Ανθρώπινο κεφάλαιο και το όριο ανάπτυξης της κυπριακής οικονομίας: ποιος φεύγει και ποιος γυρίζει

Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google

Με την ανεργία στο 3,6% το δεύτερο τρίμηνο του 2026 και με το 27,5% των εργαζομένων πτυχιούχων να απασχολείται σε θέσεις που δεν απαιτούν τριτοβάθμιο τίτλο, το ζήτημα για την κυπριακή οικονομία δεν είναι η ποσότητα του ανθρώπινου κεφαλαίου αλλά η αξιοποίησή του.

Λευκωσία, Σεπτέμβριος 2026. Η ανάλυση ενσωματώνει στοιχεία δημοσιευμένα έως τις 27 Αυγούστου 2026.

Η δημόσια συζήτηση για τη «διαρροή ανθρώπινου κεφαλαίου » στην Κύπρο στηρίζεται σε μια υπόθεση που τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επιβεβαιώνουν, δηλαδή ότι η χώρα χάνει ανθρώπινο δυναμικό με όρους καθαρών ροών. Το παρόν άρθρο υποστηρίζει μια διαφορετική ερμηνεία. Η Κύπρος εμφανίζει ένα από τα υψηλότερα αποθέματα τυπικών προσόντων στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) και, ταυτόχρονα, από τους υψηλότερους δείκτες υποαξιοποίησής τους. Το δεσμευτικό όριο στην ανάπτυξη δεν είναι δημογραφικό αλλά θεσμικό, και εντοπίζεται στη σύνθεση των σπουδών, στη ζήτηση για προηγμένες δεξιότητες και στον σχεδιασμό των κινήτρων.

1. Εννοιολογική διάκριση: εκροή έναντι αναντιστοιχίας

Η βιβλιογραφία διακρίνει δύο διαφορετικά φαινόμενα που συχνά συγχέονται. Η εκροή ανθρώπινου κεφαλαίου αναφέρεται στην καθαρή απώλεια εξειδικευμένου δυναμικού μέσω μετανάστευσης. Η αναντιστοιχία δεξιοτήτων αναφέρεται στην αδυναμία της οικονομίας να τοποθετήσει το υπάρχον δυναμικό σε θέσεις αντίστοιχες των προσόντων του. Τα δύο έχουν διαφορετικά αίτια και απαιτούν διαφορετικά εργαλεία πολιτικής. Η σύγχυσή τους οδηγεί σε μέτρα που απευθύνονται στη λάθος μεταβλητή.

Ως προς την πρώτη διάσταση, τα δεδομένα είναι σαφή. Ο πληθυσμός της Κύπρου ανήλθε σε 982.966 κατοίκους την 1η Ιανουαρίου 2025, από 966.365 ένα έτος νωρίτερα, ενώ το 2024 καταγράφηκαν 40.471 εισερχόμενοι και 26.883 εξερχόμενοι μετανάστες, με καθαρή μετανάστευση 13.588 ατόμων (Eurostat, Μάιος 2026). Η μετανάστευση Κυπρίων υπηκόων υποχώρησε από 2.663 άτομα το 2016 σε 1.052 το 2023, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 4% των συνολικών αναχωρήσεων. Την 1η Ιανουαρίου 2025 το 27,6% του πληθυσμού ήταν γεννημένο στο εξωτερικό και το 24,8% δεν είχε κυπριακή υπηκοότητα, ποσοστά από τα υψηλότερα στην ΕΕ. Με όρους ροών, επομένως, η Κύπρος λειτουργεί ως χώρα υποδοχής. Η εισροή αυτή όμως δεν καλύπτει το κενό δεξιοτήτων: το 2024 το ποσοστό τριτοβάθμιας εκπαίδευσης των γεννημένων στην Κύπρο ανερχόταν σε 70,9%, από τα υψηλότερα στην ΕΕ, ενώ για τους γεννημένους στο εξωτερικό περιοριζόταν σε 42,1%.

Η εκροή που παρατηρείται είναι εκπαιδευτική και προηγείται της εισόδου στην αγορά εργασίας. Το 2022 το 27,8% των Κυπρίων φοιτητών σπούδαζε στο εξωτερικό, έναντι 11,0% κατά μέσο όρο στην ΕΕ, ενώ το 26,9% των Κυπρίων αποφοίτων απέκτησε τον τίτλο του εκτός Κύπρου, έναντι ευρωπαϊκού μέσου όρου 4,4%. Η χώρα, δηλαδή, εξάγει την εκπαιδευτική απόφαση σε ηλικία δεκαοκτώ ετών και επιχειρεί να ανακτήσει τον απόφοιτο μια δεκαετία αργότερα, χωρίς να έχει διαμορφώσει τις προϋποθέσεις της ανάκτησης.

