Η πιο άσκοπη διαμάχη στη Μέση Ανατολή – κι αυτός είναι ένας τίτλος για τον οποίο πολλές τοπικές αντιπαραθέσεις συναγωνίζονται μεταξύ τους – επιτέλους τελείωσε.
Μετά από ένα 10ετές πάγωμα διπλωματικών σχέσεων, η Τουρκία και η Αίγυπτος ανταλλάσσουν επιτέλους ξανά πρεσβευτές. Έχοντας οδηγήσει τις χώρες τους μέσα από μια δεκαετία πολιτικής καταστολής και οικονομικού πόνου, ο πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν της Τουρκίας και ο Αιγύπτιος ηγέτης, στρατηγός Αμπντέλ Φατάχ Ελ-Σίσι, ελπίζουν ότι η επανέναρξη φυσιολογικών μεταξύ τους σχέσεων θα αποφέρει μερίσματα.
Ευκαιρίες που δε γυρίζουν πίσω
Αυτά ωστόσο είναι απίθανο να αναπληρώσουν το κόστος των χαμένων ευκαιριών των ετών τα οποία οι δύο άντρες έχασαν μέσα στον αμοιβαίο ανταγωνισμό τους. Την ίδια περίοδο, ο Ερντογάν και ο Σίσι μετέτρεψαν τις χώρες τους σε παροιμιώδεις “ασθενείς” της Μέσης Ανατολής, σε βαθμό που ο καθένας τους έχει πια απεγνωσμένα ανάγκη από ένα οικονομικό δεκανίκι.
Μπορεί να φαίνεται ότι ο Ερντογάν έφυγε με το κεφάλι ψηλά σαν νικητής από τη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ της περασμένης εβδομάδας, όπου χρησιμοποίησε το δικαίωμα βέτο της Τουρκίας για να αποσπάσει ορισμένες παραχωρήσεις από τη Σουηδία και να κερδίσει επαίνους -και πιθανώς έναν στόλο F-16- από τον πρόεδρο των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν.
Ο Σίσι, επίσης, έχει απολαύσει την καλή προς τον ίδιο διάθεση του Μπάιντεν, παρά το φρικτό ιστορικό του αιγυπτιακού καθεστώτος όσον αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ωστόσο, και οι δύο άνδρες αντιμετωπίζουν τεράστια οικονομικά προβλήματα στο εσωτερικό τους και η επανέναρξη των δεσμών μεταξύ των χωρών τους αποτελεί μια χτυπητή υπενθύμιση των ευκαιριών που έχασαν.
Κάτω από άλλες συνθήκες και άλλους ηγέτες, η Τουρκία και η Αίγυπτος μπορεί να είχαν σφυρηλατήσει μια συνεργασία-κλειδί: η πρώτη επαίρεται για την πιο ποικιλόμορφη και εξελιγμένη οικονομία της περιοχής και η δεύτερη για τη μεγαλύτερη αγορά και το πολυπληθέστερο εργατικό δυναμικό. Αυτή, εν πάση περιπτώσει, ήταν η ελπίδα το 2012, όταν ο Ερντογάν συμφωνούσε να χορηγήσει στην Αίγυπτο, υπό την ηγεσία του τότε προέδρου Μοχάμεντ Μόρσι, ένα δάνειο 1 δισεκατομμυρίου δολαρίων – το πρώτο, όπως ήλπιζαν πολλοί, από μια σειρά δανείων η οποία θα ακολουθούσε. Όταν συναντήθηκαν στην Άγκυρα εκείνο το φθινόπωρο, έγινε πολύς λόγος για κοινά οικονομικά συμφέροντα και την υπόσχεση μιας αναβαθμισμένης συμφωνίας ελεύθερου εμπορίου. Ο Zafer Caglayan, τότε υπουργός Οικονομίας της Τουρκίας, δεσμεύτηκε ότι το διμερές εμπόριο θα διπλασιαζόταν στα 10 δισεκατομμύρια δολάρια σε χρόνο μηδέν.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: Ο εκβιασμός Ερντογάν έκλεισε τον δρόμο της Τουρκίας προς την ΕΕ
Όμως, μέσα σε λίγους μήνες, ο Σίσι είχε ανατρέψει τον Μόρσι με πραξικόπημα. Ο Ερντογάν, του οποίου το Κόμμα Δικαοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) συμμεριζόταν την ιδεολογία της Μουσουλμανικής Αδελφότητας του Μόρσι, κατήγγειλε τον στρατηγό ως “παράνομο τύραννο”. Ο Σίσι, ο οποίος θεωρούσε την Αδελφότητα υπαρξιακή απειλή, αγανάκτησε με τον Ερντογάν, ο οποίος έδωσε καταφύγιο στους ηγέτες της ομάδας και σε άλλα στελέχη της αιγυπτιακής αντιπολίτευσης. Το Κάιρο κήρυξε τον Τούρκο πρέσβη persona non grata και η Άγκυρα απάντησε με τον ίδιο τρόπο.
