγχρόνως δικαιούται να απαιτεί το ίδιο και από την πολιτεία να απέχει ή αποτρέπει δραστηριότητες και εκτέλεση έργων που δυνατό να βλάψουν το περιβάλλον.
Το κάθε νομοθέτημα προτού ψηφιστεί σε νόμο θα πρέπει κατά τη νομοτεχνική επεξεργασία να τυγχάνει μελέτης, με συμμετοχή του πολίτη με τον οποίο να υπάρχει η αναγκαία διαβούλευση, ώστε να προάγεται η προστασία του περιβάλλοντος. Εφόσον ο πολίτης είναι αυτός που υφίσταται τις επιπτώσεις από την κλιματική αλλαγή, θα πρέπει να δοθεί η δυνατότητα με τη θέσπιση νομικών διαδικασιών, εκεί που διαπιστώνονται παράνομες καταστάσεις, να μπορεί να απαιτήσει δικαστικά προστασία του περιβάλλοντος, αποζημιώσεις καθώς και την έκδοση διατάγματος για άρση ή παύση της παράνομης δραστηριότητας.
Παρά τις παγκόσμιες διακηρύξεις και συνθήκες αναφορικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα, μέχρι σήμερα δεν αναγνωρίζεται ρητά το ανθρώπινο δικαίωμα στην απόλαυση ενός υγιούς ή καθαρού περιβάλλοντος. Το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ στο πρόσφατο Ψήφισμα του της 8ης Οκτωβρίου 2021, αναγνωρίζει την πρόσβαση σε ένα υγιές και βιώσιμο περιβάλλον ως παγκόσμιο δικαίωμα. Ενθαρρύνει μονάχα τα κράτη να οικοδομήσουν τις προσπάθειες τους προκειμένου να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις και τις δεσμεύσεις τους για τα ανθρώπινα δικαιώματα, ιδιαίτερα την ενίσχυση της συνεργασίας για την εφαρμογή του δικαιώματος για ένα ασφαλές, καθαρό, υγιές και βιώσιμο περιβάλλον.
Η κατάσταση στην Ευρώπη, στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Συμβουλίου της Ευρώπης δεν είναι καλύτερη, εφόσον δεν έχει ακόμη παραχθεί ένα κείμενο που να αναγνωρίζει το ανθρώπινο ή θεμελιώδες δικαίωμα στο περιβάλλον. Επικύρωσαν όμως και αποτελεί μέρος του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης τη Σύμβαση το Aarhus των ΗΕ, η οποία ρυθμίζει τρεις πυλώνες για την αποτελεσματική συμμετοχή του πολίτη στην προστασία του περιβάλλοντος, ήτοι πρόσβαση του κοινού στην πληροφόρηση, συμμετοχή του στη λήψη αποφάσεων και πρόσβαση στη δικαιοσύνη.
Η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα αναγνωρίζεται παγκοσμίως ως το κορυφαίο διεθνές σύμφωνο για τη διακήρυξη και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ούτε όμως και αυτή κατοχυρώνει το ανθρώπινο θεμελιώδες δικαίωμα στο περιβάλλον και το γεγονός αποδίδεται ότι κατά το χρόνο που συμφωνήθηκε δεν υπήρχε επίγνωση των περιβαλλοντικών θεμάτων. Παρόλο που Σύμβαση παραμένει σιωπηλή, εν τούτοις το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ανέπτυξε μια πολύ ενδιαφέρουσα νομολογία, ερμηνεύοντας διάφορες πρόνοιες της κατά τρόπο οικολογικό και με περιβαλλοντική προσέγγιση.
Οι πρόνοιες της Σύμβασης που ερμηνεύονται με την προσέγγιση αυτή είναι το άρθρο 8 αναφορικά με το σεβασμό του δικαιώματος της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής, το άρθρο 2 αναφορικά με το δικαίωμα στη ζωή και το άρθρο 6 αναφορικά με το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη. Το άρθρο 1 του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της Σύμβασης που προστατεύει το δικαίωμα στην ιδιωτική περιουσία, έχει χρησιμοποιηθεί στην αιτιολογία αποφάσεων του Δικαστηρίου.
Είναι φανερό ότι το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, κατά την προσέγγιση του σε πολλά θέματα μέσω των αποφάσεων του αναγνωρίζει ρητά το ανθρώπινο δικαίωμα στο περιβάλλον, χρησιμοποιώντας πιο φιλελεύθερη και ευρύτερη ερμηνεία των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, προσδίδοντας τους μια κάπως «πράσινη» διάσταση. Το Δικαστήριο έχει ήδη αποφανθεί για περισσότερες από 100 υποθέσεις που σχετίζονται με το περιβάλλον, θίγοντας μια μεγάλη ποικιλία θεμάτων όπως η ρύπανση, η πρόσβαση σε πληροφορίες και οι φυσικές καταστροφές. Η εξέλιξη της νομολογίας στο πεδίο αυτό είναι εντυπωσιακή καθόσον ενισχύει τη διασύνδεση μεταξύ προστασίας του περιβάλλοντος και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Μερικές ευρωπαϊκές χώρες έχουν εισάξει στο Σύνταγμα τους την ύπαρξη θεμελιώδους ανθρώπινου δικαιώματος στο περιβάλλον, σε ένα υγιές και ισορροπημένο περιβάλλον. Σε μερικές άλλες χώρες παρόλο που δεν υπάρχει συνταγματική αναγνώριση, το Συνταγματικό Δικαστήριο τους έχει αναγνωρίσει τελικά αυτά τα δικαιώματα με το πράσινο σε άλλα συνδεδεμένα δικαιώματα, όπως το δικαίωμα στην υγεία.
* Δικηγόρος στη Λάρνακα