2. Εκπαιδευτικό απόθεμα και βαθμός αξιοποίησης

Ως προς το απόθεμα, οι επιδόσεις είναι υψηλές. Το 2024 το 60,1% του πληθυσμού ηλικίας 25 έως 34 ετών διέθετε τίτλο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, έναντι 44,2% στην ΕΕ, με τη χώρα να παραμένει και το 2025 μεταξύ των τεσσάρων κρατών μελών με ποσοστό άνω του 60%, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος διαμορφώθηκε σε 44,8%. Οι εγγραφές στην τριτοβάθμια αυξήθηκαν κατά 42% την περίοδο 2015 έως 2023 και ο αριθμός των αποφοίτων κατά 125% μέσα σε μια δεκαετία. Το 2025 το 53,5% των απασχολουμένων ηλικίας 20 έως 64 ετών ήταν κάτοχοι τριτοβάθμιου τίτλου, το τέταρτο υψηλότερο ποσοστό στην ΕΕ.

Ως προς την αξιοποίηση, η εικόνα αντιστρέφεται. Το ποσοστό απασχόλησης των πρόσφατων αποφοίτων ηλικίας 20 έως 34 ετών ανήλθε σε 82,3% το 2025, οριακά χαμηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο του 83,0%, παρότι η Κύπρος διαθέτει σημαντικά υψηλότερο εκπαιδευτικό απόθεμα και σαφώς χαμηλότερη ανεργία. Παράλληλα, το ποσοστό υπερ-προσόντων, δηλαδή το μερίδιο των εργαζομένων με τριτοβάθμια εκπαίδευση που απασχολούνται σε επαγγέλματα τα οποία δεν απαιτούν τέτοιο επίπεδο, ανήλθε σε 27,5% το 2025, το τρίτο υψηλότερο στην ΕΕ μετά την Ισπανία και την Ελλάδα, έναντι μέσου όρου 21,4% (Διάγραμμα 1). Η διαφορά μεταξύ των φύλων είναι σημαντική, με το ποσοστό για τις γυναίκες να υπερβαίνει εκείνο των ανδρών κατά 6,2 ποσοστιαίες μονάδες, την τρίτη μεγαλύτερη απόκλιση στην ΕΕ.

Διάγραμμα 1. Εκπαιδευτικό απόθεμα και αξιοποίησή του, Κύπρος και ΕΕ-27.

Ενδεικτική της ίδιας αναντιστοιχίας είναι μια σύγκριση σπάνια για ευρωπαϊκή οικονομία. Σύμφωνα με την έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την εκπαίδευση, η Κύπρος συγκαταλέγεται στις λίγες χώρες όπου το ποσοστό απασχόλησης των αποφοίτων τριτοβάθμιας (83,8% το 2024) υπολείπεται εκείνου των αποφοίτων τεχνικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης (90,5%, έναντι 80% στην ΕΕ). Η αγορά εργασίας αποδίδει, με άλλα λόγια, υψηλότερη πιθανότητα απασχόλησης στα προσόντα που το σύστημα παράγει σε μικρότερες ποσότητες.

Η σύγκριση αυτή γίνεται πληρέστερα κατανοητή όταν ληφθεί υπόψη το μέγεθος του τομέα. Το 2023 μόλις το 17,9% των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης φοιτούσε σε προγράμματα τεχνικής και επαγγελματικής κατεύθυνσης, έναντι 52,4% στην ΕΕ, ενώ μόνο τέσσερις στους δέκα πρόσφατους αποφοίτους ηλικίας 20 έως 34 ετών (39,2%) είχαν μαθησιακή εμπειρία στον χώρο εργασίας κατά τη διάρκεια των σπουδών τους, έναντι 65,2% στην ΕΕ (Διάγραμμα 2). Ο τομέας με τα καλύτερα ποσοστά απασχόλησης είναι, δηλαδή, ο μικρότερος και ο λιγότερο συνδεδεμένος με την επιχείρηση. Το Συμβούλιο της ΕΕ κάλεσε το 2025 την Κύπρο να αυξήσει τη χωρητικότητα και την ελκυστικότητα της τεχνικής εκπαίδευσης, όπως και τη συμμετοχή σε σπουδές STEM.

Διάγραμμα 2. Μέγεθος της τεχνικής εκπαίδευσης και σύνδεσή της με τον χώρο εργασίας.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η διάσταση του φύλου, η οποία λειτουργεί προς δύο αντίθετες κατευθύνσεις. Οι γυναίκες υπερτερούν σαφώς στα τυπικά προσόντα, με ποσοστό τριτοβάθμιας εκπαίδευσης 69% στην ηλικιακή ομάδα 25 έως 34 ετών έναντι 51,2% των ανδρών, διαφορά 17,8 ποσοστιαίων μονάδων. Υπολείπονται όμως στην αξιοποίησή τους, καθώς το ποσοστό υπερ-προσόντων για τις γυναίκες υπερβαίνει εκείνο των ανδρών κατά 6,2 μονάδες. Στις θετικές επιστήμες η εικόνα είναι μεικτή: το 41,2% των διδακτορικών φοιτητών στην πληροφορική ήταν γυναίκες το 2023, έναντι 24,3% στην ΕΕ, αλλά το μερίδιο των γυναικών στο σύνολο των αποφοίτων STEM υποχώρησε από 41% το 2015 σε 35,7% το 2023, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος παρέμεινε σχεδόν σταθερός. Η χώρα, δηλαδή, εκπαιδεύει γυναίκες σε υψηλό επίπεδο και τις χάνει στη διαδρομή προς τις ειδικότητες που έχει ανάγκη.