Την επόμενη δεκαετία, οι δύο ηγέτες βρέθηκαν σε αντίπαλα στρατόπεδα σε πολλές από τις συγκρούσεις της περιοχής. Το 2017, η Αίγυπτος ενώθηκε με τη Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Μπαχρέιν στη διακοπή των διπλωματικών σχέσεων με το Κατάρ, τον στενότερο σύμμαχο της Τουρκίας στην περιοχή του Κόλπου. Στις αρχές του 2020, ο Ερντογάν έστειλε τουρκικά στρατεύματα στη Λιβύη για να υποστηρίξουν την κυβέρνηση της Τρίπολης, η οποία απειλείτο από τον αντάρτη στρατηγό Χαλίφα Χάφταρ, με την υποστήριξη της Αιγύπτου. Αργότερα το ίδιο έτος, η Αίγυπτος ενώθηκε με την Κύπρο, την Ελλάδα, το Ισραήλ, την Ιταλία, την Ιορδανία και την Παλαιστινιακή Αρχή για να δημιουργήσουν το EastMed Gas Forum, αποκλείοντας εμφατικά την Τουρκία.
Το εμπόριο μεταξύ των δύο χωρών αυξήθηκε την τελευταία δεκαετία, αλλά πολύ πιο αργά από ό,τι είχαν οραματιστεί όταν ο Ερντογάν και ο Μόρσι πόζαραν για φωτογραφίες στην Άγκυρα. Η άνοδος των εισαγωγών αιγυπτιακού φυσικού αερίου από την Τουρκία πέρυσι, αφότου οι σχέσεις είχαν αρχίσει να βελτιώνονται, βοήθησε να ωθηθεί το διμερές εμπόριο στα 7,76 δισεκατομμύρια δολάρια.
Όμως, ενώ μια τουρκοαιγυπτιακή συνεργασία θα μπορούσε να αμφισβητήσει τα αραβικά πετρελαϊκά κράτη του Κόλπου ως τον κυρίαρχο οικονομικό και πολιτικό πυρήνα της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής, σήμερα και οι δύο χώρες βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στους σεΐχηδες. Έχοντας ταλαιπωρήσει την οικονομία της Τουρκίας με την εφαρμογή εκκεντρικών νομισματικών πολιτικών, ο Ερντογάν αναγκάστηκε να σκύψει προς τα κράτη του Κόλπου και να αναζητήσει βοήθεια από τα ΗΑΕ, τη Σαουδική Αραβία και το Κατάρ. Σε αυτές τις χώρες θα επιστρέψει σύντομα, με ένα μεγάλο καπέλο στο χέρι αιτούμενος κεφάλαια.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: Ποιος θα είναι ο νέος υπουργός Οικονομικών της Τουρκίας; Δεν έχει σημασία
Από το Κάιρο, ο Σίσι θα παρακολουθεί με φθόνο, αφού έχει ήδη “στραγγίξει” τις πιστωτικές γραμμές διευκόλυνσης από τα πετρο-κράτη, σε μια μάταιη προσπάθεια να καλύψει τις διευρυνόμενες ρωγμές μιας οικονομίας όπου ο εκτός ελέγχου πληθωρισμός καταστρέφει τα νοικοκυριά, καθώς η κυβέρνηση παλεύει με την έλλειψη ξένου συναλλάγματος. Η Αίγυπτος αναγκάστηκε να αναζητήσει πιστωτικές γραμμές από την Κίνα και την Ινδία, με λιγότερο γενναιόδωρους όρους από εκείνους που λάμβανε κάποτε από τον Κόλπο.