Η σύνθεση των σπουδών εξηγεί μέρος του φαινομένου. Το 2023 μόλις το 14,9% των φοιτητών ήταν εγγεγραμμένο σε προγράμματα STEM, έναντι 26,9% στην ΕΕ, με μείωση 3,4 ποσοστιαίων μονάδων από το 2015 (Διάγραμμα 3). Η Αρχή Ανάπτυξης Ανθρώπινου Δυναμικού εκτιμά ότι το 40% της ζήτησης απασχόλησης την περίοδο 2022 έως 2032 θα αφορά ειδικότητες STEM, ενώ μόλις το 25% του ενεργού πληθυσμού διαθέτει αντίστοιχη εκπαίδευση. Η απόκλιση είναι διαρθρωτική και, με δεδομένη τη χρονική υστέρηση των εκπαιδευτικών επιλογών, δεν αναστρέφεται εντός του τρέχοντος οικονομικού κύκλου.

Διάγραμμα 3. Σύνθεση σπουδών και τόπος απόκτησης τίτλου.

3. Η αγορά εργασίας: ένταση χωρίς αντιστοίχιση

Τα πλέον πρόσφατα στοιχεία της Έρευνας Εργατικού Δυναμικού, που δημοσιοποιήθηκαν στις 27 Αυγούστου 2026, δείχνουν αγορά εργασίας σε ιστορικά υψηλή ένταση. Το δεύτερο τρίμηνο του 2026 η ανεργία υποχώρησε στο 3,6%, από 4,3% το αντίστοιχο τρίμηνο του 2025, με τους ανέργους να μειώνονται κατά 14,5% σε 19.367 άτομα και τους απασχολουμένους να αυξάνονται κατά 2,9% σε 520.763. Το ποσοστό απασχόλησης της ομάδας 20 έως 64 ετών ανήλθε σε 82,8%. Στο σκέλος της ζήτησης, οι κενές θέσεις εργασίας ανήλθαν σε 13.905 το πρώτο τρίμηνο του 2026, με ποσοστό κενών θέσεων 2,8% και υψηλότερες τιμές στις τέχνες και την ψυχαγωγία (5,1%), στις κατασκευές (4,7%) και στα καταλύματα και την εστίαση (4,0%).

Δύο ευρήματα του ίδιου δελτίου συγκρατούν την αισιοδοξία. Πρώτον, η ανεργία των νέων 15 έως 24 ετών, παρότι υποχώρησε σε 12,2% από 14,9%, παραμένει σχεδόν τετραπλάσια εκείνης της ομάδας 25 έως 64 ετών, η οποία διαμορφώθηκε στο 3,2%. Δεύτερον, η προσωρινή απασχόληση αυξήθηκε κατά 12,1% σε ετήσια βάση, φτάνοντας τα 73.306 άτομα και το 15,7% του συνόλου των υπαλλήλων, από 14,3% ένα έτος νωρίτερα. Η είσοδος στην αγορά εργασίας γίνεται ευκολότερη, αλλά η ποιότητα της πρώτης τοποθέτησης δεν βελτιώνεται αντίστοιχα.

Το μακροοικονομικό πλαίσιο υποδηλώνει επιβράδυνση. Οι διαθέσιμες προβλέψεις για το 2026 κινούνται σε εύρος από 2,3% (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Εαρινές Προβλέψεις, Μάιος 2026) έως 2,7% (Κέντρο Οικονομικών Ερευνών του Πανεπιστημίου Κύπρου, Ιούλιος 2026) και 3,0% (Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, Απρίλιος 2026), έναντι 3,8% το 2025. Η διαφορά μεταξύ των εκτιμήσεων αντανακλά κυρίως τον χρόνο κατάρτισης και τις παραδοχές για τη διάρκεια της ενεργειακής διαταραχής, και υπενθυμίζει ότι η συζήτηση για το ανθρώπινο κεφάλαιο αφορά τη μεσοπρόθεσμη παραγωγικότητα και όχι τη συγκυρία.

4. Η πλευρά της ζήτησης για προηγμένες δεξιότητες

Η ανάλυση της προσφοράς δεξιοτήτων είναι ελλιπής χωρίς εξέταση της ζήτησης. Η συνολική δαπάνη για έρευνα και ανάπτυξη στην Κύπρο ανήλθε σε 0,65% του ΑΕΠ το 2024, έναντι 2,24% στην ΕΕ, κατατάσσοντας τη χώρα στις τρεις χαμηλότερες επιδόσεις. Πιο ανησυχητική είναι η πρόσφατη εξέλιξη των κρατικών χορηγήσεων. Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσίευσε η Eurostat στις 7 Αυγούστου 2026, οι κρατικές χορηγήσεις για έρευνα και ανάπτυξη διαμορφώθηκαν σε 113,9 ευρώ ανά κάτοικο το 2025, από 155,9 ευρώ το 2024, δηλαδή μείωση περίπου 27% σε ένα έτος, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος αυξήθηκε σε 288,9 ευρώ (Διάγραμμα 4). Σε απόλυτα μεγέθη, οι χορηγήσεις υποχώρησαν από 150,6 σε 112,0 εκατομμύρια ευρώ.

Διάγραμμα 4. Κρατικές χορηγήσεις για έρευνα και ανάπτυξη ανά κάτοικο.

Η σημασία του μεγέθους αυτού για το ζήτημα του ανθρώπινου κεφαλαίου είναι άμεση. Οι θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης δεν δημιουργούνται από την προσφορά πτυχίων αλλά από ερευνητική και τεχνολογική δραστηριότητα που τις καθιστά οικονομικά βιώσιμες. Η επιστροφή ενός διδάκτορα προϋποθέτει εργαστήριο, χρηματοδότηση και μισθολογική εξέλιξη. Όταν η δημόσια χρηματοδότηση της έρευνας υποχωρεί, το εύρος των θέσεων που μπορούν να απορροφήσουν προηγμένες δεξιότητες συρρικνώνεται, ανεξαρτήτως του πλήθους των αποφοίτων.

5. Κατανομή κόστους και οφέλους

Η υφιστάμενη ισορροπία δεν είναι ουδέτερη ως προς τη διανομή. Ωφελούνται οι κλάδοι που καλύπτουν τις ανάγκες τους με εισαγόμενη εργασία, κυρίως ο τουρισμός, οι κατασκευές και το εμπόριο, καθώς και οι διεθνείς όμιλοι που μεταφέρουν ανώτερα στελέχη υπό ευνοϊκό φορολογικό καθεστώς. Επιβαρύνονται οι νέοι πτυχιούχοι, οι οποίοι αντιμετωπίζουν υψηλή σχετική ανεργία και αυξημένη πιθανότητα υποαπασχόλησης προσόντων, με άμεση επίπτωση στην ιδιωτική απόδοση των σπουδών. Επιβαρύνονται επίσης τα νοικοκυριά που χρηματοδοτούν δίδακτρα και διαβίωση στο εξωτερικό, καθώς και το δημόσιο ταμείο, το οποίο επιδοτεί τη σχολική εκπαίδευση για δώδεκα έτη και εισπράττει φορολογικά έσοδα μόνο υπό την προϋπόθεση της επιστροφής.

6. Τα φορολογικά εργαλεία και το κενό που παραμένει

Το κυπριακό πλαίσιο φορολογικών κινήτρων περιλαμβάνει σήμερα τρεις διακριτές απαλλαγές από τον φόρο εισοδήματος. Πρώτον, η απαλλαγή 50% του άρθρου 8(23Α) του περί Φορολογίας του Εισοδήματος Νόμου, για ετήσιες απολαβές άνω των 55.000 ευρώ και διάρκεια δεκαεπτά έτη, με προϋπόθεση δεκαπέντε συναπτά φορολογικά έτη χωρίς μισθωτή απασχόληση στη Δημοκρατία. Η ρύθμιση καλύπτει πρώτη απασχόληση από την 1η Ιανουαρίου 2022, καθώς ο τροποποιητικός νόμος που δημοσιεύθηκε στις 30 Ιουνίου 2023 έχει αναδρομική ισχύ από την ημερομηνία αυτή και εισάγει μεταβατικές διατάξεις για προγενέστερες περιπτώσεις. Δεύτερον, η απαλλαγή 20% του άρθρου 8(21Α), με ανώτατο όριο 8.550 ευρώ και διάρκεια επτά έτη, για πρώτη απασχόληση από τις 26 Ιουλίου 2022, με προϋποθέσεις τη μη άσκηση απασχόλησης στην Κύπρο τα προηγούμενα δεκαπέντε έτη και την πλήρη απασχόληση στο εξωτερικό, σε εργοδότη μη φορολογικό κάτοικο Κύπρου, επί τρία συναπτά έτη.