Το μπλοκ που ποτέ δε συγκροτήθηκε
Η Τουρκία και η Αίγυπτος επιδιώκουν να προσελκύσουν επενδυτές περισσότερο από τα κράτη του Κόλπου και όχι η μία από την άλλη. Αυτή την εβδομάδα, οι εταιρείες των Εμιράτων εκμεταλλεύτηκαν κάποιες ευκαιρίες για την αγορά αιγυπτιακών κρατικών περιουσιακών στοιχείων. Ο Ερντογάν και ο Μόρσι είχαν οραματιστεί εταιρείες από τις χώρες τους να συνεργάζονται σε ολόκληρο τον παγκόσμιο νότο, ωστόσο υπήρξαν λίγες κοινοπραξίες κλίμακας. Οι κατασκευαστικές εταιρείες της Τουρκίας έχασαν ως επί το πλείστον την ευκαιρία να χτίσουν τη νέα διοικητική πρωτεύουσα την οποία δημιουργεί ο Σίσι έξω από το Κάιρο. Το στρατιωτικό-βιομηχανικό σύμπλεγμα της Αιγύπτου δεν έχει επωφεληθεί από την καινοτομία της αμυντικής βιομηχανίας της Τουρκίας.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: Η «μαλθακή» ΕΕ δεν είναι φτιαγμένη για εποχές πολέμου
Άλλες ευκαιρίες ενδέχεται να προκύψουν ακόμη κι έτσι, καθώς οι σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών θα συνεχίζουν να βελτιώνονται. Υπάρχουν προφανώς μεγάλες δυνατότητες συνεργασίας για την εκμετάλλευση των υδρογονανθράκων στην Ανατολική Μεσόγειο, ειδικά εάν ο Σίσι μπορέσει να βοηθήσει στην επίλυση των διαφορών μεταξύ της Τουρκίας και άλλων παράκτιων κρατών. Είναι κατανοητό ότι τουρκικές εταιρείες θα μπορούσαν να υποβάλουν προσφορά για τις αιγυπτιακές εταιρείες ιδιοκτησίας των ενόπλων δυνάμεων τις οποίες ο Σίσι έχει δεσμευθεί να πουλήσει.
Η υπόσχεση, ωστόσο, για μια ισχυρή τουρκική-αιγυπτιακή εταιρική σχέση φαντάζει πια χαμένη. Η Άγκυρα και το Κάιρο θα μπορούσαν μαζί να εξισορροπήσουν την επιρροή των πετροκρατών στον αραβικό κόσμο. Θα μπορούσαν να έχουν προσελκύσει άλλους περιφερειακούς παράγοντες – το Ιράκ και η Λιβύη έρχονται αμέσως στο μυαλό – σε ένα οικονομικό μπλοκ. Θα μπορούσαν να είχαν βοηθήσει η μία την άλλη ώστε να γίνουν πιο ανταγωνιστικές απέναντι στις μεγάλες παγκόσμιες δυνάμεις στην Αφρική. Πράγματι, θα μπορούσαν να ήταν μεγαλύτεροι παίκτες στη γεωπολιτική του παγκόσμιου νότου.
ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΗ ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ ΑΠΟ ΤΟ BLOOMBERGOPINION
Αλίμονο, θα περάσει πολύς καιρός, έως ότου οι δύο χώρες να αναπληρώσουν τα 10 χρόνια τα οποία χάθηκαν από την πολεμοχαρή διάθεση των ηγετών τους.