Τρίτον, και σημαντικότερο για την παρούσα ανάλυση, το άρθρο 8(21Β), το Σχέδιο Επαναπατρισμού Ταλέντων που εντάσσεται στην πρωτοβουλία «Minds in Cyprus». Δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Δημοκρατίας στις 6 Μαρτίου 2026 με αναδρομική ισχύ από την 1η Ιανουαρίου 2025 και προβλέπει απαλλαγή 25% των ακαθάριστων ετήσιων απολαβών ή κερδών, με ανώτατο όριο 25.000 ευρώ ετησίως, για επτά έτη. Σε αντίθεση με τα δύο προηγούμενα καθεστώτα, καλύπτει τόσο μισθωτούς όσο και αυτοεργοδοτούμενους, ενώ το εισοδηματικό κατώφλι είναι σημαντικά χαμηλότερο, στις 30.000 ευρώ ετησίως. Οι σωρευτικές προϋποθέσεις είναι η φορολογική κατοικία στην Κύπρο, η μη φορολογική κατοικία επί επτά τουλάχιστον συναπτά έτη πριν από την έναρξη της δραστηριότητας, η ύπαρξη προγενέστερης φορολογικής κατοικίας στην Κύπρο πριν από την επταετία αυτή, και η πλήρης απασχόληση στο εξωτερικό σε μη κύπριο εργοδότη επί τουλάχιστον 36 μήνες εντός των προηγούμενων 84 μηνών για κατόχους πανεπιστημιακού τίτλου, ή επί 84 μήνες για τους υπόλοιπους.

Η θέσπιση του άρθρου 8(21Β) αναιρεί τη διατύπωση ότι η Κύπρος δεν διαθέτει εργαλείο επαναπατρισμού ανθρώπινου κεφαλαίου. Το ερώτημα μετατοπίζεται στο ποιον καλύπτει το εργαλείο αυτό. Η περίπτωση μιας αποφοίτου είκοσι έξι ετών που επιστρέφει αμέσως μετά από μεταπτυχιακές σπουδές στο εξωτερικό, με ετήσιες απολαβές 34.000 ευρώ, είναι διαφωτιστική. Το εισόδημά της υπερβαίνει το κατώφλι των 30.000 ευρώ, επομένως το ύψος του μισθού δεν την αποκλείει. Την αποκλείει το εργασιακό ιστορικό, καθώς χωρίς 36 μήνες πλήρους απασχόλησης στο εξωτερικό δεν πληροί την προϋπόθεση του 8(21Β), ούτε την τριετία του 8(21Α), ενώ το 8(23Α) αποκλείεται λόγω του ορίου των 55.000 ευρώ και της δεκαπενταετίας. Και τα τρία εργαλεία, δηλαδή, είναι συνδεδεμένα με επαγγελματική σταδιοδρομία στο εξωτερικό και όχι με εκπαιδευτική διαδρομή στο εξωτερικό.

Η επιλογή αυτή έχει λογική βάση. Η προσμέτρηση των σπουδών θα διεύρυνε τον κύκλο των δικαιούχων και θα αύξανε το νεκρό βάρος, ενώ η στόχευση σε έμπειρα στελέχη μεγιστοποιεί τη μεταφορά τεχνογνωσίας ανά ευρώ φορολογικής δαπάνης. Αφήνει όμως ακάλυπτη ακριβώς την ηλικιακή ομάδα στην οποία η απόφαση εγκατάστασης είναι πιο ελαστική και λιγότερο αναστρέψιμη, δηλαδή τους αποφοίτους που καλούνται να επιλέξουν τόπο πρώτης επαγγελματικής εγκατάστασης.

7. Προτάσεις πολιτικής

Πρώτον, κάλυψη του κενού που αφήνει το άρθρο 8(21Β) για τους νέους αποφοίτους. Η οικονομικότερη παρέμβαση δεν είναι νέο καθεστώς αλλά περιορισμένη διεύρυνση του υφιστάμενου. Προτείνεται η προσμέτρηση αναγνωρισμένων μεταπτυχιακών σπουδών πλήρους φοίτησης στο εξωτερικό, έως 24 μήνες, έναντι της απαίτησης των 36 μηνών πλήρους απασχόλησης, για δικαιούχους κάτω των 35 ετών που απασχολούνται σε ειδικότητες του καταλόγου ελλείψεων της Αρχής Ανάπτυξης Ανθρώπινου Δυναμικού. Το δημοσιονομικό κόστος ανά δικαιούχο είναι περιορισμένο: με ετήσιες απολαβές 34.000 ευρώ, η απαλλαγή 25% εξαιρεί 8.500 ευρώ και, με βάση τις φορολογικές κλίμακες του 2026, συνεπάγεται απώλεια εσόδων της τάξης των 1.800 ευρώ ετησίως, δηλαδή περίπου 1,8 εκατομμύρια ευρώ για χίλιους δικαιούχους. Η κύρια ένσταση αφορά το νεκρό βάρος, καθώς μέρος των δικαιούχων θα επέστρεφε ούτως ή άλλως, και δευτερευόντως την οριζόντια δικαιοσύνη έναντι όσων σπούδασαν στην Κύπρο. Ο περιορισμός σε ελλειμματικές ειδικότητες και η διατήρηση του κατωφλίου των 30.000 ευρώ συγκρατούν, χωρίς να εξαλείφουν, το πρόβλημα.

Δεύτερον, ενίσχυση της ζήτησης για ερευνητικό δυναμικό. Η επαναφορά των κρατικών χορηγήσεων για έρευνα στο επίπεδο του 2024 απαιτεί περίπου 39 εκατομμύρια ευρώ ετησίως, ενώ η πλήρης σύγκλιση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο ανά κάτοικο θα απαιτούσε της τάξης των 170 εκατομμυρίων. Η πρόταση αφορά το πρώτο βήμα, με ρητή διάθεση του ποσού σε συγχρηματοδοτούμενες βιομηχανικές διδακτορικές και ερευνητικές θέσεις εντός επιχειρήσεων, όπου ο εργοδότης καλύπτει το ήμισυ του κόστους. Η ένσταση ότι η απορροφητική ικανότητα του συστήματος είναι περιορισμένη είναι βάσιμη και συνηγορεί υπέρ σταδιακής κλιμάκωσης με αξιολόγηση ανά διετία.

Τρίτον, σύνδεση μέρους της χρηματοδότησης με αποτελέσματα ένταξης. Ο εθνικός μηχανισμός παρακολούθησης αποφοίτων αναπτύχθηκε από το Υπουργείο Παιδείας το 2023 με ευρωπαϊκή συγχρηματοδότηση και παραμένει υποαξιοποιημένος. Η σύνδεση ποσοστού της τάξης του 5% της κρατικής χρηματοδότησης με μετρήσιμα αποτελέσματα απασχόλησης και αντιστοίχισης προσόντων τρία έτη μετά την αποφοίτηση δημιουργεί κίνητρο ανασχεδιασμού προγραμμάτων. Η ένσταση είναι ουσιώδης: δείκτες απασχολησιμότητας ενδέχεται να στρεβλώσουν την ακαδημαϊκή αποστολή και να αποθαρρύνουν πεδία με υψηλή κοινωνική αξία και χαμηλές αγοραίες αμοιβές. Η στάθμιση ανά επιστημονικό πεδίο και η χρήση πολλαπλών δεικτών περιορίζουν τη στρέβλωση. Ανάλογη λογική διέπει ήδη το πιλοτικό σχέδιο ατομικών λογαριασμών μάθησης που ξεκίνησε τον Ιούλιο του 2025, με 1.800 δικαιούχους, επιχορήγηση 2.400 ευρώ ανά άτομο και συνολικό προϋπολογισμό 5 εκατομμυρίων ευρώ από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο και την ΑνΑΔ. Η αξιολόγηση και, εφόσον αποδώσει, η επέκταση του πιλοτικού είναι φθηνότερη επιλογή από τον σχεδιασμό νέου μέτρου.

Καμία από τις τρεις παρεμβάσεις δεν αντιμετωπίζει το πρόβλημα στη ρίζα του, δηλαδή στη σχολική εκπαίδευση, όπου η πρόωρη εγκατάλειψη αυξήθηκε σε 11,3% το 2024 έναντι 9,3% στην ΕΕ, με το χάσμα μεταξύ γηγενών και νέων γεννημένων εκτός ΕΕ να είναι το μεγαλύτερο στην ΕΕ, στις 28,6 μονάδες. Στην αξιολόγηση PISA του 2022 το 53,2% των δεκαπεντάχρονων στην Κύπρο υπολειπόταν του βασικού επιπέδου επάρκειας στα μαθηματικά, έναντι 29,5% στην ΕΕ, ενώ η συμμετοχή ενηλίκων σε εκπαίδευση και κατάρτιση παραμένει στο 28,3% έναντι 39,5%. Στις ψηφιακές δεξιότητες η εικόνα είναι αντίστοιχη, καθώς το 59% των μαθητών της όγδοης τάξης δεν φτάνει το βασικό επίπεδο, έναντι 43% στην ΕΕ. Χωρίς βελτίωση στα θεμελιώδη αυτά μεγέθη, η δεξαμενή υποψηφίων για τις ελλειμματικές ειδικότητες παραμένει περιορισμένη.

8. Περιορισμοί της ανάλυσης

Τρεις επιφυλάξεις οφείλουν να διατυπωθούν. Πρώτον, η Έρευνα Εργατικού Δυναμικού βασίζεται σε δείγμα 3.800 νοικοκυριών ανά τρίμηνο, οπότε οι εκτιμήσεις για υποομάδες, όπως η ανεργία των νέων, ενέχουν σημαντικό δειγματοληπτικό σφάλμα και οι τριμηνιαίες μεταβολές πρέπει να ερμηνεύονται με προσοχή. Δεύτερον, από το πρώτο τρίμηνο του 2026 τα στοιχεία των κενών θέσεων ταξινομούνται με βάση τη νέα ευρωπαϊκή στατιστική ονοματολογία οικονομικών δραστηριοτήτων (NACE Αναθ. 2.1), η οποία αντικατέστησε την προηγούμενη έκδοση από το έτος αναφοράς 2025, οπότε τα κατά κλάδο μεγέθη δεν είναι άμεσα συγκρίσιμα με προηγούμενες περιόδους. Τρίτον, ο δείκτης υπερ-προσόντων στηρίζεται σε αντιστοίχιση επαγγελμάτων και εκπαιδευτικών επιπέδων κατά ISCO και δεν αποτυπώνει την ποιότητα αντιστοίχισης εντός επαγγέλματος, ενώ τα στοιχεία εκπαιδευτικής κινητικότητας αφορούν το 2022 και ενδέχεται να έχουν μεταβληθεί.

9. Συμπέρασμα

Η Κύπρος δεν αντιμετωπίζει έλλειμμα μορφωμένου δυναμικού. Αντιμετωπίζει έλλειμμα θέσεων εργασίας που αξιοποιούν το δυναμικό αυτό, σε συνδυασμό με ένα σύστημα κινήτρων που ευνοεί την προσέλκυση ενός ανώτερου στελέχους από το εξωτερικό περισσότερο από την επιστροφή ενός νέου Κύπριου επιστήμονα. Η ανάπτυξη της τελευταίας τριετίας στηρίχθηκε σε σημαντικό βαθμό στην εισροή εργασίας. Η επόμενη φάση ανάπτυξης θα πρέπει να προέλθει από την παραγωγικότητα, η οποία δεν εισάγεται μέσω αδειών εργασίας αλλά προϋποθέτει επένδυση σε έρευνα, στοχευμένα κίνητρα και ανασχεδιασμό της σύνδεσης εκπαίδευσης και αγοράς εργασίας.

Το ζήτημα αφορά και τα ίδια τα ιδρύματα ανώτατης εκπαίδευσης, τα οποία αποτελούν μέρος τόσο του προβλήματος όσο και της λύσης. Η απορροφητικότητα των αποφοίτων και η ικανότητα ενός κυπριακού οργανισμού να αναπτύσσεται εκτός των συνόρων του νησιού, όπως καταδεικνύει η λειτουργία του UNIC Athens, υποδηλώνουν ότι η χώρα διαθέτει τη δυνατότητα να εξάγει εκπαιδευτικές υπηρεσίες αντί να εξάγει ανθρώπινο κεφάλαιο. Η διάκριση αυτή συνιστά, σε τελική ανάλυση, τη διαφορά μεταξύ απώλειας και αξιοποίησης μιας γενιάς.

Πίνακας 1. Δείκτες ανθρώπινου κεφαλαίου, Κύπρος και ΕΕ-27

Δείκτης	Κύπρος	ΕΕ-27	Έτος	Πηγή
Πτυχιούχοι 25-34 ετών (% πληθυσμού)	60,1	44,2	2024	Eurostat / ETM 2025
Απασχόληση πρόσφατων αποφοίτων 20-34 (%)	82,3	83,0	2025	Eurostat
Υπερ-προσόντα εργαζομένων με πτυχίο (%)	27,5	21,4	2025	Eurostat
Απασχολούμενοι 20-64 με τριτοβάθμια (%)	53,5	μ.δ.	2025	Eurostat
Φοιτητές σε προγράμματα STEM (% συνόλου)	14,9	26,9	2023	Eurostat / ETM 2025
Μαθητές σε τεχνική εκπαίδευση (% μέσης εκπ/σης)	17,9	52,4	2023	Eurostat / ETM 2025
Μάθηση στον χώρο εργασίας, απόφοιτοι 20-34 (%)	39,2	65,2	2023	Eurostat / ETM 2025
Απόκτηση τίτλου στο εξωτερικό (% αποφοίτων)	26,9	4,4	2022	Eurostat / ETM 2025
Πρόωρη εγκατάλειψη σχολείου, 18-24 (%)	11,3	9,3	2024	Eurostat / ETM 2025
Πτυχιούχοι 25-34, γεννημένοι στο εξωτερικό (%)	42,1	39,3	2024	Eurostat / ETM 2025
Συμμετοχή ενηλίκων σε εκπαίδευση (%)	28,3	39,5	2022	Eurostat, AES
Δαπάνη για έρευνα και ανάπτυξη (% ΑΕΠ)	0,65	2,24	2024	Eurostat, GERD
Κρατικές πιστώσεις για έρευνα (ευρώ/κάτοικο)	113,9	288,9	2025	Eurostat, GBARD
Ανεργία, β΄ τρίμηνο (%)	3,6	μ.δ.	2026	CyStat, ΕΕΔ

Σημείωση: μ.δ. σημαίνει μη διαθέσιμο ή μη άμεσα συγκρίσιμο μέγεθος. Οι δείκτες αφορούν τις περιοχές που ελέγχονται από την Κυπριακή Δημοκρατία.

Πίνακας 2. Χρονισμός δεδομένων και επόμενες δημοσιεύσεις

Πηγή και δείκτης	Τελευταία περίοδος	Δημοσίευση	Επόμενη έκδοση
CyStat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού	Β΄ τρίμηνο 2026	27 Αυγ. 2026	Γ΄ τρίμηνο, τέλη Νοε. 2026
CyStat, κενές θέσεις εργασίας	Α΄ τρίμηνο 2026	15 Ιουν. 2026	Β΄ τρίμηνο, μέσα Σεπτ. 2026
Eurostat, μηνιαία ανεργία	Ιούνιος 2026	30 Ιουλ. 2026	μηνιαία συχνότητα
Eurostat, υπερ-προσόντα και απασχόληση	2025	Απρ. 2026	Απρίλιος 2027
Eurostat, απασχόληση αποφοίτων	2025	15 Ιουν. 2026	Ιούνιος 2027
Eurostat, GBARD	2025	7 Αυγ. 2026	στοιχεία 2026, θέρος 2027
Eurostat, GERD	2024 (προκαταρκτικά)	Δεκ. 2025	στοιχεία 2025, Δεκ. 2026
Education and Training Monitor	έκδοση 2025	Νοε. 2025	έκδοση 2026, Νοε. 2026
Eurostat και CyStat, μεταναστευτικές ροές	2024	Μάιος και Δεκ. 2025	στοιχεία 2025, Δεκ. 2026
Ευρωπαϊκή Επιτροπή, προβλέψεις	Άνοιξη 2026	21 Μαΐου 2026	Φθινοπωρινές, Νοε. 2026

Σημείωση: οι ημερομηνίες των επόμενων εκδόσεων για τη Στατιστική Υπηρεσία βασίζονται στο ημερολόγιο ανακοινώσεων και στην περυσινή πρακτική και ενδέχεται να μεταβληθούν. Τα στοιχεία του τρίτου τριμήνου του 2026 και η έκδοση 2026 της έκθεσης της Επιτροπής θα επιτρέψουν επικαιροποίηση των βασικών ευρημάτων εντός του Νοεμβρίου.

Πηγές

Στατιστική Υπηρεσία Κύπρου (2026), Έρευνα Εργατικού Δυναμικού, 2ο τρίμηνο 2026, δελτίο τύπου 27 Αυγούστου 2026.
Στατιστική Υπηρεσία Κύπρου (2026), Κενές θέσεις εργασίας, 1ο τρίμηνο 2026.
Eurostat (2026), Employment – annual statistics, στοιχεία Απριλίου 2026 (ποσοστά υπερ-προσόντων και απασχόλησης κατά εκπαιδευτικό επίπεδο, 2025).
Eurostat (2026), Employment rates of recent graduates, δημοσίευση 15 Ιουνίου 2026.
Eurostat (2026), Government budget allocations for R&D (GBARD), δημοσίευση 7 Αυγούστου 2026.
Eurostat (2025), R&D expenditure, προκαταρκτικά στοιχεία 2024, δημοσίευση Δεκεμβρίου 2025.
Eurostat (2026), Δημογραφικά στοιχεία και μεταναστευτικές ροές, δημοσίευση Μαΐου 2026.
Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2025), Education and Training Monitor 2025, έκθεση χώρας για την Κύπρο, Υπηρεσία Εκδόσεων της ΕΕ, DOI 10.2766/1823895 (διαθέσιμη και στα ελληνικά).
Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (2025), Σύσταση για τις οικονομικές, κοινωνικές, εργασιακές, διαρθρωτικές και δημοσιονομικές πολιτικές της Κύπρου, ST 10973/2025.
Αρχή Ανάπτυξης Ανθρώπινου Δυναμικού (2025), πιλοτικό σχέδιο ατομικών λογαριασμών μάθησης, πρόγραμμα ΘΑλΕΙΑ 2021-2027.
Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2026), Εαρινές Οικονομικές Προβλέψεις, 21 Μαΐου 2026.
Κέντρο Οικονομικών Ερευνών, Πανεπιστήμιο Κύπρου (2026), Οικονομική Πρόγνωση, Ιούλιος 2026.
Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (2026), World Economic Outlook, Απρίλιος 2026.
Αρχή Ανάπτυξης Ανθρώπινου Δυναμικού (2022), Προβλέψεις ζήτησης και προσφοράς εργασίας 2022-2032.
Prague Process (2025), Migration profile: Cyprus, με βάση στοιχεία CyStat και UN DESA.
Τμήμα Φορολογίας Κυπριακής Δημοκρατίας, άρθρα 8(21Α), 8(21Β) και 8(23Α) του περί Φορολογίας του Εισοδήματος Νόμου· ενημερωτικό υλικό πρωτοβουλίας Minds in Cyprus.
KPMG Cyprus (2026), Income tax exemption for repatriation to Cyprus, φορολογικό ενημερωτικό δελτίο, 19 Μαρτίου 2026, και (2023) Amending law on Article 8(23A), 30 Ιουνίου 2023.